هه‌واڵ
ڕاپۆرتی تایبه‌ت
سیاسه‌ت
‌‌‌ئابووری
‌فه‌لسه‌فه‌
تیۆری‌
‌ته‌نز‌
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر
‌‌‌زانست و ته‌کنه‌ڵۆژیا‌
ده‌سه‌ڵات ‌‌
ئۆپۆزسیۆن
ئه‌نتی کاپیتاڵیزم ‌
‌مقالات عربیة
‌مقالات فارسی‌‌
‌ ‌English articles
‌وه‌رگێڕان ‌
‌کتێبخانه‌
‌فەرهاد فەرج ئەمین ‌
‌‌
<July 2016>
SuMoTuWeThFrSa
262728293012
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31123456



هەمووتان "بەعس" ین


 ئەم پرۆژەیەی گۆڕان بۆ شاری سلیمانی تا ٥ ساڵی داهاتوو لە لاپەڕەی پێشەوەی سایتەکەماندا دەمێنێتەوە!


پشکی نەوشیروان مستەفا و سەرکەوتی کوبە لە ئازادکردنی تاوانبار" تاریق ڕەمەزان"دا


میتۆدی" بەعسناسی " و " کۆمەڵناسی " بەختیار عەلی لە ژێر چەند سەرنجی ڕەخنەگرانەدا


  ژنی دیکتاتۆرە عەرەبەکان خەریکی چین؟


 پێی یەکێتی ئەوروپا لەسەر مینی "ڕاست" و "چەپ"؛ داڕمانی یەکێتی ئەوروپا تراژیدیای سەدەی بیست و یەکەم دەبێت!


 داڕمانی یۆرۆ، داڕمانی یەکێتی ئەوروپا


٢١ساڵ بەدوای ڕاپەڕیندا؛ یادێک لە بزووتنەوەی شوراکان


 کارڵ مارکس له‌ نێوان ڕوخانی دیواری به‌رلین و داڕمانی ۆاڵ ستریتدا

ئاوڕێک لە کۆمۆنەی پاریس

loadingبیرەوەرییەکانی مستەر ھمفێر

جاسوسی بەریتانیا لە وڵاتە ئیسلامییەکاندا

وەرگێڕانی لە فارسییەوە: تاھیر ساڵح شەریف

ڕوونکردنەوەیەکی پێویست بۆ دوایین چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەنتەرنێتی ئەم وەرگێڕانە:

لە ساڵی ٢٠٠٥دا کاتێک ئەم کتێبەم وەرگێڕایە سەر کوردی، چەند کەسێک بە ئیمەیڵ پێیانڕاگەیاندم کە ئەم کتێبە لە ساڵانی هەشتای سەدەی ڕابردوودا وەرگێڕدراوە بۆ کوردی!. من لەوەڵامی ئەو کەسانەدا وتم:" هەرگیز ئەو وەرگێڕانە کوردییەیم نەدیوە و ئەگەر ئێوە لەلاتان دەستدەکەوێت، سکانی بکەن و بۆم ڕەوانە بکەن من سوپاستان دەکەم، بەڵام ١١ ساڵ بە دوای ئەم وەرگێڕانەدا، ئەوان نەیانتوانی کۆپییەکی ئەو وەرگێڕانە[ گوایە] کوردییە بۆ من ڕەوانە بکەن، یان خۆیان لەشوێنێکی دیکەوە بیخەنە بەردەم خوێنەر. جگەلەوەش، هەرئەوکات وەڵاممدانەوە کە من نوسخەی کاغەزی ئەم کتێبەم نەبینیوە و تەنها لەڕێگای ئەنتەرنێتەوە و لە ڕێگای  کتێبخانەیەکی ئەنتەرنێتی فارسییەوە دەستم کەوتووە و پرێنتمکردووە. هەروەها ئەوەشم پێ وتن:" چ کێشەیەک هەیە لەوەدا کە دوو کەس، یان چەند کەس چەند وەرگێڕان بۆ کتێبێک بکەن، بەڵام بەو مەرجەی دزی لەیەکتر نەکەن و بەری ڕەنجی ئەوانیتر بە ناوی خۆیانەوە نەنووسنەوە. لەوەش گرنگتر ئەمەیە کە باشی، یان خراپی هەر وەرگێڕانێک خوێنەری هوشیار بڕیاری لەسەر دەدات و لە ئەنجامیشدا، ئەوە وەرگێڕەکانن کە بەرپرسن لە کاری وەرگێڕانەکەیان، نەک کەسانێک کە نەک هەر توانای وەرگێڕانی کتێبێکیان نییە، بەڵکو تواناو تاقەتی خوێندنەوەی ئەویشیان نییە!.

جگە لە بابەتی وەرگێڕانەکە، خاڵێکی زۆر گرنگتر هەیە کە دەبوو لە پێشەکییەکەی ساڵی ٢٠٠٥مدا ئاماژەی پێبکەم، بەڵام لە یادم چووبوو؛ دووڕوویی و ساختەچێتی همفێری جاسوس و نووسەری کتێبەکەیە. همفێر لە شوێنێکی بیروەرییەکانیدا، لە زمانی دووەم کتێبەوە، کە وەزارەتی مستعمراتی بەریتانیا داویانەتێ تا بیخوێنێتەوە و زانیاری لەسەر خاڵە بەهێزەکانی وڵاتانی ئیسلامی بەدەستبهێنێت، بە شێوەیەکی دووڕووانە دەیەوێت ئیسلام  بە  چەند ئایەت وحەدیسێک  بە جوانی پیشاندات!. بۆ نموونە دەڵێت" النظافە من الامان- پاک و خاوێنی لە ئیمانەوەیە"!، لەڕوانگەی همفێرەوە، ئەوە یەکێکە لەخاڵە بەهێزەکانی ئیسلام بەمەبەستی ڕاگرتنی پاک و خاوێنی ژیان و ژینگە، بەڵام چ لە ئێستاو چ لەسەردەمی نووسەری کتێبەکە[ سەدەی حەڤدە] دا، ژینگەو ژیان لە وڵاتانی ئیسلامیدا پیسترە لە وڵاتانێک کە بە بۆچوونی موسڵمانەکان کافر و بێ باوەڕن!. بۆیە هیچ یەکێک لە بۆچوونە پۆزەتیڤەکانی ناو حەدیس و قورئان  لەبارەی ژیان و ژینگەوە، ناتوانن ڕووی دزێو و ناشارستانی ئیسلام جوان بکەن و بیڕازێننەوە!.. یان لەوەش چەواشەکارانەتر، ئەمەیە کە پڕوپاگەندەکردن بۆ بێباوەری[الحاد] بەشێک لە پرۆژەکانی ئیستعماری بەریتانیایە لە وڵاتانی ئیسلامنشیندا!. بۆیە خوێنەری هوشیار لەکاتی خوێندنەوەی کتێبەکەدا دەبێت ئاگاداری ئەم دووڕووییەی نووسەر بێت.

وەرگێڕی کوردی

١٢-٧ -٢٠١٦

پێشەکی وەرگێڕی کوردی:

ئەم وەرگێڕانە چیرۆکی سیخوڕێکی به‌ریتانیای گەورەمان بۆ دەگێڕێتەوە. نووسەری کتێبەکە ناوی " ھمفێر "ە، کە خۆی ئەرکی جاسوسیکردنی بۆ وەزارەتی مستعمراتی به‌ریتانیای سەدەی ھەژدەھەم لە ئەستۆ گرتووە و ناوەندی چالاکی جاسوسیانەکەی " ھمفێر "، وڵاتانی تورکیا، میسر، ئێران ، عێراق و سعودیەیە.

ھمفێری جاسوس، چەند کێشەو بابەتێکی تایبەتیمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە ڕەنگە زۆربەمان تا کاتی خوێندنەوەی کتێبەکەی ئەو، زانیارییەکی ئەوتۆمان لە بارەیانەوە نەبووبێت؛ پرۆژەو ئامانجە نامرۆییەکانی ئیستعماری ئینگلیز بۆ بە مستعمرەکردنی وڵاتانی دواکەوتووی ئیسلامی ونائیسلامی، پەیوەندی ئاینی مەسیح و ئیستعماری ئینگلیز، چۆنیەتی دۆزینەوە و پەروەردەکردنی فکری ، سیاسی و ئەخلاقی محەمەد عبدالوەھابی ڕابەرو دامەزرێنەی ڕەوتی " ئیسلامی وەھابی" لەڕێگای نووسەری کتێبەکەوە و پەیوەندی ئەو ڕەوتە ئیسلامییە بە دەوڵەتی ئیستعماری به‌ریتانیاوە، پلانەکانی ئیستعماری ئینگلیز بۆ ڕوخاندنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، نەخشە ئیستعمارییەکانی ئینگلیز بۆ دانانی چەند بنەماڵە و خێڵێکی دیکتاتۆر و ئیستبدادی لە سەرکورسی حکومەت و دەسەڵات لە وڵاتانی دواکەوتووی ئیسلامیدا، بەکارھێنانی ئاینی ئیسلام بۆ دژایەتیکردن و لێدانی خودی ئاینەکە، ئاشکراکردنی ناکۆکییەکانی نێوان ئایەتەکانی قورئان، حەدیسەکان و گوتارو کردارەکانی پێغەمبەر وخەلیفەکان لەگەڵ واقعی سەردەمی محەمەد و سەردەمەکەی ھمفێردا، لەوانەیش گرنگتر، خوێندنەوە و توێژینەوەی ھەمەلایەنە و ووردی ھەموو دیاریدە و پەیوەندییە ئابوریی، کۆمەڵایەتی و کڵتورییەکانی وڵاتانی دواکەوتووی بە مستعمرەکراوی ئەو ڕۆژگارە لەلایەن دەسەڵاتداران و حکومەتی ئینگلیزەوە و دیاریکردنی خاڵە بەھێزو لاوازەکانیان لە بەر ڕووناکی خوێندنەوە و توێژینەوە دیاریکراوەکانیاندا ... ئەوانەو زۆر کێشەیتریش لەم پەرتوکەدا تیشکیان خراوەتە سەر و ڕوونکراونەتەوە، کە بەڕاستی بەخوێندنەوەیان سەرسام دەبین.

منیش وەک وەرگێڕی کتێبەکە، لەم پێشەکییە کەڵک وەردەگرم و دەمەوێت وەک پێویست و تا ئەو جێگایەی کە چوارچێوەی دیاریکراوی ئەو ڕێگام پێبدات، چەندڕاستییەک لە بارەی ئیستعماری کۆن و نوێوە بخەمە بەردیدەی خوێنەر و لە کۆتاییشدا ھەوڵدەدەم کە لە سەر خودی کتێبەکە و چۆنییەتی وەرگێڕانەکە چەند خاڵێک ڕوون بکەمەوە.

لە سەرەتادا جەختکردن لەسەر ئەم خاڵە بە گرنگ دەزانم ئەوە بەبیر بھێنمەوە کە  ئیستعمار دیاریدەیەکی مێژووییە و لەگەڵ دابەشبوونی کۆمەڵگە بەسەرچیینە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکاندا سەری ھەڵداوە. داگیرکردنی سەرزەوییەکانی نەتەوە لاوازترەکان لەلایەن بەھێزترەکانەوە، کە وەک دیاریدەیەکی وێرانکەر لە بەرەبەیانی کۆمەڵگەی کۆیلەدارییەوە دەستیپێکردووە، بۆخۆی جۆرێکە لە ئیستعمار. ئەگەر ووشەی " ئیستعمار " بە ھەمان مانای ووشەی " ئاوەدانکردنەوە" ، یاخود " بنیاتنانەوە " ھاتبێتە ناو فەرھەنگە سیاسییەکانەوە، ئەوا خودی مانای ڕاستەقینەی ووشەی " ئیستعمار"یش لەلایەن زمانناسەکانی وڵاتە ئیستعمارییەکانەوە ئاوەژۆ کراوەتەوە، چونکە لە ڕاستییدا و لە ڕووی مانای ماددی و بابەتی ووشەکەوە، ھێزە ئیستعمارییەکان، واتای ھێزە تاڵانکەر، داگیرکەر و وێرانکەرەکانی گەیاندووە و دەگەیەنێت، نەک ھێزە بنیاتنەر و ئاوەدانکەرەوەکان.

هەڵبەت لێرەدا نامەوێت بچمە سەرباسی پەیوەندی نێوان ئیستعمار و شێوەکانی بەرھەمھێنانی پێش لە سەرمایەداری، چونکە ئەوە باسێکی مێژووییەو لە ئامانجە سەرەکییەکانی ئەم باسەی ئێستا دوورمان دەخاتەوە ... بەھەرحاڵ، لە ڕوانگەی مێژووییەوە، سەرمایەداری لە سەرەتای سەرھەڵدانی خۆیدا، واتە لە کاتێکدا کە پرۆسەی کەڵەکەی سەرەتایی سەرمایە لە سەدەی شانزەھەمدا دەست پێدەکات، ئیستعمارو سیاسەتی ئیستعماری سەرمایەداریش وەک مەیلێکی ئابوریی جیانەکراوە و پێویست لەگەڵ ھەمان پرۆسەدا دێتەکایەوە. لە سەدەی شانزدەھەمەوە، واتە سەدەی سەرھەڵدانی شێوەی بەرھەمھێنانی سەرمایەداری، ئیستعماری سەرمایەداری بە چەند قۆناغێکی گرنگدا تێپەڕ دەبێت:

قۆناغی یەکەم: قۆناغێکە کە ھاوکات و هاوشان لەگەڵ پرۆسەی کەڵەکەی سەرەتایی سەرمایە، گەشەکردنی بازرگانی جیھانی و شۆڕشی پیشەسازیدا دەستپێدەکات و لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەھەمدا ئیتر ئەم قۆناغە لە ژیانی ئیستعمار کۆتایی پێدێت و ئیستعماری نوێ جێگای شێوەی ئیستعماری تەقلیدی دەگرێتەوە. لە قۆناغی یەکەمدا، واتە لە قۆناغی سەرھەڵدان و گەشەکردنی شێوەی بەرھەمھێنانی سەرمایەداریدا، ئیستعمار وەک سیستەم و مەیلێکی داگیرکەر، تاڵانکەر، وێرانکەر و چەوسێنەری گەلانی لاواز ودواکەوتوو خۆی دەردەخاتەوە، کە ئەمەش لە دوالێکدانەوەدا دەبێتە ھۆی گەشەکردنی ھەرچی زیاتری خودی شێوەی بەرھەمھێنانی سەرمایەداری لە وڵاتانی ڕۆژئاواییدا. مارکس لەو بارەیەوە دەڵێت :{سیستەمی مستعمرات بووە ھۆی گەورەترین پێشکەوتنەکان لە بواری بازرگانی و کەشتیڕانی و دەریاگەڕیدا. بە واتای لوپر، " کۆمپانیا ئیحتکارییەکان " بوونەتە لوتکە بەھێزەکانی کەڵەکە کردنی سەرمایە. ئەو مانیفاکتۆرانەی کە بەخێرایی سەریان لەزەویدا دەردەھێنا و گەورە دەبوون، چەند بازاڕێکی دابینکراویان لە مستعمرەکاندا بۆ دەدۆزرایەوە و ئیحتکارکردنی بازاڕ ھۆکارێکی کەڵەکەکردنی خێرای سەرمایە بوو. ئەو سەروەت و سامانانەی کە لە دەرەوەی ئەوروپاوە ڕاستەوخۆ و بەھۆی تاڵانکردن، دیلکردن و مرۆڤکوشتنی سەرزەوییە داگیرکراوەکانەوە بەدەستھێنرا بوون، لەوێدا دەگۆڕان بۆ سەرمایە .... لەگەڵ گەشەکردنی سەرمایەداری قۆناغی مانیفاکتۆرەدا، بیروڕای گشتی ئەوروپا، دوایین شوێنەواری شەرم و حەیاو ویژدانی خۆیی لە دەستدا. نەتەوەکان ( مەبەستی مارکس لە نەتەوەکانی ئەوروپایە ) دەستیاندەبرد بۆ ھەموو کارێکی نەنگین و بێشەرمانە کە ببووایەتە ھۆی کەڵەکە کردنی سەرمایە ....١}. لە ھەمان پرۆسەی بێحەیایی و بێ ویژدانی ئەوروپیەکاندایە کە ئیسپانیا، پرتوگال، ھۆڵەندە، فەڕەنسا و به‌ریتانیا دەستدەکەن بە داگیرکردنی سەرزەوییەکانی ووڵاتە دواکەوتووەکانی جیھان و لەنێوخۆیاندا دابەشیاندەکەن، یان وەک مارکس دەڵێت: {قۆناغە جیاوازەکانی کەڵەکەی سەرەتایی سەرمایە، کە لەڕووی زەمەنییەوە کەم تا زۆر جیاوازبووە، لە نێوان ئیسپانیا، پرتوگاڵ، ھۆڵەند، فەڕەنسا و به‌ریتانیادا دابەشدەکرێن. ئەو قۆناغانەی کە ئاماژەیان پێکرا، لە ئینگڵتەرەی کۆتایی سەدەی ھەڤدەھەمدا، وەک سیستمی ئیستعمار، سیستەمی قەرزدانی دەوڵەتی، سیستەمی باجدانی نوێ و سیستەمی پشتیوانی گومرکی ( نظام التعرفە الجمرکییە )، وەک شێوازی ئۆرگانیکی و پێکەوە گرێدراو دەرکەوتەوە. بەشێک لەو شێوازانە لەسەر بنەمای توندوتیژترین کردەوەی بەربەریانەی وەک سیستەمی ئیستعماری وەستا بوون، بەڵام ھەموو ئەوانە لەلایەن ھێزی دەوڵەتەوە، واتە توندو تیژی سیستماتیک و ڕێکخراوی کۆمەڵگە، بەکار دەھێنران تا پرۆسەی گۆڕینی شێوەی بەرھەمھێنانی دەرەبەگایەتی بۆ شێوەی بەرھەمھێنانی سەرمایەداری خێراتر بکات و ڕێگاکانی جێ گۆڕێکێکردنی ئەم دوو شێوە بەرھەمھێنانە کورتر بکاتەوە ،٢.}، بەڵام پرۆسەی گۆڕینی شێوەی بەرھەمھێنانی دەرەبەگایەتی بۆ شێوەی بەرھەمھێنای سەرمایەداری ئیستعماری، پرۆسەیەکی ئابوریی ، یان سیاسی ڕووت و پەتی نەبووە، بەڵکو پرۆسەیەکی فکریش بووە. لە سەرەتای سەرھەڵدان و لەدایک بوونی سەرمایەداریدا، سەرمایەدارەکانی ئەوروپا و ڕۆشنبیران و بیریارانی لایەنگری ئەم چینە، خەباتێکی فکری درێژماوەو ھەمەلایەنەیان لەدژی ئاینی مەسیحیەتکرد و سەرئەنجامی ئەم خەباتەشیان بەوە گەیشت تا ئاین مەسیح لە دەسەڵاتی سیاسیی جیا بکەنەوە ، بەڵام پاش جێگیر بوونی یەکجاری شێوەی بەرھەمھێنانی سەرمایەداری، ئیتر چینی بۆرژوازی دەسەڵاتداری ئەوروپا گەیشتە ئەو بڕوایە کە ئاینی مەسیح، یەکێکە لەو ئامڕزا فکرییانەی کە دەتوانێت بۆ مانەوەی ڕژێمەکەی کەڵکی لێوەربگرێت. لەبەرئەوە، بۆرژواکانی ئەوروپا و دەوڵەتەکانیان پەنایان بردەوە بەر ئاینی مەسیح، تا لەڕێگای بەکاربردنی ئەوەوە بتوانن شەرعییەت بە ھەرکردەوەیەکی نامرۆییانەی خۆیان بدەن، کە لە پێناوی قازانجپەرەستی خۆیاندا دژ بە گەلانی دواکەوتووی دنیا ئەنجامیان دەدا. قەشەکان کرانەوە بە ڕاوێژکاری دەسەڵاتە سیاسییەکانی ئەوروپا ( ھەروەک ھمفێری نووسەری ئەم کتێبەیش ئاماژەی بۆ کردووە )، کڵیساکانیش کرانەوە ناوەندی چەواشەکاری و گێژکردنی خەڵک و کڵیسا و ئیستعمار بوونە دوو دیوی یەک دراو. مارکس ئاماژەیەکی باش بەم پەیوەندییەی نێوان ئیستعمارو ئاینی مەسیح و کڵیسا دەکات و پاش بەبەڵگە کردنی قسەکانی ولیام ھێویت دەڵێت: {پیاوێک کە پسپۆڕە لە بواری مەسیحییەتدا، لە بارەی سیستەمی ئیستعماری مەسیحییەت و ھێویتەوە ئەوھا دەڵێت: " دڕندەیی و کارەساتگەلێکی بێشەرمانە کە ڕەگەزە بە ناومەسیحییەکان لە ھەرشوێنێکی دنیادا و دژ بە ھەر ووڵاتێکی داگیرکراوئەنجامیدەدەن، لە ھیچ یەکێک لە سەردەمە مێژووییەکانی جیھاندا و لە ناو ھیچ ڕەگەزێکدا، تەنانەت ئەگەر دواکەوتووترین و دڕندەترین ڕەگەزیشبن و بەھەر ڕادەیەک کە بێبەزەیی و بێشەرمیشبن ، وێنەی نییە **".... لەو مستعمرە کشتوکاڵیانەی کە خەڵکەکەی تەنھا خەریکی بازرگانی ناردنە دەرەوە ( التصدیر ) بوون، وەک ھیندی ڕۆژئاوا و سەرزەوییە قەرەباڵغەکانی مەکسیک و ھیندی ڕۆژ ھەڵات، کە دەستیانکردبوو بە کوشت و کوشتار و تاڵانکردنیان، شێوەی مامەڵەکردن لەگەڵ خەڵکی ئەو شوێنانە زۆر ترسناکتر بوو. سەرەڕای ئەوەش، کەچی تەنانەت ناوەرۆکی مەسیحییەتی کەڵەکەی سەرەتایی سەرمایە لە مستعمراتدا، بەمانای تایبەتی ووشەکە ڕەتتنەکرایەوە. ئەم پسپۆڕە بێشەرم و تووند ڕەوانەی پرۆتستانیزم، ئەم تاوانکارانەی ئینگڵتەرەی مۆدێرن، لە ساڵی ١٧٠٣ دا، بە پێی بڕیارێکی ئەنجومەنی یاسادانانەکەیان (جمعیتھم التشریعیە assembly ) بۆ دیلکردنی ھەر ھیندییەکی سوور پێست، پاداشتێکی بە بڕی ٤٠ لیرەی ئوستەرلینی تەرخانکردووە و لە ساڵی ١٧٢٠یشدا بۆ کوشتنی ھەر سوورپێستێک ١٠٠ لیرەی ئوستەرلینی تەرخانکردووە ٣}.

قۆناغی دووەم: قۆناغێکە کە سەرمایەداری ئیستعماری گۆڕانێکی بنەڕەتی بەسەردا ھاتووە، بەڵام لەم پرۆسەی گۆڕانکارییەدا، ئەوەی کە نەگۆڕاوە سیاسەتی داگیرکارانەو تاڵانکەرانەی سەرمایەداری ڕۆژئاوایە بەرانبەر ووڵاتانی کۆڵۆنیالی ونیمچە کۆڵۆنیالی. سەرمایەداری ڕۆژئاوا کە بە دوای شۆڕشی پیشەسازییدا پێینایە قۆناغێکی بەرزترەوە، واتە ئەو قۆناغەی کە ھەندێک بیریاری سەرەتای سەدەی بیستەم بە قۆناغی ئیمپریالیزم ناوزەدیان کرد، بەکەڵک وەرگرتن لە پیشەسازی مۆدێرنی ئەو ڕۆژگارە، پەلاماری وڵاتانی دواکەوتووی جیھانیاندایەوە و پرۆسەیەکی نوێ لە بە مستعمرەکردن دەستیپێکردەوە. ئامانج لە بە مستعمرەکردنەکانی وڵاتانی دواکەوتوو، دەستگرتنیان بوو بەسەر بازاڕ، ھێزی کار و سەرچاوە سروشتییەکاندا. لەم قۆناغەدا، نەخشە سەرەتاییەکانی سەرمایەداری ئیستعماری ڕۆژ ئاوا ـ  بە تایبەتی ئیستعماری ئینگلیز ـ بە ھەندێک ئاڵوگۆڕەوە لە وڵاتانی مستعمرەو نیمچە مستعمرەدا پراکتیزە کران. لەناوبردنی پلەبەپلەی شیوەکانی بەرھەمھێنانی پێش لە سەرمایەداری، گەشەدان بەسەرمایەی بازرگانی و سوخۆری وابەستە بە مۆنۆپۆڵەکان و سەرمایەی مالی ڕۆژئاوا، کە زیاتر لە شێوەی سەرمایەی بازرگانی، سوخۆر و بۆرژوازی کۆمبراتۆردا خۆیان دەنواندەوە، دروستکردنی چەند حکومەتێکی ئیستبدادی بنەماڵەیی و خێڵەکی لە ووڵاتانی دواکەوتوو ـ  بەتایبەتی لە وڵاتانی ئیسلامی ـ دا، وەک پارێزەری بەرژەوەندییە ئابورییەکانیان، پشتیوانی دارایی و سەربازی ڕاستەوخۆ لە حکومەتە پاشایەتیی و دیکتاتۆرەکان و ھەوڵدان بۆ سەرکوتی ئەو جوڵانەوە دینی و شێوە دینیانەی کە ڕووبەڕووی سیاسەت ئیستعمارییەکان وەستابوونەوە، کە لەڕاستیشدا ئەوانە بەرگرییان لە شێوەی بەرھەمھێنانی دەرەبەگاییەتی ، ئابوریی کاڵایی ، دەسەڵات و کڵتوری فیوداڵی دەکرد، ڕوخاندنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، وەک سمبوڵی ئیسلامی ئەنتی ئیستعماری ڕۆژ ئاواو تاد...ھەموویان ئەو نەخشە ئیستعماریانە بوون کە لەکۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە تا ساڵانی کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم لەدژی وڵاتانی دواکەوتووی جیھان بەڕێوە براون .

لێرەدا پێویستە ئاماژەیەکی کورتیش بەوە بکەم کە گەیشتنی سەرمایەداری بە قۆناغی ئیمپریالیزم، واتە قۆناغی باڵادەستی سەرمایەی مالی و مۆنۆپۆڵەکان، سەرمایەداری جیھانی دابەشکرد بە سەر چەند وڵاتێکی گەورەھێزی ئیستعماریدا و لە ھەمان پرۆسەدا چەند گەورەھێزێکی جیھانی نوێ سەریان ھەڵدا، کە ڕۆڵی تاک لایەنەی ئیستعماری به‌ریتانیای گەورەیان لە دیاریکردنی سیاسەتی جیھانیداسڕیوە. سەرھەڵدانی فەڕەنسا، ئەڵمانیا، یەکێتی سۆڤیەت، ئەمریکا، ژاپۆن وتاد... لە کۆتایی سەدەی نۆزدەم و تا کۆتایی جەنگی دووەمی جیھانی ، ئەو بارودۆخە جیھانییە کۆنەی گۆڕی کە به‌ریتانیا تێیدا باڵا دەست بوو. بەریتانیای سومبڵی ئیستعماری سەرمایەداری، تەقریبەن بووە ھێزێک لە پەراوێزی سیاسەتی جیھانی ئەو سەردەمەدا و ڕۆڵی سەرکردایەتیکردنی جیھانی لێوەرگیرایەوە. ئەو گۆڕانکارییە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، ڕاستەوخۆ کاردانەوەی لەسەر وڵاتانی دواکەوتووی جیھانیش ھەبوو. ھەندێک لەوڵاتانی ناوبراو، لەسەر دابەشکردن و بە مستعمرەکردنی وڵاتانی خاوەن نەوت، بازاڕ و سەرچاوەسروشتییە بەپیتەکانی وڵاتانی دواکەوتووی جیھان بەشەڕ ھاتن، دووجەنگی جیھانی ماڵوێرانکەریان بەرپا کرد و لە ھەمانکاتیشدا زۆرێک لەوڵاتانی دواکەوتووی ئاسیا، ئەفریقا، ئەمریکای لاتین و ئەورپای ڕۆژھەڵاتیان داگیرکرد. ھەرلەو پرۆسەی کۆڵۆنیالیزکردن و جەنگدا، خەڵکی وڵاتانی کۆڵۆنیالی و نیمچە کۆڵۆنیالی چەندین ڕاپەڕین و شۆڕشیان دژ بە ئیستعماری ئیمپریالیستی بەرپاکرد. بە دوای کۆتایی جەنگی جیھانی دووەمدا، ھێزە ئیستعمارییەکان دەستیان بە پاشەکشەکرد و پرۆسەی بە مستعمرەکردنی ڕاستەوخۆ و داگیرکردنی سەربازییانەی وڵاتانی دواکەوتوو کۆتاییھات. قۆناغێکی نوێ لە ژیانی ئیمپریالیزمدا ھاتەکایەوە و وڵاتانی مستعمرەی پێشتر چوونە قۆناغێکی نوێوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئیمپریالیزم بەجۆرێکیتر سیاسەت و نەخشە ئیستعمارییەکانی خۆی دژ بەوڵاتانی دواکەوتووی ناسراو بەوڵاتانی جیھانی سێیەم درێژەپێدا.

قۆناغی سێیەم: لە ڕووی ناوەرۆکی ئابوریی و سیاسییەوە، درێژکراوەی ھەمان قۆناغی دووەمە، واتە ئەو قۆناغەیە کە سەرمایەی مالی و مۆنۆپۆڵە کان تیاییدا باڵادەستن، بەڵام ھاوکێشە ئابوریی ، سیاسیی و ئایدۆڵۆجییە جیھانییەکان گۆڕانیان بەسەردا ھاتووە. جەنگی جیھانی دووەم کۆتایی پێھاتووە، بە سەرکردایەتی سۆڤیەت و ئەمریکا، جیھان دابەش دەبێت بەسەر دوو کەمپی ڕۆژھەڵات و ڕۆژ ئاوادا. لەم قۆناغەدا، زۆربەی ھەرزۆری وڵاتانی مستعمرەکراو لە ڕووکەشدا سەربەخۆییان بەدەستھێناوە، یان پرۆسەی سەربەخۆییان بەرەو خاڵی و کۆتایی دەچێت. ئەم قۆناغە کە پاش لە جەنگی دووەمی جیھانییەوە دەستپێدەکات، قۆناغێکە کە وڵاتانی بەمستعمرەکراوی پێشتر ، تیایدا دەکەونە داوی وابەستەیی ئابوری ، سیاسی و دیپڵۆماسیی ئیمپریالیزمی ڕۆژ ھەڵات و ڕۆژئاواوە . سۆڤیەتی سەرکردەی کەمپی بە ناو سۆشیالیستی، چەند حیزب و کەسایەتییەکی دیکتاتۆر و عەسکەری لەو وڵاتانەدا لەسەر کورسی دەسەڵات دادەنێت کە وابەستە دەبن بەخۆیەوە و بە ھەموو شێوەیەک یارمەتییاندەدات. ئەمریکایش، کە سەرکردایەتی کەمپی ڕۆژئاوادەکات، بە ھەمان شێوەی سۆڤیەت، کۆمەڵێک بنەماڵە و جەنراڵی سەربازی لە وڵاتانی وابەستە بەخۆیدا ، وەک سەرۆک و پاشاکان بەدەسەڵات دەگەیەنێت و لەڕووی ئابوریی ، سیاسیی ، سەربازی و دیپلۆماسییەوە پشتیوانی تەواوەتییان لێدەکات . ھەر لە ئەمریکای لاتینەوە تا دەگاتە ئەوروپای ڕۆژھەڵات، ھەر لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیاو ئاسیای ناوەندییەوە بگرە تا دەگاتە خۆرھەڵاتی ناوەڕاست، سەرتاسەر بە حکومەتە دیکتاتۆرو تۆتیالیتارییەکان تەنرا بوو، کە تا ئەمڕۆیش زۆربەی ئەو حکومەتانە لەسەر کار ماونەتەوە. ئەم حکومەتە دیکتاتۆر و سەربازیانە لە وڵاتانی ئیسلامی و نائیسلامی جیھانی سێیەمدا، ھیچ شتێک نەبوون، جگە لە داردەستەکانی دەستی ئیمپریالیزم و احتکاراتی ئیمپریالیستی بۆ دابینکردن و پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوریی و سیاسییەکانیان لە وڵاتانی ناوبراودا. ئەو حکومەتانە بە پێی نەخشەیەکی ئیمپریالیستی پێش و پاش جەنگی دووەمی جیھانی ھاتبوونە سەرکار، کە ئامانجە کۆنە ئیستعمارییەکانیان لە ھەلومەرجێکی تازەتردا و بەشێوەیەکیتر بەڕێوە دەبرد، بەڵام لە گەڵ کۆتاییھاتنی جەنگی سارد و ھەرەسھێنانی کەمپی سۆڤیەتدا، ھەموو ھاوکێشە ئابوریی، سیاسیی، سەربازی، دیپڵۆماسیی و تەنانەت جوگرافییەکانی جیھانی سەردەمی جەنگی ساردیش ئاڵوگۆڕیانکرد. بەوھۆیەشەوە سەردەم و قۆناغێکی نوێتر لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا ھاتەکایەوە. ئەم قۆناغە، قۆناغێکە کە ئیمپریالیزم لەڕووی چلۆنایەتییەوە، لە ڕووی پەیوەندییە ناوخۆییەکانییەوە و لەڕووی نەخشە ئیستعمارییەکانییەوە بۆ وڵاتانی دواکەوتووی ناسراو بە وڵاتانی جیھانی سێیەم، دووچاری گۆڕانکاری بووە، گۆڕانکارییەک کە ئاکام وبەرھەمی شۆڕشی تەکنەلۆجیای زانیاری و بە دیجتاڵیزەکردنی پرۆسەی بەرھەمھێنانی کۆمەڵایەتییە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی سەرمایەداریدا.

قۆناغی چوارەم:  قۆناغێکە کە ئێستا تیایدا دەژین. ئەم قۆناغە، ئەگەرچی بە قۆناغی گڵۆباڵیزەیشن ( بەجیھانیکردن )، یان پۆست مۆدێرنیزم ناودەبرێت، بەڵام لە واقعدا قۆناغی پشێوی و بێسەرەو بەرییە لە پەیوەندییە نێو دەوڵەتییەکاندا و لەڕووی کارکردو میکانیزمە ئابورییەکانیشیەوە درێژکراوەی ھەمان قۆناغی یەکەم و دووەمە، کە لەپێشەوە ئاماژەم پێکرد. دەوڵەتانی ئیمپریالیستی نوێ، بە ئابوریی و تەکنەلۆجیای پێشکەوتوویانەوە، لەسەر دابەشکردنەوەی بازاڕو ئابوریی جیھانی کەوتوونەتە ململانێ لەگەڵ ئەمریکای پۆلیسی جیھانیدا ٤. ئەمریکا گەڕاوەتەوە بۆ سیاسەتە ئیستعمارییەکانی به‌ریتانیای سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتاکانی سەدەی بیستەم. ئەمریکا بەشێوەیەکی سەربازیانە وبە ڕاستەوخۆیی ( بە ھاوکاری به‌ریتانیای پیرە ئیستعمار ) لە ژێرناوی جەنگی دژی تیرۆر و سەقامگیرکردنی دیموکراتیدا، ئەو وڵاتانە داگیردەکات کە دەکەونە ناوچە ستراتیژییەکانی جیھانەوە. وڵاتانی ئاسیایی ناوەڕاست و خۆرھەڵاتی ناوەڕاست ٥، کە دوو ناوچەی ئیسلامینشینن، کەوتوونەتە بەرھێرشی ئیستعماریانەی ئەمریکاوە. تیۆرییەکەی ھانتنیگتۆن ( پێکدادانی شارستانییەکان٦)، تیرێکی گڕدار بوو کەسەرانی کۆشکی سپی ئاڕاستەی فەندەمینتاڵیزمی ئیسلامی و ناوجەرگی وڵاتانی ئیسلامی خاوەن نەوتیانکرد. گروپە ئیسلامییە تووندڕەوەکان سەریان بەرزکردووەتەوە و ڕووبەڕووی ئەمریکا و مەسیحیەتی ئەمریکا و ڕۆژئاوا وەستانەوەتەوە. ئاگری جەنگی ژێر خۆڵەمیێشی کۆن، بە تیۆری و تێزی سیاسیی تازەوە ھەڵگیرسایەوە. ئاینی مەسیح لە پرۆسەی نوێی بەمستعمرەکردنی وڵاتانی ئیسلامیدا بێلایەن نییە. ئیسلامی سەلەفی و بونیادگەرایش، وەک پارێزەری بەرژەوەندی حکومەت و دەوڵەتە ئیسلامییە تەقلیدییەکانی ناوچەکە ، ھەروەک ئیسلامی سەلەفی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتاکانی سەدەی بیستەم، خوازیاری مانەوەی بارودۆخی پێشترەو قەبوڵی ھیچ گۆڕانکارییەکی ئابوریی ، سیاسیی و کڵتوری ناکات کە ئیمپریالیزمی ئەمریکا دەیەوێت لە وڵاتانی ئیسلامیدا، لەڕێگای میلیتاریزم و بەمستعمرەکردنەوە بەدی بھێنێت.

 ئەوەی کە لەم پرۆسە جیھانییەدا ئەگەری ڕوودانی ھەیە، ئەوەیە کە سەرئەنجام ئیسلام بە ھەموو باڵەسیاسییەکانییەوە، وەک ھەموو قۆناغەکانی ڕووبەڕوو بوونەوەی لەگەڵ ئیمپریالیزمی ئیستعماری و مەسیحییەتدا شکست دەخوات و توانای خۆڕاگری نییە لەبەردەم ھێرش و نەخشەو پلانەکانی ئەودا، بەڵام بەو حاڵەشەوە ھێشتا ئیمپریالیزمی ئیستعماری ئەمریکاو ئینگلیس نایانەوێت و ناتوانن کە ئاین و کڵتوری ئیسلام بسڕنەوە و بۆ ھەمیشە لە ناوی بەرن (ھەروەک ئەوەی کە لە سەدە ڕابردووەکاندا به‌ریتانیای بابی ئیستعمار نەیتوانی ئەوکارە بکات)، چونکە لەلایەک ئیسلام ڕەگوڕیشەیەکی مێژوویی و مەعنەویی قوڵی لە ناوکۆمەڵگە ئیسلامی و بە ئیسلامیکراوەکاندا ھەیە و لەلایەکی تریشەوە ھەموو دەوڵەتە ئیمپریالیستییەکان (لە قۆناغی ئێستادا ئەمریکا و به‌ریتانیا) پێویستیان بە ڕەقیبێکی ئایدیۆڵۆژی ھەیە تا لەڕێگای ئەوەوە بتوانن ئامانجە ئیستعمارییەکانیان بەدی بھێنن و بۆ درێژماوە وڵاتانی خاوەن سەروەت و دەوڵەمەندی ئیسلامی لە ژێر چنگیاندا بھێڵنەوە. نەخشەکانی ئیمپریالیستەکان وورد و زیرەکانەیە و ڕووبەڕوو بوونەوەکانی دەوڵەتەکان و جوڵانەوە ئیسلامییەکانیش لەگەڵیاندا نەزانانە، گەمژانە، ناھوشیارانەیەو ئەمەش فاکتەری ھەموو شکستەکان و دواکەوتووییەکانی وڵاتانی ئیسلامی وجوڵانەوە ئیسلامییەکان بووە بە درێژایی تەمەنی بە مستعمرەکردنی وڵاتەکانیان و وابەستەبوونیان، یاخود ڕووبە ڕوو بوونەوەکانیان لەگەڵ زلھێزەکانی ڕۆژئاوادا، ھەروەک ھمفێری نووسەری ئەم کتێبەیش گۆشەیەکمان لەو ڕاستییە لە قۆناغێکی دیاریکراوی ململانێی ئیسلام و ئیستعماردا بۆ ڕووندەکاتەوە.

پاش ئەو سەرنج و تێبێنیانەی سەرەوە لەسەر ئیستعماربەشێوەیەکی گشتیی و بەتایبەتیش ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا، دەمەوێت چەند خاڵێکیش لە پەیوەند بەوەرگێڕانەکەدا ڕوون بکەمەوە:

١ـ ئەم کتێبە لەلایەن دکتۆر محسن مویدییەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی فارسی و لەساڵی ١٩٨٣ دا چاپکراوە. لە ساڵی ١٩٨٤ دا بۆ جاری دووەم چاپکراوەتەوە و ١٦٠٠٠دانەی لەلایەن چاپخانەی سپھرەوە ( کە یەکێکە لە چاپخانەکانی تاران ) لێچاپ و بڵاوکراوەتەوە.

٢ـ من لە ڕێگای ئینترنێتەوە ئەم کتێبەم بەدەستھێناوە، کە ھیچ پێشەکییەکی وەرگێڕی فارسی لەسەر نییە و تەنھا چەند پەراوێزێکی وەرگێڕی لەسەرە.

٣ـ ھەوڵێکی زۆرمدا تا دەقی تەرجمەی عەرەبی (ئەگەر وەرگێڕدرابێتە سەر زمانی عەرەبی)، یان دەقە ئینگلیزییەکەی بە دەست بھێنم و زانیارییەک لەسەر نووسەرەکەی و بەرھەمەکانیتری کۆبکەمەوە و لەگەڵ دەقی ئەو دووزمانەیتردا بەراوردی بکەم، بەڵام ھەوڵەکەم ئەنجامێکی نەبوو. لە بەرئەوە ، من تەنھا لێپر، سراوم بەرانبەر بە دەقی وەرگێڕانە کوردییەکەی، نەک بەرانبەر بە دەقە فارسییەکەی. ھەرھەڵەیەک لە وەرگێڕانە کوردییەکەیدا ھەبێت، ئەوا من  بەرسیارم لەو ھەڵەیە وھیواداریشم ھەرکەس کە سەرنج وتێبینییەکی لەسەر وەرگێڕانەکە ھەبوو ئاگادارم بکاتەوە تا بۆ چاپکردنەوەی دووبارەی کەڵکی لێوەربگرم.

٤ـ لە وەرگێڕانەکەدا ھەوڵمداوە کە زۆر ووشەی کوردی پەتی، یان ھەندێک زاراوەی نوێی کوردی بەکار نەھێنم، چونکە بڕوام وایە کە وازیکردن بەو ووشەو زاراوانە و بەکاربردنیان لە وەرگێڕانی بابەتێکی ئەوا بەنرخدا، ھەم لە زەوقی خوێنەرەکەی دەداو ھەم لە بەھای بابەت و وەرگێڕانەکەیش کەمدەکاتەوە. لەبەرئەوە، لەو شوێنانەدا کە بە پێویستمزانی بێت ووشە عەرەبییەکانم بە کاربردووە، چونکە زیاتر ووشە عەرەبییەکان لە ناو گشت خەڵکدا بەکار دەبرێن و تێگەیشتن لێیان پێویستی بە بەدواداگەڕانیاندا نییە لە ناو فەرھەنگە زمانەوانییەکاندا.

٥ـ لەبەرئەوەی کە ھیچ پێشەکییەک بۆ وەرگێڕانی فارسییەکەی نەنووسراوە و وەرگێڕەکەی ھیچ ڕوونکردنەوەیەکی لە بارەی  گواستنەوەی سورەت وئایەتەکانەوە نەداوە کە ئایا ھمفێرئاماژەی بە ئایەت و سورەتەکان کردووە، یان وەرگێڕە فارسەکە ئاماژەی پێداون و ھێناونیەتەوە ؟ بەڕاستی وەڵامی ئەو پرسیارەش بۆخۆم زۆر ڕوون نییە و منیش وەک ھەرخوێنەرێکی ئەم کتێبە، بەگومانەوە لەسەر ئەوکێشەیە لە نێوان نووسەر و وەرگێڕە فارسییەکەیدا ئەم سەرو ئەوسەر دەکەم. لەبەرئەوە، من وەک خۆیان دەیانووسمەوە و بەرپرس نیم لە بەھەڵە ھێنانەوەی ئایەتەکان و سورەتەکان، ئەوە دەکەوێتە ئەستۆی وەرگێڕە فارسییەکەی. گومانیشم لەوەدا نییە کە لە چەند شوێنێکدا، لەئاماژەدان بە ئایەت و سورەتەکاندا ھەڵەکراوە، یان ناوی سورەتەکە نەھێنراوە و یان ئایەتێکی جیاواز لەو سورەتە ھێنراوەتە کە ئاماژەی پێدراوە، بۆ نموونە : لە گفتوگۆیەکی نێوان محه‌مه‌د عه‌بدولوه‌هابی دامەزرێنەری وەھابیەت و ھمفێردا، کەلەبارەی حەرام بوون و حەرام نەبوونی شەراب خواردنەوەیە لەئیسلامدا، ئاماژە بەم قسەیە( وھل انتم منتھون ) کراوە، کە بەڕاستی من نەمزانی ئەمە قسەی محەمەدی پێغەمبەرە، یان یان ئایەتێکە ؟ کەچی لە پەراوێزەکەیدا نووسراوە (سورەی الاعراف ، ئایەتی ٩١)، بەڵام لەدەقی ئەو قورئاندا، کە ئێستا لەبەردەستی مندایە و چاپی (مجمع الملک فھد لطباعه‌ والمصحف الشریف )ە، ئەو ئایەتەی تێدانییە و ئەم ئایەتە لەشوێنی ئاماژە پێکراودا ھاتووە : (كَذَّبُواْ شُعَيْبًا كَأَن لَّمْ يَغْنَوْاْ فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُواْ شُعَيْبًا كَانُواْ هُمُ الْخَاسِرِينََ).  ئەوە ھەڵەیەکی زەقە لە نەقڵکردنی ئایەت و سورەتەکان و دەستنیشانکردنی ژمارەکەیاندا. بەھەرحاڵ، ھەروەک لەپێشەوەیش وتم، ھەم من لەو ھەڵانە بەرپرس نیم و ھەم کاتی ئەوەیشم لەبەردەمدا نییە کە بچمەوە سەر بەراوردکردنی یەک بەیەکی ئەو ئایەت و سورەتانەی کە لەم کتێبەدا ئاماژەیان بۆ کراوە لەگەڵ دەقی قورئاندا، ئەمە سەرەڕای ئەوە کە ئەرکی من نییە و خوێنەرانی ڕەخنەگری ھمفێر وکتێبەکە، دەتوانن ئەو بەراوردکارییانە بکەن. ھەر لەپەیوەند بە ئایەتەکانیشدا، بەپێویستی دەزانم ئەوەیش بەبیری خوێنەر بھێنمەوە کە : وەرگێڕی فارسی ھەندێک ھەڵەی کردووە لە وەرگێڕانی ئایەتەکاندا لە عەرەبییەوە بۆ فارسی، بەڵام من ئەو ھەقەم بە خۆم نەداوە کە بۆی ڕاست بکەمەوە، چونکە من تەنھا ئەرکی وەرگێڕانم لەسەرە نەک ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانی وەرگێڕی فارسی.

 دوایین خاڵ کە بەبێویستی دەزانم ئاماژەی پێ بکەم ، ئەوەیەکە ئەم کتێبە (ھەرچەند مێژووی نووسینەکەی پێوە نییە ) بەڵام پێدەچێت نزیک بە ٣٠٠ ساڵ بەرلە ئێستا نووسرا بێت (ئەمەش بەو دەلیلەی کە نووسەری کتێبەکە دەڵێت : " لەساڵی ١٧١٠وەزارەتی مستعمرات بە ئەرکێکی جاسوسی ناردمیان بۆ وڵاتانی ئیسلامی"...) یان ھەر بەڕاستیش چیرۆکێک بێت، بەڵام کاتێک کە بە ووردی سەرنج دەدەیتە سەر بابەتەکانی، ئەو ھەستەت لەلا دروست دەکات کە لە دە تا دوازدە ساڵی ڕابردوودا نووسرا بێت، چونکە ئەمرۆ ئەمریکا و به‌ریتانیا نەخشەکانی به‌ریتانیای ٣٠٠ ساڵ لەوەپێش بەرانبەر بە وڵاتانی ئیسلامی دووبارە دەکەنەوە، کە دووبارەبوونەوەی ئەو نەخشانە لایەنە نێگەتیڤەکانی زۆر زیاترن لە لایەنە پۆزەتیڤەکانی. لەکۆتاییدا ھیوادارم کە بەم وەرگێڕانە بتوانم بۆشاییەک لە کتێبخانەی کوردییدا پڕبکەمەوە.

تاهیر ساڵح شەریف

٢٠-١- ٢٠٠٥

تۆرۆنتۆ - کەنەدا

_________________________________

سەرچاوە و پەراوێزەکان:

١- کارل مارکس : کاپیتاڵ، بەرگی یەکەم، فەسڵی بیست و چوارەم ، لاپەڕەکانی ٨٥٥ و٨٦١ ، بەزمانی فارسی، وەرگێڕانی ایرج اسکندری. انتشارات فردوس – تھران. بە کەڵک وەرگرتن لە وەرگێڕانە عەرەبییەکەی فالح عبدالجبار. بڕوانه:

‌ http://www.marxists.org/arabic/marx/works/1867-c1/ch07.htm 

٢ـ کارل مارکس:ھەمان سەرچاوە، ل٨٥٢.

* ولیام ھێویت ( ١٧٩١ ـ ١٨٧٩ ) نووسەرێکی ئینگلیزییە کە توێژینەوەیەکی گرنگی لە بارەی دانیشتوانی ئەسڵی ئوسترالیاوە کردووە.

**W.Hewitt: colonization and Christianity.A popular History of the Treatment of the Natives by the Europeans in all their colonies "London. 1838. p. 9

٣ـ کارل مارکس: ھەمان سەرچاوە. ل ٨٥٤ و ٨٥٥.

٤-بۆ تێگەیشتنی زیاتر لە جێگاو ڕێگای ئەمریکا لە سیستەم و بارودۆخی جیھانی نوێدا ، بڕوانە نووسراوەی: جەنگی ستراتیژی و شکشتی ستراتیژی جەنگی ئەمریکا. بە پێنووسی وەرگێڕی کوردی ئەم پەرتووکە ، بڵاوکراوە لە ماڵپەڕی کوردستانپۆستدا ، بڕوانە :

http://www.kurdistanpost.se/nuseran/t/tahir_salih/040427_1.pdf 

٥- بۆتێگەیشتنی زیاتر لە گرنگی جێگاوشوێنی ستراتیژی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا لەڕوانگەی نووسەری ئەم پێشەکییەوە بڕوانە: ئامانجەکان و ئەنجامەکانی کێشەی ئەمریکا ـ عێراق: تاھیر ساڵح شەریف - کەیھان عەزیز، بڵاوکراوە لە سایتی کوردستانپۆستدا.

ا http://www.kurdistanpost.se/nuseran/t/tahir_salih/021227.pd

٦ـ بۆ تێگەیشتن لە تیۆری پێکدادانی شارستانییەتەکان، بڕوانە " پێکدادانی شارستانیەتەکان " ، نووسینی سامیۆڵ ھانتینگتۆن، کە لەلایەن نووسەری ئەم پێشەکییەوە کراوە بەکوردی و پێشەکییەکی چڕوپڕم بۆ نووسیووەولە گۆڤاری ئاران ، ژمارە ٤ و ٥ ساڵی ١٩٩٧ ـ ١٩٩٨ دا بڵاوکراتەوە.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------

بیرەوەرییەکانی مستەر همفێر

لە مێژبوو کە دەوڵەتی بەریتانیای گەورە، بیری لە کێشەی ھێشتنەوەی مستعمرەکانی و دامەزراندنی ئیمپراتۆرییەتی گەورەی خۆی دەکردەوە. ئێستا ئەم ئیمپراتۆریەتە ئەوەندە فراوانبووەتەوە کە دەتوانرێت دیمەنی خۆرھەڵاتن و خۆر ئاوابوون لە دەریاکانیدا ببینرێت. جگە لەوانەش، دورگەی به‌ریتانیا، بە بەراوردکردن لەگەڵ زۆرترین مستعمرەکانیدا، وەک وڵاتی ھیند، چین، وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست وشوێنەکانیتر، زۆر بچووکتر خۆی دەنوێنێت و دێتە بەرچاوان. لەلایەکی تریشەوە، سیاسەت و کردەوەکانی ئیستعماری ئینگلیز لە ھەموو ئەو شوێنەنادا چوونیەک و یەکسان نییە. لەھەندێک وڵاتدا، بەڕووکەش وای پیشاندەدات کە بەڕێوەبردنی کاروبارەکانی وڵات لەدەست خەڵکەکەیدایە، بەڵام سیاسەتی ئەکتیڤی کۆڵۆنیالی تیایاندا بەڕِێوەدەچێت و ھێندەی نەماوە کە بەتەواوی سەربەخۆیی ڕووکەشی ئەو وڵاتانەش لەنێوببرێت و لە ھەموو ڕوویەکەوە بکرێنە پاشکۆی بەریتانیا. لەبەرئەوە، پێویستە لەسەرمان کە دووبارە بیر لە شێوەو چۆنیەتی ئیدارەکردنی مستعمرەکانی خۆمانبکەینەوە، بەتایبەتی سەرنج بدەینە سەر دوو خاڵی گرنگ :

١- گر تنەبەری چەند ڕێگاو شوێنێک بە مەبەستی بەھێزکردن و پتەوکردنی ھەموو دەسەڵاتی دەوڵەتی ئیمپراتۆری ئینگلیز بەسەر ئەو ناوچانەی کە لە ئێستادا بەتەواوی مستعمرەی ئەم دەوڵەتەن.

٢- داڕشتن و ڕێکخستنی چەند پرۆژەیەک بۆ بەدەستھێنان و دەستگرتن بەسەر ئەو سەرزەویانەدا کە ھێشتا نەکەوتونەتە داوی ئیستعمارەوە .

وەزارەتی مستعمراتی ئینگلیز بۆ جێبەجێکردنی ئەو پرۆژانەی کە ئاماژەیان پێکرا، ھەست بەو پێداویستییە دەکات بۆ ھەریەکێک لەو ناوچانە، بە مستعمرەو نیمچە مستعمرەوە، چەند دەستەیەک بە مەبەستی جاسوسیکردن و بەدەستھێنانی زانیارییەکان ڕەوانە بکات.

خۆشبەختانە، منیش کە لە سەرەتای دەستبەکاربوونمەوە لە وەزارەتی مستعمراتدا ئەرکەکانی خۆمم بە باشی ئەنجامدابوو، بە تایبەتی لە بواری ئەنجامدانی ئەرکی ڕاگەیشتنم بە کاروبارەکانی " کۆمپانیای ھیندی ڕۆژهەڵات "، کە لە ڕووکەشدا مەسەلەیەکی بازرگانییە و لە ناوەرۆکیشدا ئەرکی جاسوسیکردنی لەئەستۆدا بوو، بەمەبەستی ناسین و زانینی ڕێگا جۆراوجۆرەکانی نفوزو کۆنترۆڵکردنی تەواوەتی وڵاتی ھیند و داگیرکردنی نیمچە کیشوەر دروست بوو بوو، بەھۆی دڵسۆزیمەوە لە ڕاپەڕاندنی ئەرکەکانی سەرشانمدا، جێگاو شوێنێکی باشم لە وەزارەتی مستعمراتدا پێبڕابوو .

دەوڵەتی ئینگلیز لەو سەردەمەدا خەمی ھیندستانی نەبوو، چونکە ململانێی نەتەوەیی و ڕەگەزی، ناکۆکی ئاینی و کڵتوری مەودای بەدانیشتووانی شبھە قاڕە نەدەدا تا لەدژی دەسەڵات و نفوزی ئینگلیز یاخی ببن. بارودۆخەکە لەوڵاتی چینیشدا ھەر بەوجۆرە بوو. لەلایەن پەیڕوانی بوداو کۆنفۆسیۆشەوە، کە ئاینی مردووەکان بوو، ھیچ ھەڕەشەیەک لە ئینگلیز نەدەکراو چاوەڕێنەدەکرا بەو ھەموو ناکۆکییە قوڵەوە کە لە نێوان خەڵکی ھیند و چیندا ھەبوو، بتوانن بیر لە سەربەخۆیی و ئازادی خۆیان بکەنەوە، چونکە ئەو شتەی کە لەو دوو شوێنەدا لە گۆڕێدا نەبوو، بیرکردنەوە لە ژیان و ئازادی بوو. بێخەمبوونی دەوڵەتی به‌ریتانیا لە ئاسایش و ئارامی زاڵ بەسەر ئەم دوو سەرزمینە پان و پۆڕە دا، ھۆکارێک  نەبوو بۆ ئەوەی کە بەھیچ شێوەیەک سەرنج نەدرێتە سەر ئاڵوگۆڕەکانی ئایندەی ئەم ناوچەیە. لەبەرئەوە، وا پێویستی دەکرد کە بیر لە چەند خۆ ئامادەکارییەک بکرێتەوە بۆ بەرگرتن بە ھەرجۆرە گۆڕانکارییەکی ئایندە کە لەوانە بوو لە ڕێڕەوی ھوشیاربوونەوەی ئەم نەتەوانەداڕووی بدایە.. ئەو ئامادەکارییانەیش بریتی بوون لە داڕشتن و جێبەجێکردنی پرۆژەو نەخشە درێژماوەکانی وەک پەرەدان و سەرتاسەریکردنەوەی ناکۆکی و نەزانی ، ھەژاری و نەخۆشی لەو وڵاتانەدا. بۆ داسەپاندنی ئەو بەڵاو کارەساتانە بەسەر خەڵکی ئەم ناوچانەدا، ئێمە ئەم پەندە کۆنەی بوداییەمانکردە بنەمای کارکردنی خۆمان کە دەڵێت: "واز لە نەخۆشەکە بھێنە و تاقەت و حەوسەڵەی خۆت لەدەستمەدە، سەرئەنجام ناچار دەبێت کە بەھەموو تاڵییەکییەوە حەز لە دەرمانەکە بکات".

سەرەڕای ئەوە کە لەگەڵ نەخۆشێکیتر، واتە لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانیدا، چەندین ڕێکەوتننامەمان بە قازانجی خۆمان ئیمزاکردبوو، بەڵام پێشبینی پسپۆڕانی وەزارەتی مستعمرات ئەوە بوو کە بەگشتی ئەم ئیمپراتۆریەتە بۆماوەی کەمتر لە یەک سەدە ھەرەس دەھێنێت. ھەروەھا لەگەڵ دەوڵەتی ئێًرانیشدا چەند ڕێکەوتننامەیەکی نھێنیمان ئیمزاکردبوو. کارمەندان و جاسوسەکانی ئێمە لە وڵاتانی ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ھەروەھا لە ئێرانیشدا خەریکی ئەنجامدانی کارو چالاکییەکانی خۆیان بوون و لە ڕێگای بەدیھێنانی ئامانجەکانی دەوڵەتی ئینگلیزدا چەند سەرکەوتنێکیان بەدەستھێنابوو. پەرەسەندنی گەندەڵی ئیداری و بەرتیلخواردن و خۆشگوزەرانی پاشاکان، تا ڕادەیەک بناغەکانی ئەم حکومەتانەیان لەق و لەرزۆک کردبوو، بەڵام لەبەر ئەو ھۆیانەی کە لە خوارەوەتر ئاماژەیان پێدەکەم، زۆر دڵنیا نەبووین لە لاوازکردنی ھەردوو حکومەتی ئێران و عوسمانیدا. گرنگترین ھۆیەکانیش بریتی بوون لە:

١ ـ نفوزی مەعنەوی ئیسلام لە ناو خەڵکی ئەم ناوچانەدا، کە لە ھێز و سەقامگیرییەکی تەواو بەھرەمەند بوو. دەتوانم بڵێم کە کەسێکی موسڵمانی ئاسایی، لە ڕووی بنەمای بیروباوەڕییەوە لەگەڵ قەشەیەکی مەسیحیدا ململانێی دەکرد. ئەوان بەھیچ شێوەیەک دەستیان لە بیروڕای خۆیان ھەڵنەدەگرت. لە ناو موسڵمانەکاندا، پەیڕوانی مەزھەبی شیعە، کە زۆربەیان لە وڵاتی ئێراندا نیشتەجێن، لە ڕووی عەقیدە و ئیمانەوە، بە بڕواترو ترسناکترن لە مەزھەبەکانیتری ئیسلام.

شیعەکان بەگشتی مەسیحییەکان بە کافرو گڵاو دەزانن. لەڕوانگەی شیعەوە کەسێکی مەسیحی پاشەڕۆیەکی بۆگەنە کە ھەر موسڵمانێک دەبێت لە سەر ڕێی خۆی لای ببات و پاکی بکاتەوە. جارێکیان لە موسڵمانێکی شیعەم پرسی : " بۆچی بە چاوی سوک و ناپاکییەوە دەڕوانیتە مەسیحیەت، لە حاڵێکدا کە مەسیحییەکانیش بڕوایان بە خوا، بە پێغەمبەری خوا و بەدواڕۆژ ھەیە ؟ "وەڵامی دامەوە :" محەمەد پێغەمبەرێکی داناو زانا بوو کە بەم لێکچوواندنانە دەیویست تەنگ بە کافرەکان ھەڵبچنێت و ناچاریان بکات تا ئاینی ئیسلام قەبوڵ بکەن و ڕوولە خودا بکەن. لە بواری سیاسەتیشدا ھەرکاتێک کە دەوڵەتەکان ھەست بە مەترسی کەسێک یاخود گروپێک بکەن، لەگەڵیاندا تووند و تیژ دەبن و لەم ڕێگایەوە تەریکیان دەخەنەوە، تا سەرئەنجام ناچاریان دەکەن کە واز لە نەیارییان بھێنن و سەریان پێدانەوێنن. مەبەست لە گڵاوبوونی مەسیحییەکانیش ناپاکی مەعنەوی ئەوان نییە، بەڵکو زەردەشتییەکانیش، کە بەڕەگەز ئێرانین، بەپێی ھەمان لۆژیکی ئیسلام گڵاون " .

دووبارە پێم گوتەوە: " زۆرباشە! بەڵام خۆ مەسیحییەکانیش بڕوایان بە خوا و پێغەمبەرو دواڕۆژیش ھەیە ؟ ". وەڵامی دامەوە : " لەبەر دوو ھۆ ئەوان بە کافر دەزانین :  یەکەم ، لەبەرئەوەی کە ئەوان پێغەمبەری ئیسلام، واتە حەزرەتی محەمەدیان قەبوڵ نییە و ئەوان بە محەمەد دەڵێن کەسێکی درۆزنە.  ئێمەش لەوەڵامدا پێیان دەڵێین کە ئێوە ناپاک و پیسن و ئەم قسانەی کە بەوانی دەڵێین بنەمایەکی ئاقڵانی ھەیە : ( ئەوەی کە ئازارت دەدا، ئازاری بدەرەوە ! ). دووەم، لەبەرئەوەی کە مەسیحییەکان تۆمەت دەدەنە پاڵ پێغەمبەرانی نێردراوی خودا، کە ئەمیش گوناھێکی گەورەیەو سوکایەتیکردنە بە پێغەمبەران .. بۆنموونە، دەڵێن کە عیسا بەوھۆیەوە کەوتە بەر لەعنەتی خودا و لە خاچ درا، چونکە شەرابی خواردبووەوە " .

سەرم لەم قسەیەی دوایی سوڕما و پێم گوت :" مەسیحییەکان ھەرگیز وا ناڵێن ".  ئینجا ئەویش پێی وتم : " تۆ ئاگات لێی نییە، ئەم تۆمەتانەیان لە کتێبی موقدەسدا ھەڵبەستووە ".  ئەو ھیچیتری نەگوت و منیش دڵنیا بووم کە ھەندێک لە موسڵمانانی شیعە، درۆ بەدەم محەمەدی پێغەمبەری ئیسلامیشەوە دەکەن، بەڵام لەگەڵ ئەوانەشدا مەبەستم نەبوو کە زیاتر درێژە بە گفتوگۆکەمان بدەم، دەترسام دەنگۆ (دیعایە)یەک لە بارەی ناسنامەی ڕاستەقینەمەوە بکەوێتە سەرزاران و ناسنامەکەم ئاشکرا ببێت، چونکە بەتەواوی خۆمم خستبووە بەرگی کەسێکی موسڵمانەوە و خۆم لە سەرئێشەیەکی لەوجۆرە دووردەخستەوە کە بێم بەرگری لە مەسیحیەت بکەم .

٢ ـ ئاینی ئیسلام، بەپێی پێشینە مێژووییەکانی خۆی، ئاینی ژیان، دەسەڵات و ئازادییە و پەیڕەوانی ئاینی ئیسلام ھەروا بە ئاسانی مل بە دیلی و کۆیلایەتی خۆیان نادەن. لەخۆبایی بوون و خۆبەزلزانی ڕابردوو، بەجۆرێک زاڵە بەسەر ئەقڵ و بوونیاندا کە تەنانەت لەم سەردەمی لاوازی و داچوونەشیاندا دەستبەرداری نابن. ئێمە ناتوانین بچینە سەر ڕاڤەکردنی مێژووی لەخۆبایی بوون و خۆبەزلزانانەی ئیسلام و موسڵمانان و لە بارەی ئەوەوە ھوشیاریان بکەینەوە کە سەرکەوتن، مەزنی، شکۆداری و شانازییەکانی ڕابردوو، لە ھەلومەرج و پێداویستییەکانی ڕۆژگار و سەردەمی خۆیانەوە  هەڵقوڵا بوون و ئەمڕۆکەش بارودۆخێکی نوێ جێگای ئەوانەی گرتۆتەوەو گەڕانەوەیش بۆ ڕۆژگارە بەسەرچووەکان، ڕێگای ژیانی نوێی ئەمڕۆ نییە .

٣ ـ ئێمە لە ھوشیاری، دووربینی و جموجوڵەکانی ھەردوو حکومەتی ئێران و عوسمانی دەترساین، کە لەوانەبوو لە ھەر ساتەوەختێکدا بە نەخشە ئیستعمارییەکانی ئێمە بزانن و ھەموو نەخشەکانمان بکەنە بڵقی سەرئاو. ھەروەک لەپێشەوەش ئاماژەی پێکرا، لەئەنجامدا ئەو دوو حکومەتە لاواز بوون و تەنھا لە ناوەندەکانی فەرمانڕەوایەتیاندا نەبێت دەسەڵاتێکی بەھێز و پتەویان نەبوو. بەھەرحاڵ، ھێشتا ئەوەش بۆخۆی ھۆیەکی نیگەرانی و دڵنیا نەبوونی ئێمە بوو لە سەرکەوتنی ئایندەمان .

٤ ـ زاناکانی ئیسلامیش ھۆیەکی تری نیگەرانییەکانی ئێمە بوون. موفتییەکانی الازھر و مەرجەعەکانی شیعە لە عێراق و ئێراندا، ھەریەکەیان بۆخۆی وەک کۆسپ و ڕێگرەکانی بەردەم نەخشە ئیستعمارییەکانمان دەردەکەوتنەوە.. پێویستە ئەوەش بڵێم کە زانا ئیسلامییەکان کەمترین زانیاریان لە بارەی شارستانییەت، زانستی نوێ و بارودۆخی ئەمڕۆوە نەبوو، تەنھا شتێک کە سەرنجیان دەدایە و بەلایەنەوە گرنگ بوو، بریتی بوو لە خۆ ئامادەکردن بۆ بەھەشت، ئەوبەھەشتەی کە قورئان بەڵێنی پێدابوون. ئەوان ھێندە دەمارگیربوون کە یەک زەڕەیش ئامادە نەبوون پاشەکشە لە شتەکانی خۆیان بکەن. کۆمەڵانی خەڵک، پاشاکان و فەرمانڕەواکان، تێکڕا وەک مشک کە چۆن لە پشیلە دەترسێت، ئەوانیش ئەوا لە زانا ئاینییەکانی خۆیان دەترسان. سوننە مەزھەبەکان ئەوەندەی شیعە مەزھەبەکان لە زاناکانی خۆیان نەدەترسان. دەبینین کەھەمیشە لە ناوچەکانی فەرمانڕەوایەتی عوسمانییدا، لە نێوان سوڵتان و شێخەکانی ئیسلامدا پەیوەندییەکی پتەو ھەبووە و تا ڕادەیەک نفوزی مەعنەوی زاناکان پاڵیدەدا بە پاڵ دەسەڵاتی فەرمانڕەواکانەوە، بەڵام لە وڵاتی شیعەنشیندا، خەڵکی زیاتر پابەند بوون بە زانا ئاینییەکانیانەوە. پابەند بوونی شیعەکان بە زانا ئاینیەکانیانەوە، پابەندبوونێکی بەھێز و پتەو بوو، بەڵام ئەوان بایەخێکی ئەوتۆیان بە فەرمانڕەواکانیان نەدەدا. ئەم جیاوازییە لە نێوان ڕوانگەی شیعەو سوننەدا بەرامبەر بە ڕێزدانیان بۆ زاناکان وپاشاکانیان لە ھیچ کاتێکدا لە دڵەڕاوێک و نیگەرانییەکانی وەزارەتی مستعمرات و دەستەی فەرمانڕەوایەتی ئینگلیزی کەمنەدەکردەوە .

بەمەبەستی دۆزینەوەی ڕێگاچارەیەک بۆ ئەوکێشە دژوارو ئاڵۆزانەی کە لەم وڵاتانەدا لەگەڵیاندا بەرەوڕوو بووبووینەوە، چەندین جار لەنێوان خۆماندا دەستمان بە گفتوگۆو قسەوباسکرد، بەڵام ھەرجارە تا ڕادەیەک کەش وھەوای بەدگومانی زاڵ دەبوو بەسەر گفتوگۆکانماندا و دەکەوتینە کۆڵانە داخراوەکەوە . ڕاپۆرتەکان و نامەی بەکرێگیراوە سیاسییەکانیشمان، ھەروەک ئەنجامی گفتوگۆکانمان ھێندە دڵخۆشکەر نەبوون، بەڵام لەگەڵ ئەوانەشدا، خۆمان نائومێد و ھیوابڕاو نەدەکرد، چونکە سەبرێکی باشمان ھەبوو بۆ بە دوادا چوونی نەخشەو پلانەکانمان .

لە یادمە کە جارێکیان وەزیری مستعمرات کۆبوونەوەیەکی لەگەڵ یەکێک لە بەناوبانگترین قەشەکانی لەندەن و ژمارەیەک لە پسپۆڕانی ئاینیدا، کە بەگشتی ژمارەیان بیست کەسێک دەبوو، سازکرد و کۆبوونەوەکەش سێ کاتژمێری خایاند، بەڵام ھیچ جۆرە ئەنجامێکی لێبەدەست نەھات.  قەشەکە بە ئامادەبووانی گوت : " لە جێی خۆتاندا مەجوڵێن و سەبرو حەوسەڵەی خۆتان لەدەست مەدەن، مەسیحیەت پاش لە سێ سەد ساڵ ئازار و دەربەدەری و پاش لە شەھیدکردنی عیسا و پەیڕوانی ئەو، توانیویەتی کە جیھانیگیر ببێتەوە. ئەوەندە بۆ ئێمە بەسە کە لە داھاتوودا عیسا چاوی لێمان بێت تا پاش لە سێ سەد ساڵیتر کافرەکان تێکبشکێنین. کەوایە پێویستە لەسەرمان خۆمان بەو ھۆکارانەی کە بۆ زاڵبوون، سەرکەوتن و لە ئەنجامیشدا بۆ بڵاوکردنەوە( تبشیر )ی مەسیحییەت لە ناوەندەکانی موسڵماناندا پێویستن، بەتەواوی چەکدار بکەین. پاش چەندین سەدە، لەوانەیە بەم ئەنجامە بگەین کە چ کێشەیەکی تێدایە ئەگەر باوکان تۆیەکە بچێنن و منداڵەکانیشان بەرھەمەکەی بچننەوە ".

جارێکیتر لە وەزارەتی مستعمراتدا کۆنفڕانسێک بۆ نوێنەرانی پایەبەرزی فەڕەنساو ڕوسیا بەسترا. ئەندامانی کۆنفڕانسەکە بریتی بوون لە لیژنە سیاسییەکان، پیاوانی ئاینی و کەسایەتییە ناسراوەکانیتر. لەبەرئەوەی کە پەیوەندییەکی نزیکم لەگەڵ شەخسی وەزیردا ھەبوو، منیشیان بۆکۆنفڕاسەکە بانگھێشت کرد. بابەتی باس و لێکۆڵینەوەی کۆنفڕانسەکە بریتی بوو لە چۆنیەتی داگیرکردنی وڵاتانی ئیسلامی و ئەو کۆسپ و تەگەرانەی کە دەھاتنە سەر ڕێگای ئەم ئامانجە .

بەشداربووانی کۆنفڕانسەکە لەڕێگاکانی تێکشکاندنی ھێزەکانی موسڵمانان و چۆنیەتی پێکھێنان و دروستکردنی دووبەرەکی و ئاژاوەی نێوان موسڵمانەکانیان کۆڵیەوە. گفتوگۆ لەسەر لەرزۆککردنی پایەکانی بیروباوەڕی موسڵمانان کرا. ھەندێک لەبەشداربووانی کۆنفڕانسەکە لەسەر ئەو باوەڕە بوون کە دەتوانرێت موسڵمانانی جیھانیش بەرەو ڕێگای ڕاست ھیدایەت بکرێن، ھەربەوشێوەیەی کە ئیسپانیا پاش لەچەند سەدەیەک گەڕایەوە بۆ باوەشی مەسیحییەت. بۆچی ئەوە ھەر موسڵمانە دڕندەکان نەبوون کە ئیسپانیاشیان داگیرکرد؟. زۆر لە ئەنجامی کۆنفڕانسەکە گەشبین نەبووم. ئەوەی کە لەو کۆنفڕانسەدا ڕوویدا، لە کتێبی " بەرەو مەلەکوتی مەسیحیەت "دا باسمکردووە .

بێگومان ئەو درەختەی کە ڕەگوڕیشەی بە ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوادا بڵاوکردووەتەوە، ناتوانرێت بە ئاسانی لەڕەگ وڕیشەوە ببڕدرێتەوە. لەھەمانکاتیشدا، بەھەر نرخێک بووە دەبێت تەحەمولی ئەو دژواریانە بکەین کە لەسەر ڕێگاماندا بوون، چونکە ئاینی مەسیحیەت لە کاتێکدا سەرکەوتوو دەبێت کە لە سەرتاسەری دنیادا بڵاوبێتەوە. عیسا بەشێوەیەکی گشتی مژدەی بەجیھانی بوونێکی لەوجۆرەی بە پەیڕوانی خۆیداوە. سەرکەوتنی محەمەد سەرچاوەی لە ھەلومەرجی سەردەمەکەی خۆیەوە گرتبوو. ھەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتەکانی ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوا، ئێران و ڕۆم، لە ماوەیەکی کورتدا بووە ھۆی سەرکەوتنی محەمەد و موسڵمانەکان و ئەو ئیمپراتۆریەتە گەورانەیان تێکشکاند. ھەلومەرجی مێژوویی ئێستا ڕێک بە پێچەوانەی ھەلومەرجی سەرھەڵدانی ئیسلامەوەیە. وڵاتە ئیسلامییەکان بەخێرایی بەرەو ھەڵوەشانەوە دەڕۆن. بەپێچەوانەشەوە، وڵاتانی مەسیحیش بەرەو پێشکەوتن و گەشەکردن دەڕۆن. کاتی ئەوە ھاتووە کە مەسیحییەکان تۆڵەی خۆیان لە موسڵمانان بکەنەوە و ئەوەی کە لە دەستیانداوە، سەرلەنوێ بەدەستی بھێننەوە. ئەمەکە بەھێزترین دەوڵەتی مەسیحی سەردەم لەمەیدانی جیھانیدا خۆی لە بەریتانیای گەورەدا دەنوێنێتەوە، لەو ڕووەشەوە پێویستە ڕابەریکردنی خەبات دژ بە وڵاتانی ئیسلامی لە ئەستۆی خۆی بگرێت.

                                                                   ***

لە ساڵی ١٧١٠ی میلادیدا، وەزارەتی مستعمراتی بەریتانیا بۆ ئەنجامدانی ئەرکێکی جاسوسییانە ناردمیان بۆ وڵاتەکانی میسر، عێراق، ئێران، حیجاز و ئەستەنبوڵی ناوەندی خەلافەتی عوسمانی. ئەو ئەرکەی کە پێیان سپارد بووم بریتی بوو لە کۆکردنەوەی زانیاری پێویست بە مەبەستی دۆزینەوەی ڕێگاکانی تێکشکاندنی موسڵمانان و نفوزکردنی ئیستعمارییانە لە وڵاتانی ئیسلامیدا. ھاوکات لەگەڵ مندا ٩ جاسوسیتریش لە باشترین و لێھاتووترین فەرمانبەرەکانی وەزارەتی مستعمرات، ئەنجامدانی ئەو جۆرە مەئمورییەتانەیان لە وڵاتانی ئیسلامیدا لە ئەستۆ گرتبوو. ئەوانیش بە مەبەستی فەراھەمکردنی پێداویستییەکانی دەسەڵاتی ئیستعماری ئینگلیز و بەھێزکردنی پێگەکانی دەوڵەتی ئینگلیز لە شوێنە مستعمرەکراوەکاندا دەستیان بە چالاکی کردبوو.  پارە و پوڵی پێویست خرابووە خزمەتی ئەم تاقمە جاسوسییانەوەو بە نەخشەیەکی وورد و زانیارییە سەرەکییەکان بۆ ئەنجامدانی ئەرکەکانیان ئامادەکرابوون. پێرست ( فھرست )ێکی تەواویان لە ناوی وەزیرەکان، فەرمانڕەواکان، کاربەدەستە پایە بەرزەکان، زانا ئاینییەکان و سەرۆک خێڵەکانیان پێدابوون. لە کاتی خواحافیزیدا جێگری وەزیری مستعمرات بە دێڕێک ئێمەی بەڕێکرد، کە ناکرێت هەرگیز ئەو دێڕە فەرامۆش بکەم. ئەو پێی وتین : " سەرکەوتنی ئێوە چارەنووسی ووڵاتەکەمان دیاریدەکات. کەواتە ھەرچییەک لە تواناتاندایە بیخەنەگەڕ بۆ ئەوەی لە ئەنجامدانی ئەرکەکانتاندا سەرکەوتووبن ".

لە کاتێکدا کە لە مەئموریەتەکەم خۆشحاڵ بووم، بە کەشتییەک بەرەو ئەستەنبوڵی ناوەندی خەلافەتی ئیسلامی کەوتمەڕێ. مەئموریەتەکەی من پێکھاتبوو لە دووبەش : یەکەم، فێربوونی زمانی تورکی، کە لەو سەردەمەدا زمانی ڕەسمی موسڵمانانی ئەو وڵاتە بوو. تەنھا چەند ووشەیەکی تورکی لە لەندەن فێر بووبووم. دووەم، پاش لە زمانی تورکی، دەبووایە زمانی عەرەبی، قورئان، تەفسیر و تاْئویل و دواتریش زمانی فارسی فێر ببم. پێویستە ئەوەش بڵێم کە فێربوونی زمانێک، یان توانایی شکانی تەواوەتی بەسەر ڕێزمانی ئەدەبی و گفتوگۆی ڕاست و ڕەوانی ئەو زمانەدا جیاوازن لەیەکتری. ئەو مەئموریەتەی کە پێم سپێردرابوو، ئەوە بوو کە ئەوەندە شارەزای ئەو زمانانە ببم، تا بتوانم وەک خەڵکی ئەو شوێنانەی بۆی دەچووم، قسەیان پێبکەم.  فێربوونی زمانێک لە ماوەی دوو ساڵدا مومکینە، بەڵام زاڵبوونی تەواوەتی بەسەریدا، چەندین ساڵ کات و دەرفەتی دەوێت.  ناچار بووم کە بە جۆرێک فێری ئەم زمانە بیانیانە ببم کە ھیچ خاڵێکی ڕێزمان و ڕەمزەکانی ئەو بەسەرمدا گوزەرنەکات و ھیچ کەسێک نەتوانێت لە تورک بوون، یاخود لە ئێرانی و عەرەبوونم بکەوێتە گومانەوە .

لەگەڵ ھەموو ئەو دژواریانەیشدا، لە لەسەرکەوتنی مەئموریەتەکەم دوو دڵ و نیگەران نەبووم، چونکە موسڵمانەکانم دەناسی و دەمزانی کە گیانی میوانداری، دەست و دڵ ئاوەڵایی و نییەت پاکییان، کە لە یادگارییەکانی قورئان و سونەتی پێغەمبەرەوە بۆ یان ماوەتەوە، ڕێگا نادات کەوەک مەسیحییەکان بەدگومان و ڕەشبین بن. لەلایەکی تریشەوە، حکومەتی عوسمانی ھێندە لاواز بوو بوو کە ڕێکخراوێکی ئەوتۆی نەبوو بۆ دۆزینەوەی تۆڕە جاسوسییەکانی بەریتانیا و چالاکی بەکرێگیراوانی بێگانە لە قەڵمڕەوی وڵاتانی ئیسلامیدا. بەگشتی ئیمپراتۆرو دەستوپێوەندەکانی بێتوانا و لەرزۆک بوو بوون. پاش چەند مانگ لە سەفەرێکی درێژخایەن و ماندووکەر، سەرئەنجام گەیشتمە دارالخلافەی عوسمانی. بەر لە پیادەبوونم لەکەشتییەکە، ناوی " محەمەد " م بۆ خۆم ھەڵبژارد. ھەرکە گەیشتمە ئەوێ، چووم بۆ مزگەوتی گەورەی شار. ھەر بەڕاستیش چێژم لە دیمەنی پاک و خاوێنی و نەزم و تەرتیبی و کۆبوونەوەی موسڵمانانی ئەو مزگەوتە وەرگرت. لە ناکاودا لەدڵی خۆمدا گوتم : " بۆچی دەبێت ئێمە خەڵکانێکی دڵپاکی ئەوھا ئازار بدەین ؟ بۆچی دەبێت بێپەروا لەھەوڵی زەوتکردن و تێکدانی ئاسایشی ژیانی ئەواندا بین ؟ ئایا مەسیح ڕێگای بەمجۆرە کارە دزێو و نا بەجێیانەداوە ؟"، بەڵام بەخێرایی خۆمم لەم دڵەڕاوکێ ئەهریمەنی و پووچانە ڕزگارکرد و ئەوەم بە بیری خۆمم ھێنایەوەیە کە من فەرمانبەری وەزارەتی مستعمراتی بەریتانیای گەورەم و دەبێت ئەو ئەرکانەی کە پێم سپێردراوە بە ھەموو واتای خۆیان ئەنجامیانبدەم و پێکی مەییەک کە ناومە بەسەرمەوە، دەبێت تادوایین دڵۆپی بینۆشم.

ھەر لەگەڵ یەکەمین ڕۆژی چوونە ناوەوەمدا بۆ شار، لەگەڵ شێخێکی پیرو بە ساڵە چووی سوننە مەزهەبدا ئاشنا بووم. شێخ ناوی ئەحمەدەفەندی بوو. زانایەکی بەبڕوا، چاک و بەڕێز بوو. لە ناوقەشەکانی خۆماندا ھەرگیز پیاوێکی وەک ئەوم بەو گەورەیی و ڕێزەوە نەبینبوو. شێخ ئەحمەد شەو و ڕۆژ خەریکی خوداپەرستی و عیبادەت بوو، لە گەورەیی و شکۆداری محەمەد سەرسام بوو بوو. شێخ، پێغەمبەری خوای بە سەرچاوەی ئینسانیەت دەزانی وسونەتی پێغەمبەری دەکردە پێوەری کردەوەکانی خۆی. ھەرکاتێک کە ناوی ( محەمەد ) بە زمانیدا بھاتبایە، دەستی بەگریان دەکرد و فرمێسک بە چاوەکانیدا دەھاتەخوارەوە. یەکێک لە بەختەکانی من لە بینینی شێخدا ئەوە بوو کە تەنانەت بۆ یەکجاریش لەبارەی ئەسڵ و فەسڵًی  بنەماڵەییمەوە پرسیاری لێنەکردم و ھەمیشە بە " محەمەدەفەندی " بانگی دەکردم. ھەر پرسیارێکیشم لێبکردایە، زۆر بەڕێزەوە وەڵامی ئەدامەوە، بە تایبەتی لە کاتێکدا کە زانی من غەریبم و دەمەوێت خزمەتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بکەم ( ئەمە درۆیەکی گەورەبوو کە بەمەبەستی مانەوە و نیشتە جێبوونم لە ئەستەنبوڵدا بە شێخم گوت بوو )کە جێگرەوەی پێغەمبەرە. جگە لەوەش، بە شێخم گوتبوو کە من گەنجێکی بێ دایک وباوکم و دایک و باوکم مردوون، بەڵام دوای مردنیان سامانێکی تاڕادەیەک باشیان بۆ بەجێھێشتووم. ئەوەشم پێ وتبوو کە بڕیارمداوە بە مەبەستی فێربوونی زمانی تورکی و عەرەبی سەفەر بۆ ناوەندی دەسەڵاتی ئیسلام، واتە بۆ شاری ئەستنبوڵ بکەم و پاش لەکۆکردنەوەی سەرمایەیەکی دینی و مەعنەوی، ئینجا سەرمایە ماددییەکەشم بەگەڕبخەم و خەریکی کارو کاسبی خۆم بم . شێخ ئەحمەد پیرۆزبایی لێکردم و چەند شتێکی پێگوتم، کە ڕێک وەک خۆی یاداشتم کردوون و لێرەیشدا دەیانووسمەوە :

ڕێزگرتن و میوانداریکردن لە تۆ، لەبەر چەند ھۆیەک واجبە و ئەو ھۆیانەیش ئەمانەن :

١. تۆ موسڵمانیت و موسڵمانانیش برای یەکترین ( انھا الموءمن اخوە ).

٢. تۆ میوانی شارەکەمانیت و پێغەمبەر فەرمویەتی ( ڕێز لە میوان بگرن ـ اکرموا الضیف)

٣. تۆ قوتابی زانست و ئیسلامیت و پێغەمبەر ڕێزی لە قوتابیانی ئاینی گرتووە .

٤. تۆ دەتەوێت کار و کاسبیەکی حەڵاڵ بکەیت، بە پێی بەڵگەکانی حەدیسیش “کاسب خۆشەویستی خودایە ـ (الکاسب حبیب الله‌).

کەسایەتی شێخ، لە ھەمان ساتەوەختی یەکەمدا سەرنجی منی بەرەو خۆی ڕاکێشا.  لە دڵی خۆمدا گوتم بریا مەسیحییەتیش بەم ڕاستیانەی بزانیبایە، بەڵام لەلایەکی تریشەوە ئەوەم دەبینی کە شەریعەتی ئیسلام، بە ھەموو پایەبڵندییەکی فیکرییەوە، خۆی لەبەردەمی ھەرەس و داڕماندا دەبینێتەوە و بەھۆی فەساد و لێنەھاتوویی دەسەڵاتدارە خۆبەزلزان و ستەمگەرەکانییەوە، بەھۆی دەمارگیر ( تعصب)ی زانا ئاینییەکانی و ئاگادار نەبوونیان لە بارودۆخی جیھانییەوە، دووچاری ئەم ڕۆژ ڕەشییە ھاتووە.  بەشێخم گوت کە :" ئەگەر ڕێگا بدەیت، حەزدەکەم کە لە حزورتاندا فێری زمانی عەربی و قورئانی پیرۆز ببم " .

شێخ ھانیدام و پێشوازی لە پێشنیارەکەم کرد. لە یەکەم وانەدا سورەتی ئەلحەمدی پێ وتمەوە. بە دەربڕینێکی گەرموگوڕەوە دەستیکرد بە تەفسیر و تەئویل و ڕوونکردنەوەی واتای ئایەتەکان. پرۆناونسییەیشن ( تلفظ )ی زۆرێک لە ووشە عەرەبییەکان دژواربوون بۆم و ھەندێکجاریش ئەم دژوارییانە دەگەیشتنە ئەوپەڕی خۆیان. ئەو ھەمیشە پێی دەگوتم کە ڕاستەوخۆ وانەی قسەکردنی زمانی عەرەبیم پێناڵێتەوە و لەبەرئەوەش دەبێت لانی کەم ووشەکان دە جاران بڵێمەوە تا بەتەواوی لەبەریان بکەم و وەک کەسێکی عەرەب بیانڵێمەوە.

شێخ قواعیدی فێرکردم و لەلای ئەو توانیم کە لە ماوەی دوو ساڵدا فێری تەفسیرو تەجویدی قورئان ببم. شێوەی وانە وتنەوەکەی وا بوو کە بەر لە دەستپێکردنی وانەکە، دەستنوێژ( وضوء ) ی دەگرت و ڕووە و قیبلە دادەنیشت و ئینجا دەستی بە وانە وتنەوە دەکرد. پێویستە ئەوەش بڵێم کە دەستنوێژ لە ئیسلامدا بریتییە لە کۆمەڵێک شۆردنی جۆراوجۆر؛ شۆردنی دەموچاو، پاشان شۆردنی دەستی ڕاست لەسەری پەنجەکانەوە تا سەر ئانیشک، دەستی چەپ و پاککردنەوەی سەرو پشتی گوێیەکان و مل و شۆردنی  قاچەکان٣. لەکاتی دەستنوێژدا دەبێت کە ئاو لەدەمت ڕابدەیت و لوتت پاک بکەیتەوە. من زۆر ناڕەحەت دەبووم کە دەمم بە میسواک پاککدەکردەوە. ئەو مسواکانە دارێکی وشک بوو، ھەموو پیرو لاوەکان پێش لە دەستنوێژگرتن لە دەمیان ڕادەدا. من وام بیردەکردەوە کە ئەم دارە وشکە زیانی بۆ دەم و ددانەکان ھەیە. ھەندێک جار دەمبینی کە ئەو مسواکانە دەمی بریندار دەکرد و خوێنی لە کەپووەکانم دەھێنا، بەڵام من ناچار بووم کە ئەم کارەش بکەم، چونکە مسواککردن بەر لەدەستنوێژگرتن سونەتێکی جەخت لە سەرکرابوو کە حەدیسەکانی پێغەمبەر پشتیوانی لە مسواککردنە دەکرد.

لەماوەی نیشتەجێ بوونم لە ئەسنتەنبوڵدا، شەوەکانم لە مزگەوتێکدا دەگوزەراند و لە بەرانبەر ئەوەشدا پارەیەکم دەدا بە مجەوری مزگەوتەکە کە ناوی مەروان ئەفەندی بوو. مەروان پیاوێکی توڕە و عەبوس بوو، ناوەکەی خۆی بە ھاوناوی یەکێک لە ھاوەڵەکانی پێغەمبەر دەزانی و شانازیی بەم ناوە پیرۆزەوە دەکرد. جارێکیان پێی وتم کە : " ئەگەر خودا منداڵێکی دایتێ ناوی بنێ مەروان، چونکە مەروان یەکێک بووە لە کەسایەتییە مجاھیدەکانی ئیسلام ".

شەوانە نانم لە ژووری مجەورەکە دە دەخوارد، ڕۆژانی ھەینیش، کە پشووی موسڵمانان بوو، لەگەڵ مجەوری مزگەوتەکەدا بەسەرمدەبرد. ڕۆژەکانیتری ھەفتە لە دوکانێکی دارتاشیدا شاگردیم دەکرد و لە بەرانبەریشدا کرێیەکی کەمم وەردەگرت. کارەکەم ( نیوە کات ( پارتایم ) بوو، چونکە دەبووایە کە پاش نیوەڕوان لەلای شێخ دەرس بخوێنم. کرێکەم بە قەدەر نیوەی کرێی کرێکارەکانیتر بوو. دارتاشەکە ناوی خالیدبوو. لەوکاتانەی کە بۆنانخواردنی نیوەڕوان دەستمان لە ئیش ھەڵدەگرت، چەند بابەتێکی لەبارەی " خالیدی کوڕی وەلید "ەوە باسدەکرد و بە یەکێک لە یارانی پێغەمبەری دەزانی کە نەیارانی ئیسلامی تێکشکاندووە،  هەرچەند لەگەڵ عومەری کوڕی خەتابیشدا نێوانیان خۆش نەبووە، دارتاشەکە وای بیر دەکردەوە کە ئەگەر عومەر ببووایە بە خەلیفە، کە ئەمەش ڕوویدا بوو، خالیدی دەخستە لاوە.

بەڵام خالیدی دارتاش پیاوێکی بێڕەوشت بوو.  بەبێ ھۆ، لەناو ھەموو کرێکارەکاندا زیاتر بڕوا و متمانەی بەمن دەکردو منیش نەمدەزانی ھۆی ئەمە چییە. لەسەرەتادا وامدەزانی لەبەرئەوەیە کە ھەرچییەکی پێدەگوتم بێ چەندوچۆن ئەنجاممدەدا و نە لەسەر کێشە ئاینییەکان و نە لەسەر کارکردن ھیچ مشت و مڕێکم لەگەڵیدا نەدەکرد. لەوکاتانەی کە دوکانەکە چۆڵ دەبوو، ھەستم دەکرد کە وەستا خالید نیازێکی خراپی پێم ھەیە. شێخ ئەحمەدیش چەندین جار پێی گوت بووم کە نێرباز ( لواط ) ی لە ئیسلامدا یەکێکە لە گوناھە گەورەکان، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا خالید پێی لەسەر ئەوە دادەگرت کە سێکسم لەگەڵدا بکات.

خالیدی دارتاش ھێدە پابەندی ئایین نەبوو. لە ڕاستیشدا لە ناخەوە بڕوای پێی نەبوو، بەڵام بەڕووکەش وای پیشاندەدا کە پابەندی ئایینی ئیسلامە. ڕۆژانی ھەینی دەڕۆیشت بۆ مزگەوت، بەڵام لە ڕۆژەکانی تری ھەفتەدا ئێمە نەماندەبینی کە نوێژ بکات. بەھەر شێوەیەک بوو، پێشنیارە شەرمھێنەرەکەیم ڕەتکردەوە. پاش ماوەیەک دوای ئەوە کە داواکەییم ڕەتکردەوە، چاوی تەماحی خستبووە سەر یەکێکیتر لە کرێکارەکان، کە لاوێکی جوانی خەڵکی ساڵونیک بوو، ئەویش خۆی بە یەکێک لە تواناییە نوێیەکانی ئیسلام دەزانی. خالید ئەو کارە قێزەونەی لەگەڵ ئەودا ئەنجامدا.  کارەکەشی بەم شێوەیە ئەنجامدەدا کە لاوەکەی لەگەڵ خۆیدا دەبردە ئەمبار ( مخزن )ی پشتی دووکانەکەوە کە تەختەکانی تیا دانرا بوو . ھەردووکیان وایان پیشاندەدا کە بەمەبەستی بژاردن و ڕێکخستنی تەختەکان دەچنە ئەمبارەکەوە، بەڵام تا ڕادەیک ئاشکرابوو کە بە چ مەبەستێک دەڕۆنە ئەوێ.

ھەموو رۆژێک لە دوکانی دارتاشییەکەدا نانی نیوەڕۆم دەخوارد، پاشان بۆ نوێژی نیوەڕۆ دەچوومە مزگەوت و ھەتا کاتی نوێژی عەسر لەمزگەوت دەمامەوە و دوای ئەوە کە نوێژی عەسرم دەکرد، دەڕۆیشتم بۆ ماڵی شێخ ئەحمەد و بۆ ماوەی دووکاتژمێرخەریکی خوێندن و فێر بوونی قورئان دەبووم. جگە لە قورئان، زمانی عەرەبی و تورکیش فێردەبووم. ھەموو ڕۆژانێکی ھەینی، وەکو زەکات بڕێکم لە کرێی ھەفتانەکەم دەدا بەشێخ ئەحمەد.  لەڕاستیشدا نیشانەی پەیوەندی وئیرادەی من بوو بەشێخەوە و ئەم زەکاتەش وەک ھەقی زەحمەتێک وابوو لەبەرانبەر ئەوەدا کە وانەی قورئانی پێدەگوتمەوە. ھەر بە ڕاستی بڵێم، شێخ باشترین ڕێڕەوی بۆ فێرکردنی قورئان ھەبوو. جگە لەوەش، بنەماکانی ئەحکامی ئیسلامی بە زمانی عەرەبی و تورکی فێردەکردم.

کاتێک شێخ ئەحمەد زانی زگورت ( ڕەبەن )م و ھێشتا ژنم نەھێناوە، پێشنیاری ئەوەیکرد کە ھاوسەرێک بۆخۆم ھەڵبژێرم و یەکێکە لە کچەکانی بکەمە ھاوسەری خۆم. لەبەرانبەر ئەو پێشنیارە ڕێزدارانە و بە ئەدەبانەیەی ئەودا، من عوزرم ھێنایەوە، عوزرەکەشم ئەوەبوو کە پێم گوت لە ڕووی سێکسییەوە بێتوانام و وامنیشاندا نەخۆشی سێکسیم ھەیە. ھیچ چارەیەکی ترم نەبوو جگە لەھێنانەوەی ئەو بەھانەیە، چونکە شێخ بە بەردەوامی پێی لەسەر پێشنیارەکەی دادەگرت و بەھۆی ئەوەشەوە خەریک بوو پەیوەندییەکەمان بپچڕێت. ئەو شوکردن و ژنھێنانی بە یەکێک لەسونەتەکانی پێغەمبەر دەزانی و لەوڕووەوە پشتی بەم گوتەیەی پێغەمبەر دەبەست کە دەڵێت : (ھەرکەسێک پشت لە سونەتەکانی من بکات، لە پەیڕەوانی من نییە ـ من رغب عن سنتی فلیس منی). لەبەر ئەوە، ھیچ چارەیەکم نەبوو جگە لەوەی کە بێتوانایی سێکسی بکەمە بەھانە بۆ ڕەتکردنەوەی پێشنیارەکەی شێخ. درۆ مەسڵحەت ئامێزەکەم قەناعەتی بەشێخ کرد، ئیتر لەوبارەیەوە ھیچ شتێکی دیکەی نەگوت و دۆستایەتی و برایەتیەکەشمان گەڕایەوە دۆخی جارانی خۆی.

پاش لە دوو ساڵ نیشتەجێ بوون لە ئەستەنبوڵدا و چوونە پێشەوەم لە زمانی عەرەبیدا، ئیجازەم لەشێخ وەرگرت تا بگەڕێمەوە بۆ شارەکەی خۆم، بەڵام شێخ رێگای نەئەدام و دەیگوت بۆچی ئاوا زوو دەڕۆیتەوە ؟ خۆ ئێرە شارێکی گەورەیەو ئەوەی کە دەتەوێت لێرەش ھەیە و دەستتدەکەوێت.  بە ئەمری خودا، ئەستەنبوڵ دین و دنیای تیا دەستدەکەوێت. شێخ لە درێژەی قسەکانیدا وتی :" ئێستا کە دایک و باوکت مردوون و خوشک و برایشت نییە، ئیتر ئەستەنبوڵ بۆ نیشتەجێبوونی ھەمیشەییت ھەڵبژێرە ". بەھەرحاڵ، شێخ پێی لەسەر مانەوەم لە ئەستەنبوڵدا دادەگرت. ئەویش زۆر ھۆگری من بوو، منیش بە ھەمان شێوە ھۆگری ئەو بووبووم، بەڵام ئەرکێک کە لەبەرامبەر نیشتمانەکەم ( بەریتانیا ) دا پێم سپێردرابوو، لە سەرەوەی ھەموو شتێکیترەوە بوو، کە ئەوەش ناچاری کردم بگەڕێمەوە بۆ لەندەن. دەبووایە کە ڕاپۆرتی دوو ساڵەی مەئموریەتەکەم بدەم بە وەزارەتی مستعمرات و ڕێنمایی و فەرمانی نوێتریش وەربگرم.

بڕیار بوو لە ماوەی ئەو دووساڵەدا کە لە ئەستەنبوڵ بەسەرمبرد، ھەموومانگێک ڕاپۆرتێک لە بارەی بارودۆخ و ئاڵوگۆڕەکانی پایتەختی عوسمانییەوە ڕەوانەی لەندەن بکەم. لە یەکێک لە ڕاپۆرتەکانمدا، باسی داواو پێشنیارەکەی خالیدی نێربازی خاوەنکارەکەم کردبوو. لەوەڵامەکەی وەزارەتی مستعمراتدا فەرماندرابوو کە :" ئەگەر ئەزانی قبوڵکردنی داواو پێشنیارەکەی خاوەنکارەکەت، ڕێگای گەیشتن بە ئامانجەکەت ئاسانتر دەکات، ئەوا قەیناکە ھەمان کاری سێکسی لەگەڵدا بکە ". کاتێک ئەم وەڵامەم خوێندەوە، سەرم گێژی خوارد و تێگەیشتم کە چۆن سەرۆکەکانی ئێمە شەرم ناکەن و لەبەرخاتری بەرژەوەندییەکانی دەوڵەتی ئینگلیز من ھاندەدەن بۆ کارێکی قێزەونی سێکسی. بەھەرحاڵ، چارەیەکم نەبوو، دەبوایە ئەو پێکەی کە ناومە بەسەرمەوە تا دواین دڵۆپی بینۆشم. ناچار نەمھێنایە سەرخۆم و دەمی ناڕەزایەتیم لە نامیھرەبانی لێپرسروانی لەندەن نەکردووە. ئەو ڕۆژەی کە خوداحافیزم لە شێخ ئەحمەد کرد، چاوەکانی پڕبوون لە فرمسێک و بەم ڕستانە خوداحافیزی لێکردم :" خوات لەگەڵ بێت کوڕم ! لەیادم مەکە. انشااللە لە ڕۆژی مەحشەردا لەحزوری پێغەمبەردا چاومان بەیەکتری دەکەوێتەوە ". ھەر بە ڕاستی تا ماوەیەک، زۆر بێتافەتی شێخ ئەحمەد بووم و بێئەوەی خۆمم پێ کۆنترۆڵبکرێت بۆ شێخ دەگریام، بەڵام چی دەکەیت ؟ بەجێگەیاندنی ئەرک لەسەرەوەی سۆزی شەخسییەوەیە.

                                                          ***                      

نۆ کەس لە ھاوکارەکانم بانگکرابوونەوە بۆ لەندەن. ئەو بەدبەختانە تەنھا پێنج کەسیان گەڕابوونەوە. لە چوارکەسەکەی دیکەش، یەکێکیان بوو بووە موسڵمان و لە میسردا مابووەوە. وەزیری مستعمرات ھەواڵی ئەوەی پێڕاگەیاندبووم خۆشحاڵ بووە لەوە کە ئەو کەسە، سەرەڕای موسڵمانبوونی، بەڵام ھیچ نھێنییەکی دەربارەی جاسوسەکانیتر نەدرکاندووە. جاسوسێکیتر کە بە ڕەگەز ڕوسی بوو، گەڕابووەوە بۆ ڕوسیاو لەوێ نیششتەجێ بووبوو. جێگری وەزیر لەوڕووە بێتاقەت بوو، چونکە ترسی ئەوەی ھەبوو کە جاسوسە بە ڕەگەز ڕوسییەکە، ئێستا کە گەڕاوەتەوە بۆ وڵاتی دایک، شتێک لە بارەی نھێنییەکانی وەزارەتی مستعمراتی ئینگلیزەوە ئاشکرا بکات. جێگری وەزیر بەم ئەنجامە گەیشت بوو کە ئەو جاسوسە ھەر لە سەرەتاوە لە وەزارەتی مستعمراتی ئینگلیزدا جاسوسی بۆ ڕوسەکان کردبێت و پاش لە تەواوبوونی مەئموریەتەکەی گەڕابێتەوە بۆ ڕوسیا. سێیەمین جاسوسیش بەھۆی تووشبوونی بە نەخۆشی کۆلێراوە، لە " عەمارە " ی نزیکی بەغداد مردبوو. زانیارییەکی ئەوتۆیش لە بارەی کەسی چوارەمەوە نەبوو. وەزارەتی مستعمرات تا " سەنعا "ی پایتەختی یەمەن ھەواڵی ئەویان ھەبووە. لە ساڵی دووەمدا، بەبەردەوام ڕاپۆرتەکانی ئەو لە سەنعاوە نێردرابوون، بەڵام پاش لەوە، ڕاپۆرتەکانی نەگەیشتبوونە دەستی وەزارەتی مستعمرات و پەیوەندی پچڕابوو لەگەڵ وەزارەتدا. ھەرچی دەوڵەت و وەزارەتی مستعمرات ھەوڵیاندا کە لەبارەی ژیانی ئەوەوە زانیاری بەدەست بھێنن، بەڵام ھەوڵەکانیان بێئەنجام بوو. وەزارەتی مستعمرات بەتەواوی ئەنجامە خراپ و نەخوازراوەکانی ونبوونی جاسوێکی شارەزای خۆی دەزانی چییە. بە پێوەرێکی ڕاست، بەھای مەئموریەتی ھەریەکێکیانی پێوابوو، ھەربەڕاستیش ونبوونی ھەریەکێک لەم جۆرە جاسوسانە بۆ دەوڵەتی ئینگلیز، کە لە ئاستانەی جێبەجێکردنی پرۆژەکانی سەرکوتکردنی ئاژاوە و یاخبوون لە وڵاتانی ئیسلامیدا بوو، زۆر مەترسیدار بوو.

ئێمە نەتەوەیەکین کە ژمارەی دانیشتوانمان کەمە، بەڵام مەسئولیەتی گرنگمان لە ئەستۆدایە و کەمبوونەوەی مرۆڤە پسپۆڕەکان، بۆ ئیمە زۆر زیانبەخش دەبێت.

پاش ئەوەی کە جێگری وەزیر مستعمرات دوایین ڕاپۆرتی منی ھەڵسەنگاند، ڕێنمایی کردم بەشداری لە کۆنفڕانسێکدا بکەم کە لە لەندەندا گیرابوو تا گوێ لە ڕاپۆرتەکانی شەش جاسوسی بەشدار بووی کۆنفڕانسەکە بگرم. لە کۆنفڕانسەکەدا دەستەیەک لە پایەبەرزەکانی وەزارەتی مستعمرات بەسەرپەرشتی خودی وەزیر ئامادە بوون. ھەریەکە لە ھاوکارانم ڕاپۆرتەکانی خۆیی خوێندەوە و منیش بەشداریمکردوو ھێڵە گشتیەکانی ڕاپۆرتەکەی خۆمم لە بارەی تورکیاوە بە ئاگاداری ئامادەبووان گەیاند وەزیر، جێگرەکەیی و ھەندێک لە بەشداربووان دەستخۆشیان لێکردم بۆ ئەو چالاکییانەی کە لە تورکیادا ئەنجامم دابوون. لەگەڵ ئەوەشدا من لە پلەی سێێەمدا بووم و دوو جاسوسیتریان باشتتر لەمن چالاکییەکانیان ئەنجامدابوو. ئەو دوو کەسەیش بریتی بوون لە جی بیکڵۆد (G Becloud) و ھێنری فەنس (H.Fance)، کە پلەی یەکەم و دووەمیان بەدەستھێنا.

پێویستە ئەوەش بڵێم کە من لە فێربوونی زمانی تورکی، عەرەبی، تەجویدی قورئان و داب و نەریتی ئیسلامدا سەرکەوتنێکی زۆرم بەدەستھێنابوو، بەڵام لە ئامادەکردنی ڕاپۆرتێکی ڕووندا دەربارەی خاڵە لاوازەکانی دەوڵەتی عوسمانی، زۆر سەرکەتوو نەبووم. پاش لە تەواوبوونی کۆنفڕانسەکە، کە شەش کاتژمێری خایەند، جێگری وەزیر خاڵەلاوازەکانمی بۆ دەستنیشان کردم. منیش پێم گوت کە : " بابەتی سەرەکی کارکردنی من لەو دوو ساڵەدا، فێربوونی دووزمانی جیاواز، ڕاڤەکردنی قورئان و ئاشنا بوون بووە بە داب و نەریتی ئیسلام و ھەلی پێویستم لەبەردەمدا نەبووە تا بیر لە ئەرکەکانیترم بکەمەوە. ئەگەر متمانەی خۆت بەمن لە دەستنەدەیت، ئەوا خوا یاربێت لە سەفەری داھاتوومدا قەرەبۆیان دەکەمەوە ". جێگری وەزیر پێی وتم :" بێگومان تۆ لەکارەکەتدا سەرکەوتوو بوویت، بەڵام چاوەڕوانی ئێمە ئەوەیەکە لەم ڕێگایەدا لەکەسەکانیتر چالاکتر بیت " . ھەروەھا لەدرێژەی قسەکانیدا وتی:

بابەتی گرنگی کارکردنی مەئموریەتی تۆ لەئایندەدا دوو خاڵە:

١. دۆزینەوەی خاڵە لاوازەکانی موسڵمانەکان، کە سەرکەوتنی ئێمە بۆ نفوزکردنە ناویان و پێکھێنانی دووبەرکی و ناکۆکی لە نێوان گروپە جیاوازەکانی ئیسلامدا مسۆگەر دەکات، چونکە فاکتەری سەرکەوتنی ئێمە بەسەر دوژمندا زانین و ناسینی ئەم بابەت و کێشانەیە.

٢. پاش لە ناسینی خاڵە لاوازەکان، ھەنگاونان بۆ پێکھێنانی دووبەرەکی و ناکۆکی پێویستە. ھەرکاتێک لە بەجێھێنانی ئەم کارەدا توانایی پێویست لە خۆت پیشان بدەیت، ئەوا لەوە دڵنیابە کە لە ڕیزی پێشەوەی لێھاتووترین و باشترین جاسوسەکانی ئینگلیزدا دەبیت و دەبیتە ڕەمزی شانازی کردن.

شەش مانگ لە لەندەن مامەوە. لەو ماوەیەدا لەگەڵ کچەکەی پورمدا "ماری شۆی"، کە ساڵێک لە من گەورەتر بوو، زەواجمانکرد. لەوکاتەدا، تەمەنی من بیست دووساڵ بوو، ماریش تەمەنی بیست و سێ ساڵ بوو. ماری کچێک بوو کە ڕۆشنبیریەکی مام ناوەنجی ھەبوو، بەڵام زۆر شۆخ و شەنگ بوو. ڕەفتاری ھاوسەرەکەم ئاسایی و میانەڕەو بوو. خۆشترین ڕۆژەکانی ژیانم لەگەڵ ئەودا بەسەر برد. لە ھەمان سەرەتای دەستپێکردنی ژیانی ھاوسەریماندا ماری سک پڕ (حاملە) بوو. من بە سەبر و حەوسەڵەوە چاوەڕێی میوانی تازە بووم، بەڵام ھەر لەو کاتەدا، فەرمانێکی تازەم لە لە وەزارەتەوە پێگەیشت، کە بەپێی ئەو فەرمانە دەبووایە بەبێ لەدەستدانی کات و بەزوویی سەفەر بکەم بۆ وڵاتی عێراق.

خۆم و ھاوسەرەکەم، کە چاوەڕێی یەکەمین منداڵمان دەکرد، بەھۆی مەئموریەتێکی نوێ کە پێم سپێردرابوو، دووچاری خەفەتێکی زۆر بووین، بەڵام خۆشەویستی نیشتمان، پلەوپایەخوازی و مەیلی پێشبڕکێ لەگەڵ ھاوپیشەکانمدا، بوونە ھۆی ئەوە کە سۆزەکانی ژن و مێردایەتی و خۆشەویستی منداڵ، بکەونە ژێر تیشکی بەجێگەیاندنی ئەرکەکانەوە. لەم ڕووەوە ھیچ گومانێکم بۆخۆم نەھێشتەوە لە قەبوڵکردنی بەجێھێنانی ئەرکەکانمدا. داواکاری ھاوسەرەکەم بۆ دواخستنی مەئموریەتەکەم تا منداڵەکەمان دێتە دنیاوە، بەجێگایەک نەگەیشت و بێھودە بوو. ئەو ڕۆژەی کە بەمەبەستی سەفەرکردن لە ھاوسەرەکەم جودا دەبوومەوە، ھەردووکمان زۆرگریاین. ئەو بەکوڵ دەگریاو دەیگوت: "نامەم بۆ بنووسەو پەیوەندی خۆتم لەگەڵدا مەپچڕێنە. منیش لە ھێلانەی ئاڵتونی منداڵەکەمانەوە نامەت بۆ دەنووسم". ئەم وشانە دڵمیان دەگوشی. گەیشتمە ئەو قەناعەتەی کە سەفەرەکم دوابخەم، بەڵام بەزوویی ھەست و سۆزەکانی خۆمم کۆنترۆڵ کرد . پاش لە خواحافیزی کردن لە ھاوسەرەکەم، ڕۆیشتم بۆ وەزارەت تا لەوێ فەرمانە تازەکان وەربگرم.

                                                            ***

پاش شەش مانگ ڕۆیشتن بە دەریادا، سەرئەنجام گەیشتمە بەسرە. دانیشتوانی ئەم شارە زیاتر پێکھاتووە لە خێڵەکانی دەوروبەری. دوو باڵی سەرەکی شیعەو سونی، ئێرانی و عەرەب لەم شارەدا پێکەوە دەژین. ژمارەیەکی کەمی مەسیحیش لەم شارەدا نیشتەجێ بوون. بۆیەکەمین جاربوو لە ژیانمدا کە لەگەڵ پەیڕەوانی شیعەو سونییدا ئاشناببم. جێگای خۆیەتی کە ئاماژەیەکی کورتیش بە بیروڕا تایبەتییەکانی سوننە و شیعە بکەم. شیعەکان لایەنگری عەلی کوڕی ئەبوتالیبی زاوا و کوڕی مامی پێغەمبەرن و بەبۆچونی ئەوان، محەمەد بەڕاشکاوانە عەلی بە جێگرەوەی خۆی ھەڵبژاردووە. عەلی و یازدە نەوەی کوڕی، ئیمام و جێگرەوەی بەھەقی پێغەمبەرن.

بە بڕوای من، شیعەکان لەبارەی خەلافەتی عەلی و دوو کوڕەکەی (حەسەن و حسین)ەوە، بەتەواوی لەسەر ھەقن، چونکە بەپێی ئەو لێکۆڵینەوانەی کە لەمبارەیەوە کردوومە، چەندین بەڵگە لەبەردەستدان کە ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن. بێگومان عەلی کۆمەڵێک تایبەتمەندی چاکی ھەبووە کە دەیتوانی فەرماندەیی سەربازی و حکومەتی سیاسیی ئیسلام لەپاش مردنی محەمەدەوە لە ئەستۆی خۆی بگرێت.

کێشەی ئیمامێتی حەسەن و حسەینیش بەپێی ئەو حەدیسانەی کە لە پێغەمبەرەوە بەدەستی ئێمە گەیشتوون و سوننە مەزھەبەکانیش نکوڵیان لێناکەن، لەلایەن ھەردوو باڵەکەی ئیسلام (سونی و شیعە)ەوە قەبوڵکراوە. گومانی من لەسەر جێگاگرتنەوەی نۆ کوڕەکەی حسەینی کوڕی عەلییە، کە شیعەکان ئەوانیش بە ئیمام دەزانن. چۆن دەکرێت پێغەمبەر ئاگاداری ئیمامەتی کەسانێک بێت کە ھێشتا لە دایک نەبوون ؟ لە کاتێکدا ئەگەر محەمەد، پێغەمبەری بەرھەقی خوا بێت، دەتوانێت غەیبزان بێت و لەبارەی شتە غەیبیەکانەوە شت بڵێت، ھەر بەو جۆرەی کە حەزرەتی عیسا پێشبینی ڕووداوە نادیارەکانی داھاتووی دەکرد، بەڵام مەسیحییەکان لەو ڕووە گومانیان لە پێغەمبەر بوونی محەمەد ھەیە.

موسڵمانەکان دەڵێن کە قورئانی پیرۆز گەورەترین بەڵگەیە بۆ کۆتایی ھاتنی پێغەمبەرەکان (خاتم الانبیاء)، بەڵام من ھەرچەندە کە قورئانم خوێندەوە، کەچی بەڵگەیەکم لەمبارەیەوە بەرچاونەکەوت. لەوڕووەوە کە قورئان کتێبێکی پایەبەرزە، ھیچ گومانێکم نییەو بڕوایشم وایە کە جێگاوشوێنی ئەو لە تەورات و ئینجیلیش بەرزترە. داستانە کۆنەکان، ئەحکام، داب ونەریت، وانەی ڕەوشت و بابەتەکانی دیکەی، ئەفزەڵیەت و متمانەیەکی تایبەتییان بەخشیووە بەم کتێبە، بەڵام ئایا ئەو تایبەتمەندییانە بەڵگەن بۆ ڕاستگۆیی محەمەد؟ من سەرم لەکارەکانی محەمەد سوڕماوە!.. چۆن پیاوێکی دەشتەکی، کە خوێندنەوە و نووسینی نەزانیوە، کتێبێکی ئەوھا بەرز و بەنرخی پێشکەشی مرۆڤایەتی کردووە؟ تا ئێستا ھیچ کەسێک، بە ھوشیاری و توانایی تەواوەوە، نەیتوانیوە کتێبێکی ئەوھا بڵاوبکاتەوە. ئەی چۆن ئەم عەرەبە دەشتەکییە، کە نەخوێندەوار بووە توانیویەتی کتێبێکی ئەوھا بنوسێت ؟ کێشەیەکیتر کە ئاماژەم پێکرد، ھاتنە کایەی ئەم پرسیارەیە: ئایا ئەم کتێبە دەتوانێت بۆخۆی بەڵگەیەک بێت بۆ لە ناوچوونی محەمەد؟

لەو بارەیەوە زۆرم خوێندەوە تا وەڵامێک بۆ ئەم پرسیارە بدۆزمەوە و لەو ڕاستییە تێبگەم. کاتێک ئەم کێشەیەم لەگەڵ یەکێک لە قەشەکاندا باسکرد، بەڵام ئەویش نەیتوانی وەڵامێکی قەناعەتبەخشم بداتەوە. قەشەکە لەڕووی دەمارگیری و دوژمنایەتییەوە وەڵامە بێبەڵگەکانی دامەوە. کە لە تورکیایش بووم، چەندین جار لەو بارەیەوە لەگەڵ شێخ ئەحمەدیشدا گفتوگۆم کرد، بەڵام وەڵامێکی شیاو و قەناعەتبەخشم لەویش وەرنەگرتەوە. پێویستە ئەوەش بڵێم کە ھێنانە گۆڕێی کێشەکە لەگەڵ شێخ ئەحمەددا بەو ڕاشکاوییە نەبوو کە لەگەڵ قەشەکەی لەندەندا ھێنابوومەگۆڕێ، چونکە لە ھێنانەکایەی کێشەکە لەگەڵ شێخ ئەحمەددا، لەوە دەترسام کە ئاشکراببم و دەستەکەم بکەوێتە ڕوو، یان لانی کەم شێخ ئەحمەد وا لێم تێبگات کە من گومانێکم لەبەرامبەر پێغەمبەردا ھەیە. بێگومان محەمەد لەڕیزی ئەو پیاوە گەورانەدایە کە ناتوانرێت نکوڵی لە تێکۆشانەکانیان بکرێت لە پێناوی ھێنانە سەر ڕێگای ڕاستی مرۆڤدا، مێژوویش ئەو ڕاستییە ڕووندەکاتەوە. لەگەڵ ھەموو ئەو ڕاستیانەشدا، بەڵام من لە پێغەمبەری محەمەد گومانم ھەیە و تەنانەت بە پێغەمبەریشی نازانم. گریمان کە ئەو پێغەمبەریش نییە، بەڵام محەمەد گەورەتر بووە لەھەموو ئەو بلیمەت (عبقری)انەی کەئێمە دەیانناسین. محەمەدلە ھوشیارترین بیریارەکانی مێژوویش ھوشیارتره‌.

موسڵمانە سونییەکان دەڵێن: بەبۆچوونی موسڵمانەکان ئەبوبەکر، عوسمان و عومەر بۆ بەڕێوەبردنی کاری خەلافەت، لە عەلی شایستەتر و لێهاتووتر بوون. لەم ڕووەوە، لە ھەڵبژاردنەکەیاندا، فەرمانی پێغەمبەریان لە یاد کردووە و ڕاستەوخۆ دەستبەکاربوون.  دەبێت ئەوە بزانرێت کە ئەمجۆرە ناکۆکیانە لە زۆربەی ئاینەکاندا ھەیە و بە تایبەتیش لە مەسیحییەتدا ئەم ناکۆکیانە دەبینرێت. خاڵێک کە ڕوون نییە، ھەمان ناکۆکی نێوان شیعەو سوننەیە، کە چەندین سەدەیە بە دوای مەرگی عەلی و عومەردا درێژەی ھەیە. بەڕاستی ئەگەر موسڵمانەکان ئاقڵانە بیریان بکردایەوە، دەبووایە لەبیری حاڵی ئەمڕۆیاندا بوونایە، نەک بیریان لە ڕابردوویەکی دوورو لە یادچووەوە بکردایەوە. جارێکیات ھەمان ناکۆکی نێوان شیعەو سونیم لەگەڵ ھەندێک لە لێپرسراوانی وەزارەتی مستعمراتدا باسکرد و پێم گوتن کە: "ئەگەر موسڵمانەکان لە مانای ژیان تێبگەیشتنایە، ئەم ناکۆکیانەیان دەخستە لاوە، یەکیان دەگرتەوە و قسەی خۆیان دەکردە یەک". لە ھەمان کۆبوونەوەدا، بەڕێوەبەی کۆبوونەوەکە قسەکانی پێ بڕیم و وتی: "تۆ دەبێت ئاگری ناکۆکی لە نێوان موسڵمانەکاندا خۆش بکەیت، نەک بێیت باسی یەکگرتن و خستنەلاوەی ناکۆکییەکانیان بکەیت!". پێش لەوەی کە سەفەر بکەم بۆ عێراق، جێگری وەزیری مستعمرات لە کۆبوونەوەیەکدا پێی وتم :" ھمفێر، تۆ دەزانیت کە جەنگ و تێکھەڵچوونی نێوان مرۆڤەکان شتێکی ئاساییە. و لەوکاتەوە کە قابیل و ھابیل لە دایک بوون، ناکۆکیش دەستیپێکردووە و تا گەڕانەوەی مەسیحیش، ئەم جەنگ و مشتومڕە ھەروا درێژەی دەبێت. دەتوانین ناکۆکی نێوان مرۆڤەکانیش دابەشبکەین بە سەر پێنج چەمکدا:

١. ناکۆکی ڕەگەزیی (ناکۆکی نێوان ڕەش و سپی)یەکان.

٢. ناکۆکییە خێڵەکییەکان.

٣. ناکۆکی لە سەر خاک.

٤. ناکۆکییە نەتەوەییەکان.

٥. ناکۆکییە ئاینییەکان.

ئەرکی تۆ لەم سەفەرەتدا، ناسینەوەی بوعدەکانی ئەم ناکۆکییانەی نێوان موسڵمانەکانە. دەبێت ڕێگاکان و ھۆکارەکانی دوو بەرەکی و ناکۆکیەکانیان تا ڕادەی تەقینەوەیان فێر ببیت و لێپرسراوانی لەندەن لە ڕەوتی ھەواڵ و ئەو زانیارییانەی کە لەم بوارانەدا بەدەستیان دەھێنیت، ئاگادار بکەیتەوە. ئەگەر بتوانیت کە لە چەند بەشێکی وڵاتانی ئیسلامیدا جەنگی نێوان شیعەو سوننە بەرپا بکەیت، ئەوا گەورەترین خزمەتت بە به‌ریتانیای گەورەکردووە!. ژیانێکی ئاسودەو بەختەوەر بۆ ئێمەی ئینگلیز فەراھەم ناکرێت، مەگەر ئەوە کە بتوانین لە مستعمرەکانی خۆماندا ئاگری ناکۆکی، دووبەرەکی و یاخیبوون خۆشبکەین. ھەروەھا ئێمە لەکاتێکدا دەتوانین ئیمپراتۆریەتی عوسمانی تێکبشکێنین کە لەشارەکان و وڵاتەکانی ژێر دەستی ئەودا، فیتنەو ئاژاوە بنێینەوە. جگە لەم حاڵەتە، چۆن دەکرێت نەتەوەیەکی بچووکی وەک ئینگلیزەکان سەرزەوییەکی پان و پۆڕ بخەنە ژێردەستی خۆیانەوە. کەواتە جەنابی ھمفێر تۆ دەبێت بە ھەموو تواناییەکتەوە ھەوڵبدەیت کەلەبەر و درزێک بدۆزیتەوە بۆ ئاژاوەنانەوە و دووبەرەکی و لەوێوە دەستپێبکەیت. دەبێت ئەوەیش بزانیت کە ئێستا دەسەڵاتی عوسمانییەکان و ئێرانییەکانیش بەسەر ناوچەکەدا لاواز و لەرزۆک بووە. ئەرکی تۆ ئەوەیە کە خەڵک لە دژی دەسەڵاتداران و فەرمانڕەواکانیان ھانبدەیت و بیانجوڵێنیت بۆ یاخی بوون. بەڵگە مێژووییەکان ئەوە دەسەلمێنن کە ھەمیشە شۆڕشەکان لە ناڕەزایەتی و یاخیبوونەکانی خەڵکەوە سەرچاوەی گرتووە دژ بە فەرمانڕەواکانیان. ھەر کاتێک کە ئاژاوە و پشێوی لە نێوان خەڵکی ناوچەیەکدا دروست ببێت و دەست لە ھاوڕایی و یەکگرتن بەربدەن، بە ئاسانی زەمینەی داگیرکردنیان فەراھەم دەبێت". 

                                                             ***

پاش ئەوەی گەیشتمە بەسرە، ڕۆیشتم بۆ مزگەوتێکی ئەو شارە. خەتیبی مزگەوتەکە یەکێک بوو لە زانا ناسراوەکانی سوننە مەزھەب و ناوی شێخ ( عومەر طایی ) بوو. خۆمم پێناساند، بەڵام شێخ ھەر لەگەڵ یەکەمین چرکە ساتی یەکتر بینینمانەوە، بە چاوی گومانەوە سەیری کردم و دەستیکرد بە پرسیارکردن لەبارەی ناسنامە، ئەسل و فەسڵم، خێزان و پێشینەمەوە. وابزانم لە ڕەنگی ڕوخسار و لەھجەکەم کەوتە گومانەوە. لەوەڵامی پرسیارەکانی شێخدا وتم کە : خەڵکی تورکیا نیم و لە قوستەنتینیە ( ئەستەنبوڵی کۆن ـ وەرگێڕی کوردی ) قوتابی شێخ ئەحمەد بووم و لەلای خالیدی دارتاشیش شاگردبووم ". بەکورتی، ئەوەی کە لە تورکیا فێری بوو بووم، سەرلەنوێ بۆم گێڕایەوە. ھەستمکرد کە شێخ بە چاو پرسیار لە یەکێک لە ئامادەبووان دەکات، وەک دیاربوو دەیویست بزانێت کە بەتورکیەکی تەواو قسەدەکەم یان نا؟. ھەمان کەسیش بە چاو وەڵامێکی پۆزەتیڤی دایەوە. لەم ڕووەوە خۆشحاڵ بووم، چونکە توانیبووم کە تا ڕادەیەک دڵی شێخ لە خۆم ڕازی بکەم، بەڵام خۆشحاڵییەکەم شەتاو (سراب) ێکی ھەڵخەڵتێنەر بوو، چونکە پاش ماوەیەک تێگەیشتم کە شێخ ھێشتا بەچاوێکی خراپەوە سەیرم دەکات و من بە جاسوسی عوسمانییەکان دەزانێت و دەنگۆ (دیعایە)ی ئەوەش ھەبوو کە شێخ زۆر بە تووندی لەگەڵ والی بەسرەدا، کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە دیاریکرابوو، کەوتبووە نەیاری و ناکۆکییەوە و ھەرکەیان ئەویتری تاوانباردەکرد.

بەھەرحاڵ، چارەیەکم نەبوو. دەبووایە لەمزگەوتەکەی شێخ عومەرەوە بگوازمەوە بۆ کاروانسەرایەک کە شوێنی موسافیران و غەریبەکان بوو. ژورێکم لە ھەمان کاروانسەرادا بەکرێگرت. خاوەنی کاروانسەراکە، کە پیاوێکی دەبەنگ بوو، ھەموو بەیانیانێک زوو نەفەرەکانی ئیزعاج دەکرد. پاش بانگی بەیانی، کە ھێشتا دنیا تاریک بوو، بە تووندی لە دەرگاکەی دەدام و بەئاگای دەکردمەوە بۆ نوێژی بەیانی. ئەوجا ئیتر مەجبور بووم کە تا ڕۆژھەڵدەھات خەریکی خوێندنەوەی قورئان بم. کاتێک کە پێم دەگوت خۆ خوێندنەوەی قورئان یەکێک نییە لە فەرزەکان و فەرز نەکراوە، ئیتر تۆ بۆچی ئەوەندەی لەسەر دەڕۆیت، لەوەڵامدا دەیگوت کە خەوی بەیانیان ھەژاری و نەگبەتی بەدواوەیە و ھەموو دانیشتوانی کاروانسەراکە نەگبەتی دەیانگرێت. لەبەرئەوە، چارەیەکم نەبوو، جگە لەوەی ملکەچی قسەکانی ببم، چونکە ئەگەر سەرپێچیم بکردایە، ئەوا ھەڕەشەی دەرکردنی لێدەکردم. ھەموو ڕۆژیێک کە گوێم لە بانگی بەیانی دەبوو، ھەڵدەستام بۆ نوێژ و دواتریش زیاتر لە کاتژمێرک قورئانم دەخوێند. گیروگرفتەکەم لێرەیشدا کۆتایی پێنەھات. ڕۆژێکیان خاوەنی کاروانسەراکە، کە ناوی مورشیدەفەنی بوو، ھاتەلام و پێی گوتم " لەو ڕۆژەوە تۆ ھاتوویتە کاروانسەراکەم، کێشە بەدوای کێشەدا ڕووم تێدەکات و ھۆی ئەمەش ھیچ شتێک نییە جگە لە شومی و نەگبەتی تۆ!چونکە تۆ ھاوسەرت نییە و زگورتیت. یان ئەوەیەکە بە خێرایی ژن بھێنی، یان دەبێت ژوورەکەم تەسلیم بکەیتەوە". منیش پێم گوت " ئاخر ئەفەندی بە چ پارەوپوڵێک ژن بھێنم؟ " ئەمجارەیان نەموێرا کە بێتوانایی سێکسی بکەمە بیانویەک بۆ زەواج نەکردنەکەم، چونکە ئاشکرابوو مورشیدەفەنی لەو جۆرە کەسانە بوو کە بەدوای تاقیکردنەوەدا دەچێت ".

مورشیدەفەنی لەوەڵامدا پێی وتم: " ھەی ناموسڵمانی بڕوا لاواز ! بۆچی مەگەر لە قورئاندا نەتخوێندووەتەوە کە خوای گەورە فەرمووییەتی (ئەوانەی کە ھەژارن، خوا بە گەورەیی خۆی پەکیان ناخات) . بە کورتی، سەرم لێشێواو واقم وڕمابوو کە لەگەڵ ئەم ناحاڵییەدا چی بکەم، بەڵام سەرئەنجام گوتم: زۆرچاکە ، باشە، ئەدی چۆن دەکرێت بێ پارە ژن بھێنیت ؟ ئایا تۆ بڕێک پارەم بە قەرز دەدەیتێ بۆ خەرجی سەرەتایی زەواج کردنەکەم ؟ ئەفەندی ڕۆچوو بوو بە ناو خەیاڵدا و لەبری ئەوەی باسی قەرزولحسەنە (قرض الحسنە) بکات، لە ناکاودا سەری ھەڵبڕی و ھاواریکرد: " من نازانم چی دەڵێیت! یان ئەوەتا دەبێت زەواج بکەیت، یاخود ئەوەتا دەبێت تا یەکەمی مانگی ڕەجەب ئەم ژوورەم بۆ چۆڵ بکەیت ".

ئەو ڕۆژەش پێنجەمی (جمادی الثانی) بوو، کە تەنھا ٢٥ ڕۆژ کاتم لەبەردەمدا بوو. سەرئەنجام، لە ژێر گوشارەکانی مورشیدە فەنی خاوەن میوانخانەکەدا، ناچار بووم کە ئەوێ بەجێبھێڵم و ببمە شاگردی دوکانێکی دارتاش، بەڵام بەو مەرجەی کە شوێنی خەو و خواردنم بۆ دابین بکات و لەبەرانبەریشدا کرێیەکی کەمتر وەربگرم. بەرلەوەی مانگی ڕەجەب تەواو ببێت، گواستمەوە بۆ شوێنە تازەکەم و چوومە دوکانی دارتاشەکەوە. وەستاکەم ناوی عه‌بدولڕه‌زا بوو. پیاوێکی شەریف و بەڕێز بوو، وەک کوڕی خۆی مامەڵەی لەگەڵدا دەکردم.

عەبدولڕەزا بەڕەگەز ئێرانی و شیعە مەزھەب بوو، خەڵکی خۆراسان بوو. یەکسەر ھەلەکەم قۆستەوە و دەستم بە فێربوونی زمانی فارسی کرد. ھەموو پاش نیوەڕوانێکیش، گروپک لە ئێرانییەکانی دانیشتووی بەسرە، لە دوکانەکەیدا کۆدەبوونەوە و لەبارەی ھەموو شتێکەوە، لە سیاسەتەوە بگرە ھەتا دەگاتە ئابوریی و ھەندێک جاریش دژبە حکومەتی ئیسلامی قسەوباسیان دەکرد، بەتایبەتیش لە دژی ئیمپراتۆر و خەلیفەکانی موسڵمانان کە لە ئەستەنبوڵ دانیشتبوون قسەیان دەکرد، بەڵام ھەرکە مشتەرییەکی نەناسراو خۆی بکردایە بە دوکانەکەدا، خێرا قسەکانیان دەبڕی و دەچوونە سەر باسی کێشە شەخسی و بێبایەخەکان.

لەوە تێنەگەیشتم کە چۆن متمانەیان پێکردم. ھەموو شتێکیان لەلای من باسدەکرد. دواتر تێگەیشتم کە وایانزانیبوو من خەڵکی ئازەربایجانم، چونکە بە تورکی قسەم دەکرد و ڕەنگی ڕوخسار و دەموچاویشم ئەو گومانەی لای ئەوان بەھێزتر دەکرد، چونکە وەک زۆربەی خەڵکی ئازەربیجان، ڕەنگی ڕوخسارم سوور و سپیە.

لەو ڕۆژانەی کە لەلای دارتاشەکە کارم دەکرد، لەگەڵ لاوێکدا ئاشنا بووم کە ئەویش سەردانی دوکانەکەی دەکرد و ھەر سێ زمانی تورکی، عەرەبی و فارسی دەزانی. ئەو جلوبەرگی قوتابیە دینیەکانی لەبەردەکرد و ناوی محەمەدی کوڕی عبدالوەھاب بوو. لاوێکی چاوچنۆک، خۆبەزلزان و زۆر توڕە بوو. زۆر لە حکومەتی عوسمانی بێزار بوو، بەڵام ھەقی بەسەر حکومەتی ئێرانەوە نەبوو. برادەرایەتی و مامەڵەکردنی لەگەڵ وەستاکەی مندا، ئەوەبوو کە ھەردووکیان خەلیفەکانی عوسمانیان بە دوژمنی پلەیەکی خۆیان دەزانی. من لەوە تێنەگەیشتم کە ئەم لاوە سوننەیە چۆن لەگەڵ عەبدولڕەزای شیعەدا بوو بوو بە برادەر و چۆن و لەکوێ فێری زمانی فارسی بوو بوو ؟ ھەرچەندە کە ئەمجۆرە شتانەش لە بەسرەدا ڕوودەدات و شیعە و سونیەکان، کە دانیشتووانی بەسرە پێکدەھێنن، برادەرایەتی و ھاوڕێیەتیان ھەیە و زۆرێکیش لە خەڵکی بەسرە ھەردوو زمانی عەرەبی و فارسی پێکەوە دەزانن و ھەندێکیشیان تورکییان دەزانی.

محەمەد عەبدلوەھاب، ھیچ جۆرە دەمارگیرییەکی سوننەگەرییانە و شیعەگەرییانەی نەبوو. لە حاڵێکدا کە زۆربەی سونییەکان، ھەندێک لە موفتییە سونییەکان، شیعەکانیان بە کافر دەزانی. شێخ محەمەد ھێندە پابەندی چوار مەزھەبەکە (شافعی، حەنەفی، حەمبەلی و مالکی - وەرگێڕی فارسی) نەبوو . لەو بارەیەوە دەیگوت: ئەوەی کە خوا لە قورئاندا فەرموویەتی بەسە بۆ ئێمە.

کورتە چیرۆکی چوار مەزھەبەکە بەمجۆرەیە: سەدەیەک پاش لە مەرگی پێغەمبەر، چەند زانایەکی ئیسلامی لە کۆمەڵگە ئیسلامییەکاندا پەیدابوون، کە چوار کەسیان بوونە پێشڕەوانی ئەھلی سوننە. ئەو چوارکەسەش بریتی بوون لە (ابو حنیفە)، (احمد حنبل )، (مالک) و (محمد ابن ادریس شافعی). خەلیفە عەباسییەکان، موسڵمانانیان ناچار دەکرد کە پەیڕەوی لە یەکێک لەو چوار کەسە بکەن و ڕێگایان نەئەدا کە زانایەکیتر، ھەرچەندە کە زۆریش خوێندنەوە و تێگەیشتنی لە بارەی قورئان و سوننەتەکانی پێغەمبەرەوە ھەبوو بێت، بچێتە پلەوپایەی ئیجتھادەوە. عەباسیەکان ڕێگر بوون لەبەردەمی گەشەکردنی زانستە ئاینییەکاندا. ئەمەش ببووە ھۆی بەستەڵەک (جمود)ی فکری لە نێوان موسڵمانانی سوننەمەزھەبدا. بەپێچەوانەشەوە، موسڵمانانی شیعە مەزھەب کەڵکیان لەو ڕێگایانە وەردەگرت کە سونییەکانن خستبوویانە سەر ڕێگای گەشەکردنی خۆیان. لەم لایەنەوە، شیعەکان دەستیانکرد بە بڵاوکردنەوەی بیروڕاکانی خۆیان لە پانتاییەکی فراواندا. سەرەڕای ئەوە کە لە سەدەی دووەمی ھیجریدا ژمارەی شیعەکان یەک لەسەر سەدی سونییەکانی پێکدەھێنا، بەڵام بەردەوام ژمارەیان زیادی دەکرد و لەگەڵ پەیڕەوانی سونی مەزھەبدا بەرەو ھاوسەنگی دەڕۆیشتن. ئەمە شتێکی ئاسایی بوو، چونکە ئەو ئیجتھادەی کە شیعەکان بڕوایان پێی بوو، بەبەردوامی دەبووە ھۆی نوێبوونەوەی زانستی موسڵمانەکان، نوێبوونەوەی فقەی ئیسلامی و نوێبوونەوەی تێگەیشتنی قورئان و سونەت و بەوھۆیەشەوە ئاینی ئیسلامیان لەگەڵ ھەلومەرجی سەردەمدا دەگونجاند. ئیجتھاد چەکێک بوو کە دژی دۆگماتیزم بەکار دەھێنراو دەبووە ھۆی گۆڕانکاری و پێشکەوتنی ئایدیاکانی ئیسلام. سنوردارکردنەوەی ئیسلام لە چوار مەزھەبەکەدا و داخستنی دەرگاکانی گەڕان و داواکاری موسڵمانەکان، گوێی خۆ کەڕکردنیان لە قسە تازەکان، گوێنەدان بە پێداویستییەکانی سەردەم، چەکێکی ڕزیوو بوو کە قەناعەتی بە موسڵمانەکانیتر نەدەکرد. ئاشکرایە کە لە کاتێکدا دوژمن چەکی نوێی لەدەستدا بێت و تۆیش بە چەکی کۆن و ژەنگاوییەوە بچیتە مەیدانی شەڕەکەوە لەگەڵیدا، بە دڵنیاییەوە درەنگ یان زوو تێکدەشکێیت و دەیدۆڕێنی . بەپێی پێشبینی من، سوننە ئاقڵەکان، دەرگای ئیجتھاد بەڕووی موسڵماناندا دەکەنەوە و مژدەی ئەوەش دەدەم کەئەم کارە تا سەدەی داھاتوو ئەنجام دەدرێت وپاش لە سەدەیەک، زۆرینەی موسڵمانەکان لە شیعەکانی لایەنگری ئیجتھاد پێکدەههێێن و سوننەکانیش دەبنە کەمایەتی.

بێمەوە سەر باسی لاوە خۆبەزلزان و بەرزەفڕەکە. مەبەستم لە شێخ محەمەد عه‌بدولوه‌هابە: محەمەد توێژینەو و خوێندنەوەی تایبەتی خۆیی لەسەر قورئان و حەدیس ھەبوو. بۆ سەلماندنی ڕاستی بۆچونەکانی خۆی، پشتی بە وتەکان و بۆچونەکانی شێخەکان و زاناکانی ئیسلام دەبەست و بەڵگەی دەھێنایەوە. ئەو نەک تەنھا باسی لە باوەڕەکانی پاش ئەھلی سوننەی دەکرد، بەڵکو بیروڕاکانی ئەبوبەکر و عومەریشی دەکردە بەڵگەی قسەکانی و شارەزایی خۆیشی لە بواری فقەی ئیسلامیدا نیشاندەدا. ھەندێک جاریش ئەنجامگیرییەکانی بە پێچەوانەی بیروڕای زاناکانی ئیسلامەوە بوو. شێخ ھەمیشە دەیگوت: " پێغەمبەری خودا تەنھا کتێب و سونەتی، وەک بنەما نەگۆڕەکان بۆ بەجێھێشتووین، بەڵام ھەرگیز نەیوتووە کە ئەسحابەکان و زانا ئاینییەکان ھەرچییەکان وت، ئیتر ئەوانە وەحی دابەزێنراوە و شایستەی گۆڕان نییە. کەواتە پێویستە لەسەرمان کە پەیڕەوی لە کتێب و سونەت بکەین، ھەرچەندەیش کە زانایان و پێشەوای مەزھەبەکان و تەنانەت ئەسحابەکانیش یەک بۆچوونیان ھەبووبێت.

ڕۆژێکیان لە نێوان ئەو و زانایەکی شیعەدا کە لە ئێرانەوە ھاتبوو، ڕەزای دارتاشیش میوانداری کردبوو، لەکاتی نانخواردندا مشتومڕێک لە نێوانیاندا ڕوویدا. ئەوکەسە ناوی شێخ جەوادی قومی بوو، ناکۆکییەکی بنچینەییان لەگەڵ محەمەددا ھەبوو، کە سەرئەنجام مشتومڕەکەیان بەخێرایی گۆڕا بۆ تووندوتیژی و بووە ھۆی دڵئێشانیان لە یەکتری. من ھەموو قسەو باسەکەیانم لە بیر نەماوە و تەنھا ئەو بەشانەی کە لە یادم ماون، لێرەدا یاداشتایان دەکەم و دەیان نووسمەوە :

شێخی قومی بەم ڕستانە باسەکەی خۆیی دەستپێکرد و بە محەمەد عه‌بدولوه‌هابی گوت: " ئەگەر تۆ ئازادانە بیر دەکەیتەوە و بەو شێوەیەیت کە باسی خۆت دەکەیت، گوایە توێژینەوە و خوێندنەوەی پێویستت لەسەر ئیسلام ھەیە، ئەی ئەوە چۆنە کە ئێوە وەک کەسێکی شیعە ڕێز لە (عەلی) ناگرن ؟" .

محەمەد وەڵامیدایەوە: " لەبەر ئەوەی کە عەلیش ھەروەک عومەر و ئەوانیتر قسەکانی بۆ من نەگۆڕ نییە و من تەنھا کتێب و سونەتم قەبوڵە".

ـ شێخی قومی: " ئەی پێغەمبەر نەیگوتووە: من شاری زانستم و عەلیش دەرگاکەمە ( انا مدینە العلم و علی بابھا) لێرەوەیە کە جیاوازییەکی لە نێوان عەلی و ئەسحابەکانیتردا کردووە".

ـ محەمەد عه‌بدولوه‌هاب: " ئەگەر وایە، کەواتە پێغەمبەر دەبووایە بیگوتایە: کتێب و عەلی کوڕی ئەبوتالیبم بۆ بەجێھێشتوون".

ـ شێخی قومی: " بەڵێ ڕاستە کە وای وتووە. لەو شوێنەدا کە دەڵێت: کتێب و بنەماڵەکەم بۆ ئێوە بەجێھێشتووە (انی تارک فیکم الثقلین ، کتاب اللە و عترتی) . ئاشکرایە کە عەلی گەورەی بنەماڵەکەی پێغەمبەرە".

محەمەد عه‌بدولوه‌هاب نکوڵی لەم حەدیسە کرد، بەڵام شێخی قومی بە بەڵگەی تەواوەوە سەلماندی کە عەلی جێگری پێغەمبەرە. محەمەد عه‌بدولوه‌هاب کە لەو بارەیەوە بێدەنگ بوو، وەک دیار بوو وەڵامێکی بەرانبەر بە شێخی قومی پێنەبوو، بەڵام لە پڕێکدا بە ناڕەزایەتییەوە بە شێخی گوت: (پێغەمبەر تەنھا قورئان و بنەماڵەکەی بۆ ئێمە بەجێھێشتووە، کەواتە چارە چییە؟). شێخی قومی وەڵامی دایەوە :" سونەت ڕوونکردنەوە و ڕاڤەکردنی کتێبەکەی خودایە، شتێکی لەمە زیاتر نییە. پێغەمبەری خوا فەرموویەتی کتێبەکەی خوا و بنەماڵەکەم، واتە کتێبکەی خوا لەگەڵ شەرح و تەفسیری ئەودایە کە ناونراوە سونەت، لایەنێکیتر بۆ دووبارەکردنەوەی سونەت نەماوەتەوە.".

محەمەد عه‌بدولوه‌هاب وتی: " بە پێی قسەکاتی تۆ بێت (عترت) ، یان ئەھلی بەیتیش تەفسیر و قسەی خودایە، ئەی بۆچی ئەمە بۆ دەقی حەدیس زیادکراوە.".

شیخی قومی وەڵامی دایەوە: " پاش لە مردنی پێغەمبەری خوا، ئومەت پێویستی بە شەرح و تەفسیر قورئان ھەبووە، چونکە ئەحکامەکانی پێیویستیان بە گونجاندن ھەبوو لەگەڵ ھەلومەرجی ژیاندا. لەم ڕووەوە بوو کە پێغەمبەر لەگەڵ زانینی پێشتریدا، کتێبەکەی خوای بە بنەمایەکی نەگۆڕ زانیووە، ئەھلی بەیتیش وەک تەفسیرکەران و ڕوونکەرەوەکانی ئەو کتێبە، سپاردوویەتی بە پێداویستییەکانی سەردەم ".

چێژێکی زۆرم لەم گفتوگۆیانە وەردەگرت و سەرم لێیان سوڕ دەما. بینیم کە محه‌مه‌د عه‌بدولوه‌هاب لە بەرانبەر شێخ جەوادی قومیدا، کە پیاوێکی بە تەمەن بوو، وەکو ئەو باڵندەیە لێھاتبوو کە دەبێت بە داوی ڕاوچییەکەوە و ئیتر توانای فڕینی نامێنێ، تەنھا ئەوە نەبێت کە لە شوێنی خۆیدا باڵەتەپە دەکات .

پاشماوەیەک لە ئاشنا بوون و مامەڵەکردنم لەگەڵ محەمەد عه‌بدولوه‌هابدا، بەو ئەنجامە گەیشتم کە کەسێکی شیاوە بۆ جێبەجێکردنی ئامانجەکانی بەریتانیا لە ناوچەکەدا و تواناییەکی باشی ھەیە بۆ ھەمان مەبەست. گیانی خۆ بەزلزانی، لەخۆباییبوونەکەی، پلەو پایەخوازیەکەیی و دوژمنایەتییەکەی لەگەڵ زانایانی ئاینی و مەرجەعەکانی ئیسلامدا، ملھوڕییەکەی بە ئاستێک گەیشتبوو کە خەلیفەکانی ڕاشیدینیشی دەخستە ژێر ڕەخنەوە. ئەنجامگیرییەکانی ئەو لەسەر قورئان و حەدیسەکان، کە جیاوازییەکی ئاشکرای لەگەڵ واقعدا ھەبوو، گەورەترین خاڵی لاوازی ئەو بوو کە دەکرا کەڵکیان لێوەربگیرێت و بقۆزرێنەوه‌.

ئەم لاوە مەغرورە لە کوێ و ئەو زانا پیرەمێردەی تورکی دانیشتووی ئەستەنبوڵ لە کوێ، کە ھەرگیز گۆڕانکاریەک لە بیروڕا و ڕەفتاریدا بەرانبەر بە ھەزار ساڵ لەوەپێش ڕووی نەدابوو. پیرەمێردی حەنەفی مەزھەبی ئەستەنبوڵی، کاتێک کە دەیویست ناوی ئەبوحەنیفە بھێنێت، ھەڵدەستا و دەستنوێژی دەگرت. یان بۆ نموونە لە کاتی خوێندنەوەی کتێبەکەی (صحیح بخاری)دا، کە یەکێکە لەسەرچاوە باوەڕپێکراوەکانی سوننەکان، زۆر ڕێزی لێدەگرت و ئەوەی کردبووە فەرز کە دەبووایە پێش لەوەی دەستببات بۆ ئەو کتێبە دەستنوێژی بگرێت و پاشان دەیخوێندەوە. شێخ محەمەد عه‌بدولوه‌هاب ڕێک بە پێچەوانەی شێخ ئەحمەد ئەستەنبوڵییەوە بوو. محه‌مه‌د عه‌بدولوه‌هاب سوکایەتی بە ئەبوحەنیفە دەکرد و ھیچ ڕێزێکی بۆ دانە دەنا. ئەو دەیگوت: " من زیاتر لە ئەبوحەنیفە دەزانم " و پێیشی وابوو کە نیوەی کتێبی (صحیح البخاری ) شتی بێ مانا و قسەی پووچە.

بە ھەرحاڵ، پەیوەندی خۆمم لەگەڵ محەمەدا پتەو کرد و ووردە ووردە برادەرایەتییەکی بەھێز لە نێوانمادا دروست بوو. من بە بەردەوامی ئەوەم بە گوێی محەمەددا دەدا کە خوا بەھرەیەکی گەورەو بلیمەتانەی پێ بەخشیویت، کە لە عەلی و عومەریش گەورەتر و بە تواناتریت. پێم دەگوت کە: " ئەگەر تۆ لەسەردەمی پێغەمبەردا بژیبایتایە، بە دڵنیاییەوە دەکرایت بە جێنشینی ئەو". ھەمیشە بە شێوەیەکی دڵخوازانە و ئارەزومەندانە قسەم لەگەڵدا دەکرد و پێم دەگوت: " ھیوادارم ئەو ئاڵوگۆڕەی کە دەبێت بەمزووانە لە ئاینی ئیسلامدا ڕوو بدات، لەسەردەستی تۆدا بێت، چونکە تەنھا تۆ دەتوانیت ئیسلام ڕزگار بکەیت لەم داڕمانەی کە ئێستا ڕووبەڕووی بووەتەوە. ھەمووان چاوی ھیوا و ئومێدیان لەسەر تۆیە  تا ئاینی ئیسلام لە ھەرەس و داڕمان ڕزگار بکەیت ".

لەگەڵ محەمەددا ژوانێکمان دیاریکرد، بەو مەبەستەی کە لەسەر تەفسیری قورئان لەسەر بنەمای ھزرە نوێیەکان، نەک لەسەر بنەمای بیرو باوەڕی ئەسحابە و پێشەوایانی ئاینی ئیسلام، زانا و موفسیرەکان قسەو باس و گفتوگۆیەک بکەین. پێکەوە قورئانمان دەخوێندەوە و قسەو باسمان لەسەر دەکرد. نەخشەکەی من ئەوە بوو کە بە ھەر شێوەیەک بووە محەمەد بخەمە داوی وەزارەتی مستعمراتی ئینگلیزەوە.

محەمەد کە کەسێکی بەرزەفڕ و خۆپەرست بوو، توانیم پلەبەپلە بیخەمە ژێر کاریگەری قسەکانمەوە، تا ئەو ڕادەیەی کە بە خەیاڵی خۆی و بۆ سەرنجڕاکێشانی من، خۆی لەوە بەکەمتر بە من دەناساند کە لە ڕاستیدا لە خۆیی ڕادەبینی .

جارێکیان پێم گوت: " ئایا جیھاد واجبە؟". وەڵامی دایەوە: " ئەی چۆن واجب نییە . ئەی خودا نافەرمێت : لەگەڵ کافرەکاندا بجەنگن". منیش وتم: " خودا دەفەرموێت لەگەڵ کافرکان و منافقەکاندا، واتە لەگەڵ ھەردووکیاندا شەڕ بکەن. ئەگەر جیھاد لە دژی کافرەکان واجبە، ئەی بۆچی پێغەمبەر خۆی شەڕی لەگەڵ مونافیقەکاندا نەکرد؟". محەمەد وتی: " ئاخر خۆ جیھاد ھەر لە مەیدانی جەنگدا نییە. پێغەمبەر بە کردار و بە ڕەفتار جەنگی لەگەڵ منافقەکاندا دەکرد". منیش گوتم : " کەواتە لەم حاڵەتەدا، جییھاد لەگەڵ کافرەکان و منافقاندا بەکردار و بە ڕەفتار واجبە". محەمەد وەڵامی دامەوە و وتی: " نەخێر ! چونکە پێغەمبەر لە مەیدانی جەنگدا دژ بەکافرەکان جیھادی کردووە". منیش وتم :" جەنگی پێغەمبەر لەگەڵ کافرەکەندا بە مەبەستی بەرگریکردن بووە لە خۆی، چونکە کافرەکان دەیانویست بیکوژن". محەمەد وەک نیشانەی ھاوڕابوونی خۆی لەگەڵمدا، سەری بۆ قسەکانم لەقاند و ئینجا من ھەستمکرد کە لە کارەکەمدا سەرکەوتنم بەدەستێناوە.

ڕۆژێکیتر پێم گوت: " ئایا ڕێگا بە سیغەکردنی ژنان دراوە؟". محەمەد لە وەڵامدا وتی: "ھەرگیز".  منیش وتم: " ئەی بۆچی قورئان ڕێگای بەوە داوە کە چێژ لە ژنان وەربگیرێت و لە بەرانبەریشدا کرێ و ھەقی خۆیان بدرێتێ؟. فما استمتعتم بە منھن فاتوھن اجروھن ـ ئایەتی ٢٤ لە سورەتی النساء). محەمەد لە وەڵامدا وتی:

"بەڵێ! بەڵام عومەر متعەی حەرام کردووە (موتعە کە لە سەردەمی پێغەمبەردا حەڵاڵ بوو، من حەرامی دەکەم و ھەرکەسێکیش ئەم کارە بکات سزای دەدەم ـ متعتان کنتا علی عھد الرسول اللە وانا احرمھا و اعاقب علیھما).". پێم وت: "سەیرە! ئەی تۆ چۆن خۆت لە عومەر بە زیرەکتر دەزانیت ؟ ئەمە لە حاڵێکدایە کە خۆت پەیڕەوی لە قسەکانی دەکەیت. ئاخر عومەر بە چ ھەقێک دەڵێت کە: پێغمبەر حەڵاڵی کردووە و منیش حەرامی دەکەم. ئەی تۆ بۆچی حوکمەکانی قورئانت لە بیری خۆت بردووەتەوە و تەسلیمی بیروڕاکانی عومەر بوویت؟". محەمەد لە بەرانبەر ئەم قسانەمدا بێدەنگ بوو. ئەو بێدەنگییەشی نیشانەی ڕازی بوون و ھاوڕابوونی بوو لەگەڵ قسەو پرسارەکانمدا. پاش ئەوەی کە لە سەر مەسەلەی سیغەکردن قەتاعەتم پێکرد، ئینجا دەستمکرد بە بزواندنی غەریزە سێکسیەکانی. لەبەرئەوە کە لاوێکی زگورتی و بێ ھاوسەر بوو، ئەوجا سەری قسەم لە بارەی سیغەکردنەوە بۆ کردەوە و لێم پرسی: " ئایا حەزت لە سیغەکردن ھەیە و تام و چێژی لێوەردەگریت؟". بینیم کە وەک نیشانەی ڕازیبوون و ھاوڕابوونی لەسەر سیغەکردن، سەری داخست و لەو بارەیەوە ھیچی نەگوت.

من بە باشترین ھەلەکانی مەئموریەتەکەم گەیشتبووم. بەڵێنم دایە کە ژنێکی بۆ سیغە بکەم. تەنھا نیگەرانی من لەو ڕووەوە ئەوە بوو کە محەمەد لە سونییەکانی بەسرە بوو، سونییەکانیش دژی سیغەکردن بوون، خەمی ئەوەم ھەبوو کە ترسێک بکەوێتە دڵی محەمەدەوە و لە سیغەکردنەکە پەشیمان ببێتەوە، بەڵام دڵنیایشم کرد کە ئەم شتە بە نھێنی دەمێتێتەوە و تەنانەت ناوی ئەویش بە ژنەکە ناڵێم. پاش ئەو گفتگۆیەمان، من یەکسەر ڕۆیشتم بۆ ماڵی ژنە سۆزانییەکی مەسیحی، ئەو ژنە بە ئاگاداری وەزارەتی مستعمرات لە شاری بەسرەدا لەشفرۆشی دەکرد و لاوە موسڵمانەکانی تووشی فەساد دەکرد. مەسەلەکەم بۆ ئەو ژنە باسکرد و پاش ڕازیبوونی، ناوی (صفیه‌)م بۆ دۆزیەوە و بڕیار بوو کە لەگەڵ شێخدا پێکەوە بڕۆین بۆ ماڵیان. پاش لەڕازیبوونی شێخ، لە ڕۆژی دیاریکراودا بڕیارماندا بڕۆین بۆ ماڵی سه‌فیه‌. جگە لە خاوەن ماڵ، ھیچ کەسێکیتری لێنەبوو. پاش ئەوەی کە محەمەد کرێی سیغەکردنی ھەفتەیەکی دایە و مۆری سیغەکردنەکەیش سکەیەکی زێڕبوو، بۆ ماوەی یەک ھەفتە سه‌فیه‌ی کرد بە ژنی خۆی. بەکورتیەکەی، سه‌فیه‌ لە ناوە و منیش لە دەرەوە، دەستبەکار بووین بۆ ئامادەکردنی محەمەد عه‌بدولوه‌هاب بۆ کار و ئامانجەکانی داھاتوومان. سه‌فیه‌ تامی شیرینی خستنە ژێر پێی ئەحکامەکانی دین و سەربەستی فکری و ئازادی بە محەمەد چەشتبوو.

ڕۆژی سێیەمی پاش زەواجە سیغەکە، محەمەدم بینییەوە و دووبارە قسەو باسەکانمان دەستپێکردەوە. ئەمجارەیان گفتگۆکەمان لەسەر حەرامکردنی شەراب بوو لە ئیسلامدا. بڕیارمدا ئەو ئایەت و حەدیسانە ڕەتبکەمەوە کە ئەو لەسەر حەرامکردنی شەراب بڕوای پێیان ھەبوو.  پێم گوت: " ئەگەر شەراب خواردنەوەی معاویە، یەزد و خەلیفەکانیتری بنی ئومەییە و بنی عەباسیش بە ڕاست بزانین، ئەی چۆن دەبێت ڕەوابێت کە ئەم پێشەوایانەی دین، ھەموویان فێڵباز بن و تەنھا تۆ بە ڕێگای ڕاستدا بڕۆیت؟ بێگومان ئەوان لەمن و تۆ باشتر لە کتێبی ئاسمانی و سونەتەکانی پێغەمبەر تێگەیشتوون و زانیویانە. بەم پێیەش دەکرێت بڵێین کە تێگەیشتنی ئەوان لە حوکمەکانی خوا و سونەت، حەرامکردنی شەراب نەبووە، بەڵکو حەزلێنەکردن و بێزاری ئەوان بووە لە شەراب خواردنەوە. جگە لەوەش، لە کتێبە پیرۆزەکانی یەھود و مەسیحدا، کێشەی شەراب خواردنەوە ڕوونکراوەتەوە. ئەوە لە حاڵێکدایە کە ئەم ئاینانەیش، ئاینی خودایی بوون و پێغەمبەرەکانیشیان لەلایەن ئیسلامەوە تەیدکراون. ئەی ئەوە چۆنە کە تەنھا لە ئاینێکی خوداییدا شەراب حەلاڵە و لە ئاینێکیتریدا شەراب حەرامکراوە؟ ئایا ئەم ئاینانە ھەموویان ئاینی ھەق نین و لە لایەن خودای تاک و تەنھاوە نەنێردراون؟ ئێمە  چیرۆکێکمان لەبەردەستدایە دەیسەلمێنێ کە عومەریش شەرابی خواردووەتەوە ھەتا ئەو کاتەی کە ئایەتێک لەو بارەیەوە دابەزیووە (ئایا تۆ دەست لە شەراب خواردنەوەو قومار ھەڵدەگریت ـ وھل انتم منتھون ـ سورەی الاعراف ئایەتی ٩١ ـ وەرگێڕی فارسی) ئەگەر شەراب خواردنەوە حەرام بوو، ئەی بۆچی پێغەمبەر گوناھی شەراب خواردنەوەی داوەتە پاڵ عومەر، ئەمە لە کاتێکدایە کە عومەر لەسەر ئەو گوناھەی سزا نەدراوە و ئەمەیش بەڵگەیە بۆ حەڵاڵ بوونی شەراب .".

محەمەد عبدالوەھاب بەوردی گوێی بۆ قسەکانم ڕاگرتبوو. پاشان دەمی کردەوە و وتی: " لە خەبەرەکانی ئەو ڕۆژگارەدا ھاتووە کە عومەر شەرابی لەگەڵ ئاودا تێکەڵ کردووە تا تایبەتمەندی مەستکردنی لێدەربچێت و پاش ئەوەی کە ئەلکھوڵەکەی کەمکردووەتەوە، ئینجا خواردوویەتییەوە. لەو ڕووەیشەوە بوو کە دەیگوت شەراب حەرامە، نەک خودی شەرابی حەرامکردبێت. شەرابێک کە سەرخۆشت نەکات، ئەوا ئەو شەرابە حەرام نییە". شێخ لە ئاڕاستەکردنی بیروبۆچوونەکانی خۆیدا لەمەڕ شەراب خواردنەوە، ئەنجامگیرییەکەی عومەری دەکردە بەڵگەی ڕاست و دروستی ئایەتەکە، چونکە خوا دەفەرموێت: " شەیتان دەیەوێت لە ڕێگای شەراب و قومارەوە دوژمنایەتی و کینە لە نێوانتاندا دروست بکات و خوا و نوێژتان لەبیر بباتەوە ـ (انما یرید الشیطان ان یوقع بینکم العداوە والبغضاء فی الخمر والعسیر و المیسر ویصدکم عن ذکر اللە وعن الصلوە). ئەگەر شەرابێک سەرخۆشت نەکات و ئەو ئەنجامە خراپانەی لێنەکەوێتەوە، ئەو شەرابە حەرام نییە".

ئەو قسەو باسانەی کە لەبارەی شەراب خواردنەوە لەگەڵ محەمەددا کردبووم، ھەموویم بۆ سه‌فیە گێڕایەوە و جەختم لەسەر ئەوەکرد ھەلەکەم قۆستووەتەوە و تا دەتوانیت شەرابی بدەرێ و شێخ سەرخۆش بکە. ڕۆژی دواتر سه‌فیە پێی وتم کە پێکەوە شەرابێکی زۆریان خواردووەتەوە و شێخ محەمەد وای لێھاتووە کە لەسەرپێ خۆی پێڕانەگیراوە و لە کۆتایی شەویشدا چەندین جار ھەوڵیداوە کە سێکسی لەگەڵدا بکات، بەڵام توانای نەبووە. بە کورتییەکەی، من و سه‌فییە توانیبوومان کە بە تەواوی شێخ کۆنترۆڵ بکەین. لەو کاتەدا بوو قسە زێڕینییەکانی وەزیری مستعمرات ھاتەوە یادم کە لەکاتی خوداحافیزیدا پێی گوت بووم: " ئێمە بە شەراب و سێکس توانیمان ئیسپانیا لە کافرەکان ـ مەبەستی لە موسڵمانەکان بوو ـ بستێنینەوە و دەبێت ھەموو وڵاتاکانیتریش بەم دوو فاکتەرە وەربگرینەوە ،".

لە درێژەی قسەو باسەکانماندا لە بارەی ئاینەوە، ڕۆژێکیان لەگەڵ شێخ محەمەددا باسی ڕۆژوگرتنم ھێنایە کایەوە و پێم گوت: " قورئان دەڵێت: ئەگەر ڕۆژو بگریت باشترە ـ ان تصموا خیرلکم ـ لەبەرئەوە، ڕۆژوگرتن لە ئیسلامدا دڵخوازانەیە نەک واجب". لەو کاتەدا شێخ بە شپرزەییەوە پێێ وتم: " تۆ دەتەوێت من لە دین ھەڵبگێڕیتەوە! ".

منیش پێم گوت: " محەمەد! ئاین ھیچ شتێک نییە جگە لە دڵخۆشکردن، سەلامەتی گیان و ھاوسەنگییەکی دەرونی. ئەم حاڵەتەیش مرۆڤ دوور دەخاتەوە لە دەستدرێژی و تەعداکردن بۆسەر کەسانیتر. باشە ئەی مەسیح نەیگوتووە کە: دین عەشقە و ئەمەش لە قورئاندا ھاتووە ـ پەروەردگارت بپەرستە تا دەستت دەگات بە یەقین ـ واعبد ربک حتی یاتیک الیقین" ئێستا ئەگەر مرۆڤێک دەستی بە یەقین ڕاگەیشتبێت، بڕوای بە خودای دەسەڵاتدار ھەبێت، دڵی پڕ بووبێت لە بڕواو کردەوەی باش ئەنجام بدات، ئیتر چ پێویستییەکی بە ڕۆژوگرتن ھەیە؟ چونکە بە بەرزترین پلە و پایەی مرۆیی گەیشتووە."

محەمەد عبدالوەھاب، ئەمجارەیان بە تووندی نکوڵی لە قسەکانم کرد و بە تووندی قسەکانمی ڕەتکردەوە و بێزاری خۆی لە قسەکانم دەربڕی. جارێکیتریشیان پێم گوت کە: " نوێژ واجب نییە"، لێی پرسیم " بۆچی واجب نییە؟". وتم: " خوا لە قورئاندا دەڵێت: نوێژ لە بەرئەوەیە کە ناوی منتان لەبیر نەچێتەوە و ناوی من فەرامۆش نەکەن ـ واقم الصلات لذکری ـ کەواتە مەبەست لە نوێژکردن لەبیرنەچوونەوەی ناوی خوایە و تۆ دەبێت لە باتی نوێژ کردن، ناوی خودات لەسەر زاربێت". محەمەد وتی: " بەڵێ گوێم لێبووە کە ھەندێک لە زانایانی ئاینی لە کاتەکانی نوێژدا تەنھا ناوی خودا دووبارە دەکەنەوە و ئیتر نوێژ ناکەن". زۆر خۆشحاڵ بووم بەم ددانپیانان (اعتراف)ەی محەمەد، بەڵام تا ماوەیەک خۆم لەوە لائەدا کە پێی بڵێم واز لە نوێژ بھێنە و نوێژمەکە. محەمەد بە دوای ئەوەدا، جار نە جارێ نوێژی دەکرد، بە تایبەتی نوێژی بەیانیانی نەدەکرد و شەوەکانیش ھەتا درەنگ نەدەخەوتین. ھەر لەبەرئەوەش بوو کە بەیانیان توانای لە خەوهەستان و دەستنوێژگرتنی نەبوو.

بە کورتییەکەی، توانیم کە وردە وردە بەرگی ئیمان لەبەری شێخدا دابکەنم. ھەموو ڕۆژێک درێژەمان بە قسەوباسە بە تام و بە چێژەکانمان دەدا. جارێکیان، سەرئەنجام باسەکەم ھێنایە سەر پێغەمبەر، بەڵام لە ناکاودا ڕوخساری گۆڕاو بێمەیلی خۆی لە چوونە سەر باسی پێغەمبەر دەربڕی و پێی وتم: " ئەگەر سوکایەتی بە پێغەمبەری خوا بکەیت، ئەوا پەیوەندییەکەمان تێکدەچێت و پەیوەندیمان نامێنێت". منیش لە ترسی ئەوەی کە ھەرچییەکم ڕستووە نەبێتەوە بە خوری، به‌ ناچاری بابەتەکەم گۆڕی و ھیچ قسەیەکم لە بارەی پێغەمبەرەوە نەکرد.

لەوە بەدوا ئامانجی من ئەوە بوو کە ھزری ڕابەری و پێشەوایەتی لە کەسایەتی محەمەد عه‌بدولوه‌هابدا دروست بکەم. ھاتمە سەر ئەو قەناعەتەی کە شۆرببمەوە بە ڕۆحیدا و ڕێگای سێیەم، واتە جگە لە مەزھەبی شیعە و سونی بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری موسڵمانانی بۆ پێشنیار بکەم. بۆ گەیشتن بەو ئامانجەیش، دەبوایە کە مێشکی لە ھەموو ئەو ئەوشتانە پاک بکەمەوە کە پێی گۆشکراوە و تووشی دەمارگیری کوێرانەی کردووە و لە ئەنجامیشدا ھەستی بیری ئازادی تێدا بەھێز بکەم. سه‌فیەیش بۆ ئەم کارە گرەنگە ھاوکاری دەکردم، چونکە محەمەد شێت و شەیدای بووبوو. ھەموو ھەفتەیەکیش سیغەکەی نوێ دەکردەوە. بە کورتیەکەی، سه‌فیە سەبر و ئۆقرەی لە شێخ بڕی بوو.

لە دیدارێکماندا بە شێخ محەمەدم گوت: " ئایا ڕاستە کە پێغەمبەر لەگەڵ ھاوەڵەکانی خۆیدا ھاوڕێ بووە؟". لە وەڵامدا وتی: " بەڵێ ". دیسان لێمپرسی "ئایا حوکمەکانی ئیسلام ھەمیشەیین یان کاتین؟" لە وەڵامدا وتی: " بێگومان ھەمیشەیین، چونکە پێغەمبەر دەفەرموێت: حەڵال تا ڕۆژی قیامەت حەڵاڵە و حەرامیش تا ڕۆژی قیامەت حەرامە - حلال محمد حلال الی یوم القیامە و حرام محمد حرام الی یوم القیامە". بێ پەروا پێم وت: " دەبێت ئێمە پابەندی سونەتەکانی ئەو بین و لەگەڵ یەکتردا برادەر و ھاوڕێ بین ". ئەو پێشنیارەکەمی قەبوڵکرد و لەوە بەدواوە لەکاتی سەفەر و سەفەرنەکردندا پێکەوە دەبووین .

بەردەوام ھەوڵی ئەوم دەدا ئەو درەختی میوەیەی کە ناشتبووم و خۆشەویسترین ڕۆژەکانی تافی لاویم کردبووە قوربانی سەوز بوون و گەشەکردنی، ھەرچی زووترە بەرھەمەکەی بچنمەوە.

ھەروەکو ڕابردوو، ھەموو مانگێک ڕاپۆرتی کارەکانی خۆم دەناردەوە بۆ وەزارەتی مستعمرات. ڕاپۆرتنووسین خوییەک بوو کە لە ھەمان سەرەتای دەستبەکاربوونمەوە لەگەڵیدا ڕاھاتبووم و لە ساتەوەختی دەرچوونمەمەوە تا گەڕامەوە بۆ لەندەن، لە ناردنی ڕاپۆرتەکاندا کورتم نەدەھێنا. ئەو وەڵامانەی کە لە لەندەنەوە پێمدەگەیشتن، ھەموویان ھاندەر و ھیوا بەخشبوون و سوورتریان دەکردم لەسەر ئەنجامدانی ئەو ئەرکەی کە پێم سپێردرا بوو. ئەو ڕێگایەی کە لەبەردەمی من و محەمەددا بوو، بە خێرایی دەمانبڕی. ھەرگیز وازم لە محەمەد نەدەھێنا و بە شوێن ئەوە بووم کە گیانی ئازادی و گومان لە بیروڕاکانیدا بەھێزتر بکەم. ھەمیشە ھیوا و ئومێدی ئەوەم پێدەبەخشی کە ئەو دواڕۆژێکی ڕووناک و پرشنگداری ھەیە و لە بارەی توانایی شکانی بەسەر مەسەلە ئاینییەکاندا، ھەمیشە بە شان و باڵیدا ھەڵمدەدا. جارێکیان بە درۆ پێم گوت: " ئەم شەو لە خەومدا پێغەمبەرم بینی لەگەڵ ژمارەیەک لەو خەتیبانەدا کە لە مینبەرەکانەوە وەسفی دەکەن، لەسەر کورسییەک دانیشتبوو، دەوروبەری پڕ بوو لە زانایان و پیاوە گەورەکان، بەڵام من ھیچیانم نەدەناسی. لە ناکاودا تۆیش ھاتیتە ژوورەوە و ناوچاوانت نوری لێدەباری. کاتێک کە گەیشتیتە لای پێغەمبەر، ئەویش بەڕێزەوە ھەستا و ناوچاوانتی ماچکرد و پێی گوتیت: ئەی مەحەمەدی ھاو ناوی من !.. تۆ میراتگری زانست و جێنشینی منیت لە بەڕێوەبردنی کارو باری دین و دنیایی موسڵماندا". تۆیش گوتت: " ئەی ڕەسوڵی خودا، من لەوە دەترسم ئەو ھەموو زانست و زانیاریەی کە ھەمە بۆ خەڵکی ئاشکرا بکەم!" پێغەمبەر فەرمووی:" ئەی محەمەد! دوودڵ مەبە، چونکە تۆ لەوە بڵندتریت کە خۆت بیر لە تواناییەکەت دەکەیتەوە!".

کاتێک کە محه‌مه‌د عه‌بدولوه‌هاب ئەفسانەی خەوە درۆینەکەمی گوێ لێبوو، ھەر خەریک بوو لە خۆشییاندا بفڕێت. لە بارەی خەوە درۆینەکەمەوە لێیدەپرسیم: " ئایا تۆ ڕاستگۆیت لە گێڕانەوەی خەوەکانتدا؟". ھەمیشە پێم دەگوت کە دڵنیابە لە ڕاستگۆییم. لە ھەمان چرکەساتی گێڕانەوەی خەوە درۆینەکەمدا، بە تەواوی ھەستم بەوەکرد کە محەمەد بڕیاری پەیگیرانەی خۆیداوە بۆ ڕاگەیاندنی مەزھەبە نوێیەکەی خۆی.

                                                           ***

لە گەرماوگەرمی ئەم ڕۆژانەدا بوو کە نامەیەکم لە لەندەنەوە پێگەیشت و داوایان لێکردبووم کە بەزوویی سەفەر بکەم بۆ شارە پیرۆزەکانی نەجەف و کەربەلا، ئەو شوێنانەی کە قیبلەی ئاوات و ھیوای شیعەکان و ناوەندی زانستی ئاینی و ڕوحانییەکانە . لەسەرەتادا بە پێویستی دەزانم کە ئاماژەیەکی ھەرچەندە کورتیش بێت بە پێشینەی ئەم دوو شارە پیرۆزە بکەم.

گرنگی شاری نەجەف خۆی لە ناشتن و بەژێرخاککردنی ئیمامی عەلی، واتە چوارەمین خەلیفەی موسڵمانەکاندا دەبینێتەوە و لە پاش مردنی ئیمامی عەلییەوە، ئەو شارە بە بەردەوامی بەرەو ئاوادانبوونەوە و فراوانبوونەوە دەڕوات. نەجەف لە کاتی کوشتنی ئیمامی عەلیدا، سەرزەوییەک بوو کە دەکەوتە ٦ کیلۆمەتری شاری کوفەی ناوەندی خەلافەتەوە و دەتوانیت ماوەی نێوان کوفەو نەجەف بە یەک کاتژمێر ببڕیت. دوای کوشتنی ئیمامی عەلی، دوو کوڕەکەی ئەو (حەسەن و حسەین)، تەرمەکەیان بە نھێنی ھێنایە ئەم شوێنەی کە ئێستا ناوی لێنراوە نەجەف و بەشەو کردیان بەژێرخاکەوە. ئێستا نەجەف یەکێکە لە شارە گەورەکانی وڵاتی ڕافیدەین و لە شاری کوفەیش گەورەترو ئاوادانترە. حەوزەی زانستی شیعە لە شاری نەجەفدایە . بازاڕەکان، قوتابخانەکان و خانووەکانی ساڵ بە ساڵ زیاد دەکەن . زانایانی ئەم شارە لەلایەن خەڵکەوە ڕێزێکی زۆریان لێدەگیرێت. خەلیفەی عوسمانییەکان کە لە ئەستەنبوڵدا نیشتەجێن، لەبەر ئەم ھۆیانەی لای خوارەوە ھەمیشە بەھوشیاریەوە مامەڵەیان لەگەڵ شیعەکاندا دەکرد:

١. پاشای ئێران پەیڕەوی لەمەزھەبی شیعە دەکات و ڕێزلێنانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیش لە زانایانی ئاینی نەجەف، دەبێتە ھۆی بەھێزبوونی پەیوەندی دۆستانەی ئێران و تورکیا و ئەمەیش لە دوائەنجامدا ڕێگا لە ھەڵگیرساندنی ئاگری شەڕی نێوان ئەو دوو وڵاتە دەگرێت.

٢. عەشایرێکی زۆر لە دەوروبەری نەجەفدا دەژین، کە ھەموویان چەکدارن و لە پەیڕەوانی تووندڕەوی زاناو مەرجەعەکانی شیعەن. سەرەڕای ئەوە کە ئەوان مەشقی سەربازییان نییە و خەریکی کاروبارو ژیانی خێڵەکییانەی خۆیانن، بەڵام قەبوڵی سوکایەتیکردن بە زاناو مەرجەعەکانیشیان ناکەن و ئەگەر لە کاتێکدا سوکایەتی بە زاناکانیان بکرێت، ئەوا ھەموویان لەدژی عوسمانییە سونی مەزھەبەکان یەکدەگرن و یاخی دەبن. لەبەرئەوە، ئەوە کارێکی ئاقڵانە نابێت کە خەلافەتی ئەستەنبوڵ خۆیان بخەنە ناو مەترسییەکی ئەوھاوەو سوکایەتی بە زانا ئاینییەکانی شیعەو مەرجەعەکانیان بکەن.

٣. زانایانی شیعە، لە جیھانی تەشەیعدا مەرجەعییەتی تەواوەتیان ھەیە. لەوڵاتانی ھیند، ئەفریقاو شوێنەکانیتردا، شیعەکان بوونیان ھەیە و ئەگەر لەلایەن عوسماتییەکانەوە بچووکترین سوکایەتیان پێبکرێت، جیھانی شیعە، تووشی بارگرژی و پشێوی دەبێت و ئەمەش لەقازانجی حکومەتی تورکیادا نابێت .

کەربەلا دووھەمین شاری پیرۆزی شیعەکانە . ئەم شارەیش پاش لە کوشتنی حسەینی کوڕ عەلی ئەبو تاڵیب و فاتمەی زەھرا ڕووی لە ئاوادانیکردووە . خەڵکی عێراق داوا لە حسەین دەکەن کە بۆ وەرگرتنی کاری خەلافەتی موسڵمانان لە حیجازەوە سەفەر بۆ کوفە بکات، بەڵام ھەرکە حسەین وخێزانەکەی دەگەنە کەربەلا، خەڵکی عێراق ڕای خۆیان دەگۆڕن و پشتی تێدەکەن و بە فەرمانی یەزد، خۆیان بۆ شەڕ ئامادە دەکەن .

یەزیدی کوڕی معاوییە خەلیفەی ئەمەوی بوو کە لە شامدا حوکمی دەکرد. سوپاکەی ئەمەوی شەڕیان لەگەڵ حسەین و بنەماڵەکەیدا کرد و سەرئەنجام ھەموویان کوشتن. ئەم ناجوامێرییەی خەڵکی عێراق و ئەم دڵڕەقییەی سوپاکەی یەزید، پەڵەیەکی ڕەشە بە تەختی تەوێڵی مێژووی ئیسلامەوە. لەو مێژووە بە دواوە، شیعەکانی جیھان کەربەلایان کردە ناوەندی زیارەتکردن، عیبادەت و شوێنی پەیوەندی خۆیان بە ڕۆحانییەکانیانەوە و لەھەموو لایەکەوە سەردانی دەکەن. کەربەلا ھەندێک جار ئەوەندە قەرەباڵغ دەبێت کە ھەرگیز لە مەسیحییەتدا قەرەباڵغییەکی لەو جۆرە نەبووە. لە شاری کەربەلادا زانایان و مەرجەعەکانی شیعە سەرقاڵی تەرویجکردنی بنەماکانی ئاینی ئیسلامن. قوتابخانەکان پڕن لە قوتابییە دینییەکان ولە ڕاستیدا نەجەف و کەربەلا تەواوکەری یەکترین. دیجلە و فورات، کە دوو ڕووباری گەورەی عێراقن و لەشاخاکانی تورکیاوە سەرچاوە دەگرن، خاکی عێراق بۆ کشتوکاڵ ئامادە دەکەن و خەڵکەکەیشی لەخۆشگوزەرانی بەھرەمەندن.

لەکاتی گەڕانەوەم بۆ لەندەندا، پێشنیاری ئەوەم بۆ وەزارەتی مستعمرات کرد کە ڕێڕەوی دیجلەو فورات بگۆڕێت بۆ ئەوەی کە حکومەتی عێراق ڕام و دەستەمۆ بکات و بەم ھۆیەشەوە خەڵکی عێراق ناچار بکرێن کە تەسلیم بە نەخشە ئیستعمارییەکانی ئینگلیز ببن.

                                                          ***

لە جلوبەرگی بازرگانێکی  بیاببانیدا ڕۆیشتم بۆ نەجەف. چەند زانایەکی ئاینی ئەم شارەشم ناسی و دەستمکرد بە مامەڵە لەگەڵیاندا. لە کۆبوونەوە و وانەو باسەکانیاندا ئامادە دەبووم. کەش و ھەوای زاڵ بەسەرکۆبوونەوەکانیاندا بەقوڵی سەرنجیانڕاکێشام. لەوەش گرنگتر، لەزۆربەی حەوزەکاندا، دڵپاکی و ویژدان حوکمی دەکرد. چەند زانایەکی شیعەی زۆر داوێن پاک و کۆنسێرڤێتیڤم دۆزییەوە، بەڵام بەداخەوە گیانی نوێگەرایی و گونجانیان لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی سەردەمدا تێدا بەدی نەدەکراو گۆڕانکارییەکانی جیھان ھیچ گۆڕانکارییەکی لە فکریاندا بەدینەھێنابوو.

١. زاناو مەرجەعەکانی نەجەف بە تووندی نەیار و دژ بە دەسەڵاتی عوسمانییەکان بوون، ئەویش نەک لەبەر ئەوەی کە ئەوان شیعە بوون و عوسمانیەکانیش سونی، بەڵکو لەبەرئەوەی کە دەسەڵاتی عوسمانییەکان دەسەڵاتێکی چەوسێنەرانە بوو، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، کەچی ئەوان ھزرو ئامانجێکیان بۆ ڕزگاربوون لە دیلی نەبوو.

٢. زانای ئاینی شیعەکان، زۆربەی کاتەکانی خۆیان تەرخان دەکرد بۆ وانە و باسی زانستە ئاینییەکان، بەڵام ھەروەک قەشەکانی سەدەکانی ناوەڕاست حەزیان لە زانستە نوێیەکان نەبوو. ئەگەرشتێکیشیان بزانیبایە زۆر کەم بوو، کەئەوەیش سوودێکی پێنەدەگەیاندن .

٣. زانا ئیسلامیییە شیعەکان کەمترین زانیاریان لە بارەی ڕەوتە سیاسییەکانی جیھانەوە نەبوو، ھەروەھا لەوبڕوایەشدا بوون کە پێکەوە گرێدانی فکر لەگەڵ مەسەلە سیاسییەکاندا، شتێکی بێئەنجامە.

لەدڵی خۆمدا بەخۆمم دەگوت :" ئەمانە لە چ ڕۆژ ڕەشییەکدا دەژین ! دنیا لەخەوھەستاوە، کەچی ئەمانە لە خەوی قورسی خۆیاندان و ھێشتاخەبەریان نەبووەتەوە.. با لافاوێک بێت و لە خەوی قورسیان ڕایانپەڕێنێت ".  گفتوگۆم لەگەڵ ھەندێک لە زانا شیعەکاندا کرد لەبارەی پێویستی ھاتنە کایەوەی جوڵانەوەیەکی دژی خەلافەتی عوسمانی، بەڵام ئەوان ھیچ جۆرەئامادەییەکیان لە خۆپیشاننەدا و گوێی خۆیان لە قسەو پێشنیارەکان کەڕدەکرد. تەنانەت ھەندێکیان گاڵتەیشیان پێدەکردم و بەو شێوەیە تەعبیریان لە قسەکانم دەکرد کە من دەمەوێت بارودۆخی جیھانی بگۆڕم و نەزمی دنیا تێکبدەم. زانای ئاینی شیعەکان، وەک شتێکی حەتمی و لە چارەنووس نووسراو دەیانڕوانییە خەلافەت و بڕوایان وابوو کە نابێت ھیچ ھەنگاوێک دژبە ئال عوسمان ھەڵبھێنرێتەوە، مەگەر پاش دووبارە دەرکەوتنەوە و گەڕانەوەی مەھدی، کە بە بڕوای شیعەکان دوازدەھەمین ئیمامە و لە ساڵی ٢٠٠ دا بە منداڵی ونبووە و ھەتا ئێستایش ھەر لەژیاندایە، لە ئاخرەزەماندا دەردەکەوێتەوە و دنیای پڕ لە گەندەڵی و چەوسانەوە لە ناو دەبات و عەدالەت و دادخوازی دەگێڕێتەوە بۆ دنیا.

سەرم لەوە سوڕما بوو کە گروپێک لە زانایان و ھەڵبژێردراوانی ئیسلام چاویان بڕی بووە خەون و خەیاڵێکی بێھودەی لەوجۆرە. ھەروەک ئەوەی بەشێک لە مەسیحییەکان بڕوایان وایە کە بۆ چەسپاندن و جێگیرکردنی عەدالەت لە دنیادا، دووبارە مەسیح دەگەڕێتەوە. بە یەکێک لە زانا ئاینییەکانی شیعەم گوت :" ئایا بڕوات بەوە نییە کە دەبێت ھەر ئێستا لەدژی ناعەدالەتی خەبات بکەیت و عەدالەت لەجیھاندا دامەزرێنیت، ھەروەک ئەوەی کە پێغەمبەر خەباتی لەدژی چەوسێنەران کرد ؟ " . لەوەڵامدا وتی :" خوا پێغەمبەری نارد بوو بۆ ئەو کارەو لەو ڕووەوە توانایی لەخۆی ڕادەبینییەوە " . پێم گوت :" باشە ئەی لەقورئاندا نەھاتووە کە بە شمشێر لەدژ چەوسێنەران ڕاپەڕن و خەڵکیان لەدژ ھانبدەن ؟ " ؟سەرئەنجام لەوەڵامدا پێی وتم :" تۆ پیاوێکیت کە پیشەکەت بازرگانییە و چوونە سەر ئەو باسانەیش پێویستیان بە زانینی زانستێکە کە تێگەیشتنی تۆ لە ئاستیاندا نییە ".

با بگەڕێمەوە بۆ نەجەف و لەبارەی مەزارگەکەی ئیمامی عەلییەوە قسەبکەم . مەزارەکەی گۆڕێکی گەورەیەو بە ھەموو جۆرە نەخش و نیگارێکی جوان ڕازێنراوەتەوە. تەلارەکانی ئارامگەکەیش ڕازاونەتەوە و گومەزیەکی گەورەی لە زێڕی پوخت، لەگەڵ دوومنارەی بەرزی ئاڵتونی تێدا دروستکراوە . شیعەکان ھەموو ڕۆژێک دەستە دەستە دەچن بۆ زیارەتکردنی و نوێژی بە کۆمەڵی تێدا دەکەن. بەوپەڕی تامەزرۆیی و بەشێوەیکی دڵخوازانە کێلی پیرۆزی گۆڕەکەی ماچ دەکەن و لەبەردەم دەرگاکانی حەوشەکەیدا خۆیان دەدەن بە زەویدا و بەڕێزەوە بەردەمی دەرگاکانی ماچ دەکەن. پاشان سڵاو بۆ ئیمام دەنێرن و داوای ئیزنی چوونە ژوورەوەی لێدەکەن و مەزارگەکەی ماچ دەکەن. لە دەوروبەری مەرقەددا سەکۆیەکی گەورە ھەیە کە بە بەرد دروستکراوە و شوێنی زانا ئاینییەکان و زیارتکەرە مەشھەدییە عەلەوییەکانە.

لەشاری کەربەلایشدا، دوو مەزارگەی بە ناوبانگ ھەیە کە ھەردووکیان، بەکەمێک جیاوازییەوە، بەشێوەی مەزارگەکەی ئیمامی عەلی دروستکراون. یەکەمیان مەرقەدی ئیمامی حسەینە و دووەمیشیان مەرقەدی حەزرەتی عەباسی برایەتی، کە ھەردووکیان لە کەربەلادا شەھیدکران. زیارەتکەرانی کەربەلایش، ھەروەک زیارەتکەرانی نەجەف، ڕۆژانە لەوێدا کۆدەبنەوە و و زیارەتی دەکەن. دیمەنی شاری کەربەلا جوانترە لە دیمەنی شاری نەجەف. دەوروبەرەکەی بە باخ و باخات و درەختی خورما تەنراوە و چەند ڕوبارێکیش بە ناویاند تێدەپەڕێت.

کەلاوەکانی ئەم شارەو خرابوونی بارودۆخەکەی، ھۆیەک بوون بۆ ئەوەی کە چاوی ھیوای تێببڕین. دیمەنی بارودۆخی گشتی و ژیانی خراپ و نەخوازراوی خەڵکەکەی، پیشاندەری ئەوەبوون کە دەسەڵاتدارانی عوسمانی چ تاوانێکیان لەبەرامبەر خەڵکی ئەم شارەدا کردووە. دەسەڵاتدارانی عوسمانی خەڵکانێکی چاوقایم و نەزان بوون کە ھەرچییەکیان بویستبایە، بەبێ سڵەمینەوە ئەنجامیاندەدا، ھەروەک ئەوە کە خەڵکی عێراق کۆیلەی ئەوان بێت. کۆمەڵگەی عێراق، بەشێوەیەکی گشتی زۆر لە حکومەت ناڕازی بوون و ھەروەک ئاماژەیشم پێدا، شیعە مەزھەبەکان، لەگەڵ ئەوەدا کە دەیانبینی ئازادی و عەدالەتیان لە دەست دەرچووە، بەڵام شانیان خستبووەژێر باری چەوسانەوەو ستەمی دەسەڵاتداراتی عوسمانییەوە و لەو ڕووەوە ھیچ کاردانەوەیەکیان لەخۆیان پیشاننەدەدا. سونییەکانیش لە دەسەڵاتی والییەکانی تورک بەسەر ھەموو کاروباری وڵاتەکەیاندا زۆر بەتووندی بێزارو ناڕازی بوون. بەتایبەتی کە سوننەکان خوێنی عروبە لە ڕەگەکانی خوێنیاندا ھاتوچۆی دەکرد و ژمارەیەکیش لەسەیدەکانیشیان، کە لە بنەماڵەی پێغەمبەربوون، خۆیان لە والییەکانی عوسمانییەکان بە شایستە و شیاوتر دەزانی بۆ بەڕێوەبردنی حکومەت لە وڵاتەکەیاندا.

شارەکانی عێراق بە تەواوی بوو بوونە کەلاوە و خەڵکەکەیشی لە پیسی و خاک و خۆڵدا نوقم بووبوون. لەڕێگاو بانەکانی سەرانسەری وڵاتدا ئاسایش نەبوو، چەند دەستەوتاقمێکی چەتەو ڕێگریش لە بۆسەدا بوون بۆ کاروانەکان کە ئەگەر سوارە چەکدارەکانی دەوڵەتیان لەگەڵدا نەبوونایە، پەلاماریان دەدان وتاڵانیاندەکردن. کاروانە گەورەکان تەنھا کاتێک دەیانتوانی بەرەو مەنزڵگە بکەونە ڕێ کە کەسانی چەکداری حکومەت پشتیوانیان لێیکردنایە.

لەلایەکی تریشەوە، شەڕو تێکھەڵچوونی ھەمیشەیی لە نێوان خێڵەکانی ئەو ناوچەیەدا لە ئارادابوو. ڕۆژ نەبوو کە چەکدارەکانی سەربەخێڵێک دەستنەکەن بە تاڵان و بڕۆی ماڵ وموڵکی خێڵیکیتر و چەند کەسی تیا نەکوژرێت. نەزانی و دواکەوتوویی بەشێوەیەکی ترسناک باڵی کێشابوو بەسەرتاسەری عێراقدا و ئەم ڕەوشە تراژیدیایەی عێراق، سەردەم و ڕۆژگاری دەسەڵاتی کڵیسای سەدەکانی ناوەڕاستی بەسەرشارەکاندنی ئەوروپادا بەبیری مرۆڤ دەھێنایەوە. جگە لە توێژی زانایانی ئاینی و ژمارەیەکی کەمیش لە قوتابییە ئاینییەکان، کە لە نەجەف و کەربەلادا دەژیان، یان کەسانێکیتر کە بەشێوەیەک لە شێوەکان پەیوەستبوون بە زانا ئاینییەکانەوە، لە ھەر ھەزار کەسدا، یەک کەس نەدەبینرا کەخوێندەواری ھەبێت و تەقریبەت ھەموو خەڵکەکەی نەخوێندەوار بوون. ئابوریی دواکەوتوو، ھۆی سەرەکی نەخۆشی، ھەژاری، نەخوێندەواری و ھەموو کوێرەوەری و ڕۆژ ڕەشییەکانی خەڵکە ژیان مام ناوەنجیەکەی بوو. شیرازەی کاروبارەکان تێکچوبوو، پاشاگەردانی و بێسەرەوبەرەیی ھەموو شوێنێکی عێراقی گرتبووەوە. خەڵک و حکومەت گومانیان بەرانبەر بەیەکتری ھەبوو . لەو ڕووەوە ھیچ جۆرە ھاوکاری و لەیەکتر تێگەیشتنێک لە نێوانیاندا نەبوو. زانا دینییەکان ھێندە خەریکی کێشە خوداییەکان بوون، ژیانی ئەم دنیایەیان لەبیرچوو بووەوە .

بیابانەکان زیاتر وشکبوون و بەکەڵکی کشتوکاڵ نەدەھاتن. ھەردوو ڕوباری دیجلەو فورات، بە بێ ئەوەی کەڵکیان لێوەربگیرێت، ھەروەک میوانێک بە ناوەڕاستی زەوییە تینوەکاندا بەخێرایی گوزەریان دەکرد و دەڕژانە دەریاکانەوە. ئەم بارە شێواو و گەندەڵبووە، نەیدەتوانی درێژە بکێشێت و بە دڵنیاییەوە گۆڕانکاری بەدواوە بوو.

بەکورتی، بۆماوەی چوار مانگ لە نەجەف وکەربەلادا مامەوە. ئەوکاتەی لەنەجەف بووم، تووشی نەخۆشییەکی قورس بووم و ھیوایەکم بە چاکبوونەوەم نەمابوو. نەخۆشییەکەم سێ ھەفتەی خایاند. بەناچاری سەردانی پزیشکێکی شارەکەم کرد. دکتۆرەکە چەند دەرمانێکی پێدام کە پاش لە بەکارھێنانیان، وردە وردە چاکبوومەوە. ئەو ساڵە ھاوینێکی زۆر گەم بوو، گەرما ھەموو شوێنێکی گرتبووە. لەکاتی نەخۆشییەکەمدا لە ژێرزەمینێکی تا ڕادەیەک فێنکدا دەژیام.  پارەیەکی کەمم دەدا بە خاوەن ماڵەکەم و ئەویش لەبەرانبەردا خواردن و دەرمانی بۆ ئامادە دەکردم. خاوەن ماڵەکەم بڕوای وابوو کە خزمەتکردنی زیارەتکەرانی ئیمامی عەلی، ئەبێتە ھۆی نزیک بوونەوە لە خوا. لەڕۆژەکانی سەرەتای نەخۆشییەکەمدا، ئاوی مریشکم دەخوارد، بەڵام پاشان دکتۆرەکەم ڕێگای پێدام کە گۆشتەکەی و برنجیش بخۆم.

پاش ئەوەی کە کەمێک چاکبوومەوە، چووم بۆ بەغداد. لە بەغداد ڕاپۆرتێکی دوورو درێژم. لەبارەی ئەو ڕووداوانەی کە لە شارەکانی کەربەلا، نەجەف، حلە و بەغداد دا دیبوونم، بۆ وەزارەتی مستعمرات ئامادەکرد و ڕاپۆرتەکیش نزیکەی سەد لاپەڕەیەک دەبوو. نامەیەکیشم لەگەڵدا تەسلیم بە نوێنەری وەزارەتی مستعمراتکرد تا بینێرێت بۆ لەندەن . لە بەغداد چاوەڕێی فەرمانی نوێێ وەزارەتم دەکرد کە ئایا لەوەزیاتر لەعێراقدا بمێنمەوە، یان بگەڕێمەوە بۆلەندەن.

حەزدەکەم ئەوەش بڵێم کەزۆر تامەزرۆی گەڕانەوە بووم بۆ لەندەن، چونکە سەفەرەکەم زۆر دوورو درێژ بوو، ئارەزوی دیداری شارو وڵات وخێزانەکەمم دەکرد. بەتایبەتی تامەزرۆی بینینی ڕاسپۆتینی کوڕم بوو، کە ماوەیەکی کەم بە دوای سەفەرەکەمدا بۆعێراق، ھاتبووە دنیاوە و دیداری ئەویش ئارام و ئۆقرەی لەبەر ھەڵگرتبووم.  لەو نامەیەدا داوام لە وەزارەت کردبوو کە لانی کەم بۆ ماوەیەکی کورت ڕێگام بدات تا بگەڕێمەوە بۆ لەندەن و لە پاش پێشکەشکردنی ڕاستەوخۆی ڕاپۆرتەکەم، بۆ ماوەیەکی کورت ئیسراحەت بکەم و ماندوویەتیم دەربکەم، چونکە سەفەرەکەی عێراقم سێ ساڵ درێژەی کێشا بوو. نوێنەرەکەی وەزارەتی مستعمرات لە بەغدادا پێی لەسەر ئەوە دادەگرت کە چیتر سەردانی نەکەم، چونکە دەبووە ھۆی ئەوە کە خەڵکی گومانم لەسەر دروست بکەن. بۆ ئەوەی گومانم لەسەر دروست نەبێت، ناچار بووم کە ژوورێک لە ئوتێلێکی نزیکی دیجلەدا بەکرێ بگرم. نوێنەرەکەی وەزارەتی مستعمرات پێی وتم کە ھەرکاتێک وەڵامێکم لە لەندەنەوە پێگەیشتەوە، ئاگادارت دەکەمەوە.

لەڕۆژەکانی نیشتەجێبوونم لە بەغداد، جیاوازییەکی گەورەم لە نێوان بارودۆخی گشتی بەغداد و ( قوستەنتینیە )ی پایتەختی عوسمانیدا دەبینیەوە. بارودۆخەکەی بەغداد ئەوەی پیشاندەدا کە عوسمانییەکان بەھۆی دوژمنی و بەدگومانیانەوە بەرانبەر بە عەرەبەکان، تاچ ڕادەیەک دەستیان لە پیسکردن و وێرانکرنی شارەکانی عێراق نەپارستبوو.

چەند مانگێک دوای ئەوەی کە لە بەسرەوە چووم بۆ نەجەف و کەربەلا، زۆر خەمی شێخ محەمەد عه‌بدولوه‌هابم بوو. زۆر دڵنیا نەبووم لە خۆڕاگری و مانەوەی ئەو لەسەرئەو ڕێگایەی کە بۆم دیاریکرد بوو، چونکە کەسێکی مەزاجی بوو . جگە لەوەش، ئەو زۆر بەزوویی تووڕە دەبوو. بەھۆی ئەوەوە کە تایبەتمەندی کەسایەتی ئەوم دەزانی، ترسی ئەوەم لێی ھەبوو ئەوەی تا ئێستا لەگەڵیدا کردوومە، یەکسان بکاتەوە بەسفر و ئەو ئاوات و ئارەزوانەی کە لەمێشکیدا دروستمکردبوو، بەربای بدات .

ئەو کاتەی کە لە بەسرە بووم، ڕۆژێکیان محەمەد پێی لەسەر ئەوە داگرت کە سەفەرێکی تورکیا بکات و زانیاری لە بارەی ئەستەمبوڵەوە بەدەست بھێنێت، بەڵام من بەتەواوی پەشیمانمکردەوە لە سەفەرەکەیی و پێم گوت دەترسم کە تۆ لە تورکیا چەند قسەیەک بکەیت و قسەکانیشت ببێتە ھۆی تەکفیر و ئیلحاد بوونت و سەرئەنجامیش لەسەر ئەوە خوێنت دەکەنە کاسەوە. ڕاستییەکەی مەبەستم ئەوە بوو کە نەمدەویست دیدارو گفتوگۆ بکات لەگەڵ ھەندێک لە زانایانی ئاینی ئەھلی سوننەدا، چونکە لەوانە بوو کە ئەوان بە لۆژیکی بەھێزی خۆیان، دووبارە محەمەد بگێڕینەوە بۆسەر مەزھەبی سوننەگەری و بەم ھۆیەشەوە ھەموو نەخشەکانی منیش ببێتە بڵقی سەر ئاو.

کاتێک کە بینم شێخ ھەر سوورە لەسەر دەرچوونی لەبەسرە، ھانمدا بۆ ئەوەی کە سەفەرێکی ئێران بکات و بچێت شارەکانی شیرازو ئەسفھان ببینێت. پێویستە ئەویش بڵێم کە خەڵکی ئەو دوو شارە شیعەن و ئەوەم بە دوور دەزانی کە بیروڕاکانیان کاریگەرییەکی نێگەتیڤانە لەسەر ئەقڵی شێخ دابنێن و لەو ڕووەیشەوە ترسێکم لێی نەبوو، چونکە شێخم بە باشی دەناسی.

لەکاتی خوا حافیزیدا لێم پرسی :" ئایا تۆ بڕوات بە خدعە ھەیە ". لەوەڵامدا وتی : " بەڵێ .. چونکە یەکێک لە یارانی پێغەمبەر ـ مقداد ـ کە باو ک و دایکی لە شەڕی کافرەکانی قورەیشدا کوژرا بوو، لەترسی گیانی، خۆی وەکو کافر پیشاندابوو، پێغەمبەریش ئاماژەی بەم ڕێڕەوەی مقداد کردووە ". منیش پێم گوت کە " ئەم بڕیارەش لەسەر تۆ واجبە کە لە ئێراندا خدعە لەبیر نەکەیت و دەبێت خۆت وەک شیعەیەکی تەواو پیشان بدەیت، تا بەھۆی ئەم خدعەیەتەوە نەتوانن ھێرش بکەنە سەرت و گفتوگۆیش لەگەڵ زانا ئاینیە شیعەکاندا بکە و ھەوڵیشبدە کە لە خوێندنەوەی داب و نەریتی ئێرانییەکاندا سەرکەوتن بەدەست بھێنیت، چونکە ئەنجامدانی کارێکی لەوجۆرە، لەداھاتوودا بەرھەم وسوودی بۆت دەبێت و لە ئامانجەکانت نزیکترت دەکاتەوە ".

پاش لەو گفتوگۆییە، بڕێک پارەم وەکو زەکات پێدا. زەکات جۆرێکە لە باجی ئیسلامی لەو کەسانەی دەستێنن کە لەڕووی مالییەوە توانایان ھەیە و ئەم زەکاتەیش بۆ ئەو کاروبارانە خەرج دەکرێت کە لە بەرژەوەندی گشتیدایە.  شێخ پێویستی بە ئەسپێک ھەبوو، منیش ئەسپەکەم بۆ کڕی و ھاوسارەکەیم دایە دەستی و لێی جودابوومەوە. لەوکاتەوە ھەتا ئەمڕۆکە، ھیچ خەبەرێکم لە شێخ نییە و نازانم کە چی لێبەسەر ھاتووە. نیگەرانی من لەو ڕووەوەیە کە ئەو کاتەی بەسرەی بەجێھێشت، ژوانێکمان دیاریکرد و بڕیامان وابوو کە لە سەروەختی دیاریکراودا ھەردووکمان بگەڕێینەوە بۆ بەسرە و ئەگەر یەکێکیشمان دواکەوت، ئەوا نامەیەک لەباری حاڵی تایبەتی خۆیەوە بۆ ئەویترمان بنووسێت و بیداتە دەست (عه‌بدولڕه‌زا)ی دارتاش، تا لەمڕێگایەوە ھۆیەکانی نەھاتنەوەی بۆ بەسرە بزانرێت، بەڵام تا ھەنوکە ھیچ ھەواڵکی شێخ محەمەدم پێنەگەیشتووە. 

                                                        ***

پاش ماوەیەک لە چاوەڕوانیکردن، سەرئەنجام فەرمانە پێویستەکانی وەزارەتی مستعمرات گەیشتنە بەغداد. دەوڵەتی بەریتانیا داوای لێکردبووم کە بەپەلە بگەڕێمەوە بۆ لەندەن. بە ناچاری گەڕامەوە بۆ لەندەن. ھەر کە گەیشتمە لەندەن، لەگەڵ جێگری وەزیر و ئەندامانی پایەبەرزی وەزارەتی مستعمراتدا لیژنەیەکمان پێکھێنا. لە کۆبوونەوەی لیژنەکەدا، ڕاپۆرتی مەئموریەتەکەم، کارەکان و لێکۆڵینەوەکانم خستەبەردەمی لێپرسراوانی لەندەن و ئەوانم لە بارودۆخی میزۆپۆتامیا ئاگادارکردەوە.

خودی مەئموریەتەکەم و ئەو زانیاریانەی کە لەبارەی عێراقەوە خستبوومە بەردەستیان، ھەموویانی خۆشحاڵکرد. پێشتریش لەعێراقەوە چەند ڕاپۆرتێکم ناردبوو، کە لەو ڕاپۆرتانەشم ڕازی بوون. سه‌فیەش ڕاپۆرتی خۆی ناردبوو، کە لێکچوونێکی تەواوی لەگەڵ ڕاپۆرتەکانی مندا ھەبوو.  تێگەیشتم کە لە کاتی سەفەرەکەمدا، وەزارەت چەند فەرمانبەرێکی خۆی بەنھێنی ناردبوو بۆ چاوەدێریکردنم و ئەوانیش لە ڕاپۆرتەکانیاندا خۆشحاڵی خۆیان لە سلوک و کارەکانم دەربڕیبوو، ھەروەھا ڕاستی ئەو بابەتانەی کە بۆ لەندەنم ناردبوون، ھەموویان سەلماند بوو. بەگشتی جێگاو شوێنێکی زۆر باشم لە مەئموریەتەکەی دووەممدا بەدەستھێنابوو، ھەرلەبەر ئەو ھۆیەش بوو کە جێگری وەزیر ژوانی چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ وەزیری مستعمراتدا بۆ وەرگرتبووم و بەھۆی ئەوەوە چووم بۆ دیداری وەزیر. ھەرکە جەنابی وەزیر چاوی پێم کەوت، وەک گوڵ گەشایەوە و پاش لە چۆنی و چاکی و ئەحواڵپرسی، ئینجا دەستیدرێژ کرد و بەگەرمی تەوقەی لەگەڵدا کردم. ئەم چاوپێکەوتنەیان جیاوازیەکی بە ئاشکرای ھەبوو لەگەڵ چاوپێکەوتنە کورت و ساردو سڕەکانی پێشووتردا.

بە تایبەتی جەنابی وەزیر، لە لێھاتووییم کە توانیبووم کاریگەری لەسەر محەمەد عه‌بدولوه‌هاب دابنێم، زۆرخۆشحاڵ بوو. لەیادم ماوە کە پێی گوتم :" تەئسیردانانت لەسەر محەمەد عەبدالوھاب، بۆخۆی گەورەترین ئامانجی وەزارەتی مستعمرات بووە ". جەنابی وەزیر جەختێکی زۆری لەسەر ئەوە دەکرد کە باسی ئەو ڕێکەوتنەی بۆ بکەم کە لەگەڵ محەمەد عبدالوەھابدا کرد بووم لەسەر ئەو ئەرکانەی کە لە داھاتوودا دەبێت بۆ ئێمە ئەنجامیان بدات، ھەروەھا لەقسەکانیدا چەندین جار ددانی بەوەدا دەنا کە ھەموو ئەو زەحمەتانەی بۆ بەریتانیای گەورەم کێشاوە، تەنھا لەناسین و کاریگەری دانانم لەسەر محەمەد عبدالوەھابدا خۆیان بەرجەستە دەکەنەوە. دیسان گەیشتن بەم ئەنجامەش، بەھای ئەوەی ھەیە کە یەکسان بکرێت بە ھەموو ھەوڵ و کۆششەکان. وەزیری مستعمرات دەرکی بەوە کرد بوو کە من لە خەمی ئاگادار نەبوونی چەند مانگەی چارەنووسی محەمەد عه‌بدولوه‌هابم، بە ئارامییەکەوە پێی گوتم :" ئاگاداربە! ئەوەی کە تاکو ئێستا لەگەڵ شێخدا ئەنجامتداوە، لە دەستی نەدەیت، مەئمورەکانمان لە ئەسفەھاندا بەردەوام پەیوەندی پێوە دەکەن و ئەو ڕاپۆرتانەی دەینێرن باس لەوەدەکەن کە شێخ محەمەد لەو ڕێگایەی کە تا ئێستا بڕیویەتی بەرەو دواوە نەگەڕاوەتەوە.  منیش لەدڵی خۆمدا لەخۆمم دەپرسی :" باشە چۆن شێخ بەو ھەموو لەخۆبایی بوون و غرورەوە کە ھەیەتی، ڕێگای بەوەداوە کە سیخوڕەکانی ئینگلیز بەکاروباری ئەو بزانن؟ " لەوە دەترسام کە ئەگەر ئەوپرسیارە ئاڕاستەی وەزیر بکەم، ڕەنگە پێی ناخۆش بێت. ماوەیەکی زۆر پاش لەوە کە دووبارە شێخم بینییەوە، ڕووداوەکەی بۆ گێڕامەوە و ووتی لە ئەسفەھاندا بووە بە ناسراوی پیاوێک کە ناوی عبدالکریم بووە و پیاوەکەش وەک برای من خۆی پێناساندووە و لەم ڕێگایەوە متمانەو بڕوای شێخی بەرەو خۆی ڕاکێشاوە و توانیویەتی لە نھێنییەکانی تێبگات. پاش ماوەیەک، صەفیەش چووە بۆ ئەسفەھان و شێخ بۆ ماوەی دوومانگیتر سیغەی کرد بووەوە. سه‌فیە و شێخ پێکەوە سەفەریان بۆ شیراز نەکردبوو. عه‌بدولکه‌ریم لەگەڵ شێخدا ڕۆیشتبوو بۆ شیراز. لە شیرازیش، عه‌بدولکه‌ریم ژنێک لە شێخ سیغە دەکات کە زۆر لە سەفیە شۆخ و شەنگتر و سێکسیتر بووە. ئەو ژنە گەنجەیش ناوی " ئاسیە " بووە و لە یەکێک لەخێزانە جولەکەکانی نیشتەجێی ئەسفەھان بووە. پێویستە ئەوەش بڵێم کە عه‌بدولکه‌ریم ناوی خوازراوی یەکێک لە مەسیحییەکانی جلفای سەر بە پارێزگای ئەسفەھانە کە چەند ساڵێک بەکرێگیراوی وەزارەتی مستعمراتی به‌ریتانیا بووە لە ئێراندا. ئەویش ھەروەک " ئاسیە "، لە شاری شیرازدا خەریکی جاسوسیکردن بوو بۆ دەوڵەتی ئینگلیز.

بەکورتی بڵێم، لە ئەنجامی ھەوڵ و کۆششی شەو و ڕۆژمانەوە، توانیمان کە بە چوار کەسی، واتە صه‌فیە، ئاسیە، عه‌بدولکه‌ریم و نووسەری ئەم یاداشتانە، شێخ محەمەد عه‌بدولوەھاب بەپێی خواست و مەیلی وەزارەتی مستعمراتی به‌ریتانیای گەورە پەروەردە بکەین و بۆ ئەنجامدانی ئەرکەکانی داھاتووش ئامادەی بکەین. ئەم خاڵەش بەبیر بھێنمەوە کە لەڕۆژی چاوپێکەوتنەکەم لەگەڵ وەزیردا، جگە لەوەزیر و جێگرەکەی، دووکەسی پایە بەرزیتری وەزارەتم بینی کە پێشتر نەمدەناسین و ئەوانیش بەشدارییان لەکۆبوونەوەکەماندا کرد. وەزیر لە کۆتایی کۆبوونەوەکەدا ڕووی تێکردم و وتی :" ئێستا تۆ شایانی وەرگرتنی بەرزترین نیشانەی وەزارەتی مستعمراتی بەریتانیایت، نیشانەیەک کە دەوڵەت وەک ڕەمزی سەرفرازی دەیدات بە جاسوسە پلە یەکەمەکانی خۆی". لەکاتی خوداحافیزیدا وتی :" فەرمانمداوە بە جێگرەکەم تاکو لە ھەندێک مەسەلەی نھێنی دەوڵەت ئاگادارت بکاتەوە. تێگەیشتن لەو مەسەلانە دەتوانێت یارمەتیت بدات بۆ ئەوەی کە باشتر بتوانیت مەئموریەتەکانت ئەنجام بدەیت".

خۆشحاڵبوونەکەی وەزیر لە مەئموریەتەکەم، بووە ھۆی ئەوەکە ئیجازەیەکی دە ڕۆژیم بداتێ و ئەو ھەلەم بۆ بڕەخسێنێت کە ھاوسەرەکەم و منداڵەکەم ببینم. مناڵەکەم تەمەنی سێ ساڵ بوو، شێوەی زۆر لەخۆم دەچوو، ھەندێک وشەی خۆش فێر بوو بوو، ھەروەھا پێیشی گرتبوو، کاتێک کە بەو شێوەیە بینیم، بە ڕاستی ھەستم دەکرد کە پارچەیەک لە دڵ و گیانم بەسەر زەویدا ھەنگاو دەنێت. بە داخەوە کە چرکەساتەکانی خۆشی ژیان، زۆر بەخێرایی و بەپەلە تێدەپەڕێت. ئەو خۆشحاڵی و شادییەی کە لەو چەند ڕۆژەدا لەگەڵ ھاوسەر و منداڵەکەمدا بەسەرمبرد، بە ھیچ زمانێک بۆم پێناسە ناکرێت. ھەندێک جار ئەوەندە خۆشحاڵ دەبووم کە خەریک بوو باڵ بگرم. ئەو دە ڕۆژەی کە لە لەندەن و لە ناو خێزانەکەمدا بەسەرمبرد، خۆشترین ڕۆژەکانی ژیانم بوو. پوورێکی پیرم ھەبوو کە لە مناڵیمەوە منی لە باوەشی سۆز و میھرەبانی خۆی گرتبوو. لە ماوەی ئەو دە ڕۆژەدا توانیم کە بۆ دوایین جار چاوم پێی بکەوێتەوە. لەم دیدارەی ئەویش زۆر خۆشحاڵ بووم. کاتێک کە پاش لە دە ڕۆژ پشوو، سێیەمین سەفەری خۆمم دەستپێکردەوە، زۆر بە داخەوە کە ھەواڵی مردنی ئەوم پێگەیشت.

دە ڕۆژ ئیجازەکەم بە خێراییەکی تیشک ئاسا تێپەڕیکرد، ھەروه‌ک بڵێیت کە ئەو دە ڕۆژە یەک کاتژمێر زیاتر نەبووە. ئەمە ڕاستییەکی زۆر تاڵە کە ڕۆژە خۆشەکانی ژیان بە خێراییەکی ھەرچی زیاترەوە تێدەپەڕن و ساتەوەختەکانی ڕۆژ ڕەشی و نەگبەتیش، ھەرچەندە کە کورتیش بن، بەڵام وەک درێژایی ماوەی ساڵەکان لێتدەگوزەرێن. لە ڕۆژە خۆشەکانی لەندەندا، بیرم لەو ڕۆژانە دەکردەوە کە لە نەجەفدا نەخۆش کەوتبووم و ھەر چرکە ساتێکیم بە ساڵێک لێدەڕۆیشت. ھەرگیز ناتوانم کە ئەو ڕۆژە ناخۆشانە لە بیرخۆم ببەمەوە. بیرەوەرییە خۆش و شیرنەکان بە کەمی لە یادی مرۆڤدا دەمێننەوە، بەڵام بیرەوەرییە تاڵ و تفتەکان بۆ ھەرگیز لەبیر ناچنەوە.

پاش تەواو بوونی ماوەی ئیجازە دەڕۆژییەکەم، ناچار بووم کە بچمەوە بۆ وەزارەت تا بزانم مەئموریەتی داھاتووم چییە . کاتێک کە چاوم بە جێگری وەزیر کەوت، وەک ھەمیشە دەم بە پێکەنین و ڕووی خۆش بوو . بەگەرمی تەوقەی لەگەڵدا کردم و بەزمانێکی ھاوڕێیانە پێی گوتم :" خودی وەزیر فەرمانی بە من داوە کە لە دوو نھێنی زۆر گرنگ ئاگادارت بکەمەوە کە کۆمیسیۆنی تایبەت بە کارو باری مستعمرات بۆچونی خۆیی لە بارەیانەوە دەربڕیووە. ئاگادار بوونت لەو نھێنیانە، زۆر بەکەڵک و کاریگەرن بۆ مەئموریەتەکانی داھاتووت . ئەوەش بزانە کە تەنھا ژمارەیەکی کەم لە ئەندامانی وەزارەتی مستعمرات ئاگاداری ئەم دوو نھێنییەن. پاشان دەستی گرتم و بردمی بۆ یەکێک لە ژوورەکانی وەزارەت. چەند کەسێک لە ژورەکەدا بەدەوری مێزێکدا دانیشتبوون. ھێندە لەبینینی ئەو کەسانە سەرم سوڕما کە خەریک بوو ھاوار بکەم، چونکە ئەو ١٠ کەسەی کە بەشدار بوون لە کۆبوونەوەکەدا، بریتی بوون لە:

١ ـ هاوشێوەکەی ئیمپراتۆری عوسمانی، کە بەزمانی تورکی و ئینگلیزی قسەی دەکرد.

٢ ـ هاوشێوەکەی شێخ ئه‌لئیسلامی قوستەنتینیە.

٣ ـ هاوشێوەکەی شای ئێران.

٤ ـ هاوشێوەکەی زانایەکی ئاینی شیعەی ئێرانی.

٥ ـ هاوشێوەکەی مەرجەعی تەقلیدی شیعەکانی نەجەف.

ئەم سێ کەسەی دوایی بە زمانی فارسی، عەرەبی و ئینگلیزی قسەیان دەکرد. لە تەنیشتی ھەریەکێک لەو کەسانەوە یاریدەدەرێکیش دانیشتبوو کە قسەکانیانی دەنووسیەوە و بۆ ئامادەبووانی کۆبوونەوەکەیان تەرجمە دەکرد. دیار بوو کە ھەریەکێک لە یاریدەرەکانیان بۆ ماوەیەکی زۆر لەگەڵ ئەو پێنج کەسەدا پەیوەندی نزیکیان ھەبووە و ئەوانیشیان لە ڕاپۆرت و زانیارییە بە دەستھاتووەکانی سیخوڕەکانی ئینگلیز، لەبارەی ھەر پێنج لێپرسراوە ڕاستەقینەکەی نیشتەجێ لە (ئەستەنبوڵ، تاران و نەجەف)دا ئاگادار کردووەتەوە، چونکە کەسە شەبیھەکان بە تەواوی ئەرکەکان و جێگاو شوێنی خۆیانیان دەزانی و دەیانزانی کە چی بڵێن و چی بکەن. جێگری وەزیر دەستی بە قسەکردەوە و وتی : " ئەم پێنج بەڕێزە چوونەتە چوارچێوە و قاڵبی کەسایتییە ڕاستەقینەکانەوە تا بزانرێت کە لێپرسراوانی ناوبراو چۆن بیر دەکەنەوە و بیروڕایان سەبارەت بە دوا ڕۆژ چییە و چۆنە ؟ ئێمە ھەریەکێکیانمان لە بارەی ئەو زانیارییانەی کە لە شارەکانی ئەستەنبوڵ، تاران و نەجەفەوە پێدەگات، ئاگادرکردۆەتەوە. ئێستا ئەوان ھەست بەمە دەکەن کە ھەربەڕاستی پێنج لێپرسراوی ڕاستەقینەو سەرەکین و بە کەڵک وەرگرتن لەو زانیاریانەی ھەیانە، وەڵامی پرسیارەکانمان دەدەنەوە. ئێمە بەو ئەنجامە گەیشتووین کە بیرو ڕا و ئەنجامگیرییەکانیان لەبارەی ئەو کێشە و وەڵامانەی دەیدەنەوە بەو پرسیارانەی کە ئاڕاستەیان دەکرێت، لە ٧٠% لەگەڵ ڕاستیدا دێنەوە، واتە لە٧٠% لەگەڵ ئەو بیروڕایانەی کە لەمێشکی کەسایەتییە ڕاستەقینەکاندایە، ھاوسەنگ و یەکسانن ". جێگری وەزیر لە درێژەی قسەکانیدا ڕووی کردە من و گوتی : " ئەگەر حەز بکەیت، ئەوا دەتوانیت دەست بە تاقیکردنەوەکانی خۆت بکەیت لەسەریان. بۆنموونە، دەتوانیت پرسیارگەلێک ئاڕاستەی مەرجەعی تەقلیدی شیعەکانی نەجەف بکەیت ". وتم : " زۆرباشە ".  دەستمکرد بە پرسیارکردن لە شەبیھەکەی مەرجەعی تەقلیدی شیعە. یەکەمین بابەتێک کە لەبارەیەوە پرسیارم لێکرد، ئەمە بوو : " ئایا ڕێگا دەدەیت کە پەیڕەوانی ئێوە، واتە پەیڕەوانی مەزھەبی شیعە، دەست بە نایاری و یاخی بوون بکەن لە دژی حکومەتی سونییە دەمارگیرەکانی عوسمانی و جەنگ لەدژی حکومەتی عوسمانییەکان ڕابگەیەنن ؟ .  هاوشێوەکەی مەرجەعی شیعە، پاش کەمێک بیرکردنەوە، ئینجا وتی : " من ڕێگای جەنگیان پێنادەم، چونکە ئەوان موسڵمانی سوننە مەزھەبن و بەپێی ئایەتی قورئانی پیرۆزیش (ھەموو موسڵمانەکان برای یەکترین). تەنھا لە کاتێکدا ڕێگا بە جەنگ دەدرێت کە عوسمانییەکان خەڵکی بچەوسێننەوە، لەم حاڵەتەدا لە دەروازەی ئەمر بە چاکەو نکوڵی لەخراپە، دەتوانێرێت خەبات لە دژی کردەوەکانی حکومەت بکرێت و ئەمەش تا ئەو کاتەی کە ستەم و چەوسانەوەکە بنەبڕدەکرێت و چەوسێنەران ناچاردەکرێن کە واز لە کردەوەی چەوسێنەرانەیان بھێنن". منیش گوتم: " گەورەم ! ئەی بیروڕای تۆ لەبارەی یەھودی و مەسیحییەکانەوە چییە؟ ئایا ھەر بەڕاستی ئەوان گڵاو و ناپاکن؟ ". لەوەڵامدا گوتی :" بەڵێ ! .. بەدڵنیاییەوە ئەم دوو گروپە گڵاون و خۆ دوورخستنەوە و خۆ پاراستنی موسڵمانان لێیان واجبە ".  لێم پرسی : " بۆچی ؟ " . وەڵامی دامەوە :" ئەم مەسەلەیە لەڕووی مەبدەئیەوە وەک یەک مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت، چونکە ئەوانیش ئێمە بە کافر دەزانن و پێغەمبەری ئیسلام بەدرۆ دەخەنەوە. لەبەرئەوە، ئێمەش وەک بەرامبەرەکەمان مامەڵە دەکەین ".  پاشان لێم پرسی : " سەرەڕای ئەوە کە پێغەمبەر ئامۆژگاری کردووین پاک و خاوێن بین و پاک و خاوێنی بە نیشانەی ئیمانداری زانیوە، ئەی بۆچی لە مەزارگەکەی ئیمامی عەلیدا ئەو ھەموو خەوش و خەشەڵە بەسەریەکدا کەڵەکە بووە؟ بۆچی بازاڕو کۆڵانەکان ئەوەندە پیس و پۆخڵن؟ بەھۆی نەبوونی ئاودەست (توالیت)ەوە، تەنانەت دەبینم کە قوتابییەکانی قوتابخانە ئاینییەکان ناچارن لە گۆڕەپانی قوتابخانەکەدا میز بکەن! ". شەبیھەکەی مەرجەع وەڵامی دایەوە :" بێگومان ئیسلام پاک و خاوێنی بە بەشێک لە ئیمانداری زانیووە، بەڵام چی لە کەمی ئاو و لامبالاتی کاربەدەستانی حکومەتی عوسمانی بکرێت بەرانبەربە پاک وخاوێنی ولات، کە بوونەتە ھۆی دروستبوونی ئەم بارودۆخە".

خاڵی سەرنجڕاکێش لەم حیوارانەدا ئەمە بوو کە وەڵامەکانی شەبیھەکەی مەرجەعی تەقلیدی شیعە، بەبێ کەم و زیاد و ڕێک وەک وەکو وەڵام و دەربڕینەکانی مەرجەعی ڕاستەقینەی نەجەف وابوو. تەنھا ئەم ڕستەیە نەبێت :" گوێ نەدانی حکومەتی عوسمانی بە پاک و خاوێنی وڵات "، کە شەبیھەکەی مەرجەعی شیعەی نەجەف لە خۆییەوە ئەوەی بۆی زیاد کردبوو، چونکە ئەو دێڕەم لەزمانی زانایانی ئاینی نەجەفەوە نەبیستبوو. بەھەرحاڵ، زۆر سەرم لەم ھاوئاھەنگی و لێکچوونانە سوڕما بوو، چونکە وەڵامەکان ڕێک وەکو ئەو وەڵام و بابەتانە بوون کە مەرجەعی ڕاستەقینە بەزمانی فارسی دەریبڕی بوون و مەرجەعی شیعە تەقلیدکارەکەش بە زمانی فارسی گفتوگۆی لەسەر دەکردن. پاش ئەو گفتوگۆیە، جێگرەکەی وەزیر پێی گوتم : " ئەگەر حەز بکەیت، ئەوا دەتوانیت پرسیار لە چوار کەسەکەیتریش بکەیت. ئەوانیش ھەروەک کەسایەتییە ڕاستەقینەکان وەڵامت دەدەنەوە".  پێم گوت کە من چۆنییەتی بیرکردنەوە و تەعبیرەکانی شێخ ئه‌لئیسلامی ئەستەنبوڵ (شێخ ئەحمەد ئەفەندی) دەزانم و ڕستەکانیم بە تەواوی لە یاد ماوە، ڕێگا بدەن تا پرسیارەکانم لە هاوشێوەکەی شێخ ئەحمەدیش بکەم. ئینجا پرسیارم لێکرد :

" ئەفەندی ! ئایا ملکەچکردن بۆ خەلیفەی عوسمانی واجبە؟ ". بەدیلەکەی شێخ وەڵامی دامەوە و وتی : " بەڵێ کوڕم! ھەر وەک ملکەچکردن بۆ خوا و پێغەمبەر " . منیش وتم: " بە چ دەلیلێک ؟ " شەبیھەکەی وەڵامی دامەوە و وتی:" ئەی ئەم ئایەتە پیرۆزەت نەبیستووە کە دەڵێت : ملکەچی خوا و پێغەمبەر و وەلی ئەمرەکانیان بن (اطعوا اللە و اطعوا الرسول و اولی الامر منکم) منیش لێم پرسی کە: " ئەگەر ھەرخەلیفەیەک وەلی ئەمرە، ئەی کەواتە خوایش فەرمان بە ئێمە دەدات کە پەیڕەوی لە یەزدیش بکەین، چونکە ئەویش خەلیفە بوو، کەچی لە ھەمانکاتیشدا ڕێگایدا بە لەشکرەکەی تا شاری مەدینە وێران بکەن و ئامۆزازاکەی پێغەمبەر (حسەین )یش بکوژێت. چۆن خوا فەرمان بە ئێمە ئەدات کە پەیڕەوی لە خالیدی کوڕی وەلیدێک بکەین کە مەیخۆر بووە؟". بەدیلەکەی شێخ ئەحمەد وەڵام دەداتەوە:" کوڕی خۆم! لەلای خوا یەزید یەکێک بوو لە ئەمیرالاموئمنین، بەڵام لە کوشتنی حسەیندا کەوتە ھەڵەوە و پاشانیش تۆبەی کرد، فەرمانی فەرھود و کوشت و کوشتاری بەکۆمەڵی خەڵکی مەدینەیش بەھۆی گەندەڵی، سەرپێچی و سەربزێوی خەڵکەکەیەوە بوو لە فەرمانەکانی خەلیفەی موسڵمانان و لەو ڕووەوە، یەزیدیش بێتاوان بووە. ئەوەش ڕاستە کە وەلید شەرابی دەخواردەوە، بەڵام شەرابەکەی لەگەڵ ئاودا تێکەڵاو دەکرد و ئەمەیش دەبووە ھۆی ئەوە کە مەست نەبێت. ئەم شێوەیە لە شەراب خواردنەوە لە ئاینی ئیسلامدا حەرام نییە (شەراب خواردنەوە لە ئاینی ئیسلامدا بە تەواوی حەرامە و ھیچ مەرجێکیش بۆ حەڵاڵ بوونی دانەنراوە - وەرگێڕی فارسی.).

ئەو کاتەی کە لە ئەستەنبوڵ بووم، لەبارەی حەرامکردنی شەرابەوە چەند پرسیارێکم لە شێخ ئەحمەدکردبوو، وەڵامەکەی ئەو کەمێک جیاوازی ھەبوو لەگەڵ وەڵامی شەبیھەکەی لەندەنیدا. پاش لەبەراوردکردنی قسەکانی لێپرسراوانی ڕاستەقینەو هاوششێوەکانیان، بە کەڵک وەرگرتنم لەو بابەتانەی کەلێپرسراوانی ڕاستەقینە دەریانبڕیبوو، پێشتریش لە زمانی خەڵکی ئەو وڵاتانەوە بیستبووم، بە جێگری وەزیری مستعمراتم گوت :" دروستکردنی ئەم شەبیھانە چ سوودێکیان بۆ ئێمە ھەیە ؟ ". وەڵامی دامەوە : " ئێمە لەمڕێگایەوە دەتوانین بیروڕاو مەیلەکانی پاشاکان، زانایانی ئاینی و گشت موسڵمانان، بە شیعەو سونەوە، بزانین و ئەو ژمارەو ئەنجامانەی کە لەم گفتوگۆیانەوە بەدەستیان دەھێنین، لە یەکلایکردنەوەی مەسەلە سیاسیی و ئاینییەکانی ناوچەکەدا بەکاریان ببەین. بۆ نموونە، ئەگەر ھەست بکەین کە فڵانە زانای ئیسلامی، یان فڵانە پاشا لە سنورەکانی ڕۆژھەلاتی ناوچەکەدا دوژمنایەتیمان دەکات، ئەوا بەخێرایی لە ھەموو لایەکەوە ھێزەکانی خۆمان بۆ پوچەڵکردنەوەی ھەنگاوەکانی ئەو ئاڕاستە دەکەین، بەڵام ئەگەر بەڕاستی بزانین کە دوژمنەکەمان لەکوێدا خەریکی چالاکین، ئەوا ناچار دەبین کە ھەموو ھێزەکانی خۆمان بە سەرتاسەری ناوچەکەدابڵاو بکەینەوە، ئەمە لەلایەک و لەلایەکی تریشەوە، لەڕێگای نمایشکردنی ئەم شانۆگەریانەوە دەتوانین ئەنجامگیرییەکانی کەسێکی موسڵمان لەبارەی سونەت ئەحکامەکانی ئیسلامەوە بزانین و بەم ھۆیەشەوە بیروباوەڕی لەق بکەین و گومان لە زەین و مێشکیدا دروست بکەین و کۆمەڵێک باس و بابەتی ئەبستراک و ڵۆجیکی ئامادە بکەین تا بیروڕاکانی ڕەتبکەینەوە. ئەم ھەنگاوانە، لەدروستکردنی ناکۆکی و دووبەرەکی موسڵمانەکاندا کاریگەریەکی بەرچاویان دەبێت و بیروباوەڕی موسڵمانەکان لەرزۆک دەکات ". جێگری وەزیر پاش لەتەواوکردنی قسەکانی، پەرتوکێکی قەبارە گەورەی پێدام تاکو بیخوێنمەوە، پەرتوکەکە ھەزار لاپەڕە بوو. لە پەرتوکەکەدا، ژمارە و ئەنجامی بەراوردکارییەکان و ئەو ئەنجامانەی کە لە گفتوگۆو مناقەشاتی کەسایەتییە ئەسڵیەکان لەگەڵ شەبیھەکانیاندا بەدەستھاتبوون، چاپکرابوون. دەبووایە کە من ئاگاداری پرۆژەکان و سەرەداوی بابەت و مەسەلە سەربازی، مالی، کڵتوری و ئاینییەکاننی دەوڵەتی به‌ریتانیا بم لە وڵاتانی ئیسلامیدا، کە لەسەر بنەمای ئەنجامگیرییە بەدەستھاتووەکانەوە داڕێژرابوون. بەھەرحاڵ . کتێبەکەم بردەوە بۆ ماڵەوە و لە ماوەی سێ ھەفتەدا، لەسەرەتاوە تاکۆتاییەکەی بەووردی خوێندەمەوە. پاش ئەو ماوەیەی کە بۆم دیاریکرابوو، کتێبەکەم گێڕایەوە بۆ وەزارەتی مستعمرات. بەڕاستی لە نووسینی ووردی کتێبەکە، ڕاستی و دروستی ھەڵسەنگاندنەکان، ئەوباس و ئەو ئەنجامگیریانەی کە لەبارەی بیروباوەڕ و بۆچوونەکانی پیاوانی زانست و کەسایەتییە ئاینییەکانی ئیسلامەوە کرابوون تووشی شۆک بووم. لە ٧٠%یان ڕاست بوون و لە ٣٠% یشیان جیاواز بوون. پاش خوێندنەوەی کتێبەکە، لەوە دڵنیابووم کە حکومەتی وڵاتەکەی من، واتە بەریتانیای گەورە، لە کارەکانیدا سەرکەوتن بەدەست دەھێنێت و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بەپێی پێشیینییەکانی ھەمان پەرتووک، بۆماوەی کەمتر لە سەدەیەک ھەرەس دەھێنێت.

لە دیدارەکەم لەگەڵ جێگری وەزیردا، لەوە تێگەیشتم کە ئەم بەدیل دروستکردنانەی وەزارەتی مستعمرات بۆ ھەموو وڵاتانیتری جیھان کاریان لەسەرکراوە و بەپێی ژمارەو بەڵگە پێویستەکانیش، بەرنامەڕێژیی بۆ بە مستعمەرەکردنیان کراوە.

لەجێگری وەزیرم پرسی :" باشە بەم ھەموو دیقەتەوە چۆن ئەم کەسایەتییە تەزویرانەتان بۆ پەیدا کرا؟" . وەڵامی دامەوە :" ئەم کەسانە خەڵکی وڵاتانی جێگە مەبەستن و جاسوسەکانمان پاش لە توێژینەوە و ھەڵسەنگاندنیان بۆ ئەم کارە ھەڵیانبژاردوون و پێشنیاریان بۆ لەندەن کردووە تا ئەم کەسایەتیانەیان لێدروست بکەن. ئێمەیش پاش لە ھەڵسەنگاندن و بەراوردکردنی دووبارەیان لەسەر بناغەی بەڵگەو زانیارییە پێویستەکانەوە، دەربارەی بیروڕاکانی کەسایەتییە ڕاستەقینەکان، ڕازی بووین لەسەر ھەڵبژاردنیان بۆ بینینی ھەمان ڕۆڵ. ئەم ئەکتەرانە کە ڕۆڵی ئەوکەسایەتیانە دەبینن، پێشتر بەپێی بەرنامەیەکی دیاریکراو پەیوەندییانکردووە بەو کەسایەتییانەوە کە ئێستا ھەمان ڕۆڵی ئەوان دەبینین. ئەوە شتێکی ئاشکراو ئاساییە کە ئەگەر تۆ لەگەڵ کەسێکدا بژیت، شارەزای ھەڵسوکەوت و ڕەفتاری دەبیت و کەم تا زۆر دەتوانیت ڕۆڵی ئەو ببینیت".

دیسان جێگری وەزیر لە درێژەی قسەکانیدا وتی: "ئەمە یەکەمین نھێنی بوو کە بە فەرمانی وەزیر بۆم ئاشکراکردیت و ھەمان ئەو مەبەستانە لە کتێبی یەکەمدا باسیانکراوە، بەڵام نھێنی دووەمت پاش لە مانگێکیتر پێدەڵێم، ئەویش بەو مەرجەی کە بەرگی دووەمی ئەم کتێبەت تەواوکردبێت ".

کتێبی دووەمیشم لێوەرگرت و دەستم بەخوێندنەوەی کرد .ئەم کتێبە تەواوکەری یەکمیان بوو. چەند بابەت و زانیارییەکی نوێی لەمەڕ بارودۆخی ئیسلامی، خاڵە بەھێزو لاوازەکانیان، وەک بیروباوەڕو تێڕوانینی موسڵمانی شیعە و سونە بۆ کێشە جۆراوجۆرکانی ژیان، ھۆی دواکەوتوویی وڵاتانی ئیسلامی و تاد... لەخۆ گرتبوو، کە تیایدا ھەموو ئەو بابەتانە بە دوورودرێژیی و بە شێوەیەکی وورد و زانستیانە خرابوونە ژێر لێکۆڵینە و ڕوونکردنەوەوە. لە بەرگی دووەمدا، خاڵە بەھێز و لاوازەکانی موسڵمانەکان دیاریکرا بوون، ھەروەھا ئەو ڕێگایانەی کە دەبێت بگیرێنە بەر بۆ خاڵە لاوازەکانیان و چۆنیەتی لە نێوبردنی خاڵە بەھێزەکانیان ڕوونکرابوونەوە. بەپێی خاڵبەندییەکانی کتێبەکە، خاڵە لاوازەکانی موسڵمانان بەو شێوەیەی لای خوارەوە دیاریکرابوون:

١. ئه‌لف: ناکۆکی نێوان شیعە و سونی. ب - ناکۆکی نێوان خەڵک و دەسەڵات. ج - ناکۆکی نێوان ھەردوو حکومەتی ئێران و عوسمانی. د - ناکۆییە ھەنوکەییەکانی نێوان خێڵەکان.- بە ھەڵە لەیەکتر گەیشتنی نێوان زانا ئاینییەکان و کارمەندانی حکومەت.

٢. دواکەوتوویی و نەخوێندەواری گشتی لە ھەموو ولاتانی ئیسلامیدا.

٣. دەمارگیری و بەستەڵەکی فکری، ئاگادارنەبوون لە بارودۆخی سەردەم، حەزنەکردن لە کارو چالاکییەکانی بەرھەمھێنانی کۆمەڵایەتی.

٤. بڕوا نەبوون بەژیانی ماددی، زیادەڕەویکردن لە پەرستن و عیبادەتدا و ھیوا بوون بە دواڕۆژی بەھەشت، کە ئەمەش بۆخۆی لەھەوڵ و تێکۆشانی بۆ ژیانێکی باشتر لەم جیھانەدا کەمدەکردەوە.

٥. ئەو ئیستبداد و ستەمەی کە حکومەتە دیکتاتۆرییەکان بەرانبەر بە خەڵکی ئەنجامی دەدەن.

٦. نەبوونی ئاسایش و نەبوونی ڕێگاکانی ھاتوچۆکردن و پەیوەندییەکان.

٧. نەبوونی تەندروستی گشتی و دەرمان، تەنانەت بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی وەک تاعون و کۆلێرا کە ھەموو ساڵێک کۆمەڵێک خەڵک دەکوژێت.

٨. وێران بوون و بە کەلاوەکردنی شارەکان، نەبوونی سیستەمی ئاوەدێری و دواکەوتوویی کشتوکاڵی.

٩. بێ سەرەو بەرەیی لە ناو فەرمانگە دەوڵەتییەکاندا و نەبوونی یاساو بڕیارەکان سەرەڕای ڕێزێک کەخەڵک لە قورئان و ئەحکام و شەرعی دەگرێت، بەڵام بەکردەوە جێبەجێکردنی دەستورەکانی شەرع وازیان لێھێنراوە و زۆر بەکەمی پەیڕەوییان لێدەکرێت.

١٠. ئابوریی نەخۆش و دواکەوتوو، ھەژاری گشتی و بێکاری لەسەرانسەری ناوچەکەدا.

١١. نەبوونی سوپایەکی ڕێخراو پیشەیی، کەمبوونی چەک و پێداویستییە دیفاعییەکان و لەکارکەوتنی ئەو چەکانەی کە ھەنووکە لە دەستیاندایە .

١٢. سوکایەتیکردن بەژنان و پێشێلکردنی مافەکانیان.

١٣. پیسبوونی شارەکان و لادێکان کەڵەکەبوونی زبڵ و خەوش وخاڵ لە ناوەندەکانی ئاڵوێر و مەخزەنی کاڵاکان و تاد... .

کتێبەکە پاش لە خاڵبەندیکردن و دەستنیشانکردنی خاڵە لاوازەکانی موسڵمانان، ئاماژەیش بەو ڕاستییە دەکات کە ئاین و شەریعەتی ئیسلام بچووکترین گونجان و تەبایی لەگەڵ ئەو کەموکوڕیانەدا نییە، بەڵام پێویستە کەموسڵمانەکان لە حاڵەتی نەزانی و ئاگادار نەبوون لە ڕاستییەکانی ئیسلامدا بھێڵرێنەوە و ڕێگا نەدرێت کە پەی بە ڕاستییەکانی دینەکەی خۆیان ببەن. ئینجا کتێبەکە ئاماژە بۆ ئەو فەرمان و حوکمانە دەکات کە ڕوونکەرەوەی بنەماو پرەنسیپەکانی ئاینی ئیسلامن :

١. ئامۆژگاری لەبارەی ھاوپشتی و برایەتی نێوان موسڵمانەکان و جەختکردن لەسەر خۆ دورخستنەوەیان لە ناکۆکی و دووبەرەکی (اعتصمو بحبل اللە جمیعا).

٢. ئامۆژگاریکردن لە بارەی پەروەردەو فێرکردنەوە (طلب العلم فریضةعلی کل مسلم و مسلمە ـ حدیث).

٣. ئامۆژگاریکردن لە بارەی کار و داھێنانەوە (فسیروا فی الارض ـ قورئان).

٤. ئامۆژگاریکردن لەبارەی باشترکردنی ژیانی ماددییەوە (ربنا ا تنا فی الدنیا حسنە).

٥. ئامۆژگاریکردن لە بارەی بیروڕا گۆڕینەوە و ڕایگیری لە بارەی کێشەکانی ژیانەوە (وامرھم شوری بینھم).

٦. ئامۆژگاریکردن لە بارەی دورستکردنی جادەکانەوە (فامشوا فی مناکبھا).

٧. ئامۆژگاریکردن لە بارەی تەندروستی و دەرمانەوە، بە پێی حەدیسی پێغەمبەر : زانستەکان چوار جۆرن : ١- فقە بۆ ئاگادار و پاراستنی ئاین . ٢ - پزیشکی بۆ سەلامەتی لەش و تەندروستی . ٣ - نحو بۆ پاراستنی زمان . ٤ - نجوم بۆ ناسین و زانینی کات . (انما العلوم اربعە، علم الفقە لحفظ الادیان، علم الطب لحفظ الابدان، علم النحو لحفظ السان و العلم النجوم لحفظ الزمان- حدیث).

٨. . ئامۆژگاری لەبارەی ئاوەدانی و گەشە پێدانەوە . (- وخلق لکم ما فی الارض جمیعا).

٩. ئامۆژگاریکردن لەبارەی ڕێکخستنی کارو بارەکانەوە (- ونظم امرکم - قورئان) .

١٠. ئامۆژگاریکردن لە بارەی ئابورییەکی بەھێزەوە (- من لامعاش لە، لامعادل لە - حدیث).

١١. ئامۆژگاریکردن لەبارەی دامەزراندنی سوپاوە بە کەڵک وەرگرتن لە پێشکەوتووترین چەک و ئامڕەزەکان (واعد ولھم ما استظعتم من قوە - حدیث).

١٢. ئامۆژگاریکردن لەبارەی ڕێزگرتن و پاراستنی مافەکانی ژنان (ولھن مثل الی علیھن بالمعروف - قورئان).

١٣. ئامۆژگاریکردن لە بارەی پاک و خاوێنییەوە (النظافە من الامان - حدیث).

پاش باسکردنی ئەو لایەنە پۆزەتیڤانەی ئیسلام، کتێبەکە لە بەشێکی دیکەیدا دەچێتە سەر ڕوونکردنەوە خاڵە بەھێزەکانی ئیسلام و ھۆیەکانی پێشکەوتنی موسڵمانەکان و دواتریش چۆنیەتی ھەڵوەشانەوە و لە ناوبردنی دیاریدە پێشکەوتوو و گەشەکردووەکانی موسڵمانان دەکاتە ھێڵە گشتییەکانی ھەنگاوەکانی وەزارەتی مستعمرات. لە کتێبەکەدا ھاتووە کە :

١. پابەند نەبوون بە دەمارگیری نەتەوەیی و ڕەگەزی، زمان و کڵتوری نەتەوەیی و پێشینەی مێژووییەوە.

٢. حەرامکردنی سووخۆری (الربویه: ‌usury)، ئیحتکارکردن، مەی خواردنەوە، خواردنی گۆشتی بەراز و یا... .

٣. خۆشەویستی و پابەند بوونی زۆر بە زانایانی ئاینیەوە لە سەر بنەمای ئاین و بیروباوەڕوە.

٤. ڕێز گرتنی گشتی موسڵمانەکان لە خەلیفەی ئێستاکەو باوەڕبوونیان بەوە کە ئەو جێگر و وەلی ئەمری پێغەمبەرە و لەم ڕووەیشەوە ملکەچکردن بۆ فەرمانەکانی، ھەروەک ملکەچکردن بۆ فەرمانەکانی خودا و پێغەمبەر.

٥. واجب بوونی جیھاد لە دژی بێباوەڕەکان.

٦. بڕوا بوونی شیعە مەزھەبەکان بەوەی کەخەڵکی ناموسڵمان (بە دیندار و بێدینەوە) ناپاکن.

٧. بڕوا بوون بەوە کە ئاین ئیسلام لەسەرو ھەموو ئاینەکانیترەوەیە.

٨. ڕێگانەدانی شیعەکان بە دروستکردنی پەرستگاکانی یەھودی و مەسیحییەکان.

٩. پێویستی کردنەدەرەوەی یەھودی و مەسیحییەکان لە سەر خاکی دورگەی عەرەبیدا (بە باوەڕی زۆرینەی موسڵمانەکان).

١٠. بەکردارکردنی ئەنجامدانی فەرزکردنی نوێژ، ڕۆژو، حەج ، بە تامزرۆیی و حەزی زۆرەوە.

١١. بڕوای شیعەکان بە دانی خمسە (خمس :جۆرێکە لە زەکات  لە ئیسلامدا کە دەبێت بدرێت بە ئەھلی بەیت - وەرگێڕی کوردی) و دابەشکردنەوەی بەسەر موسڵمانەکاندا لەلایەن زانا ئاینییەکانەوە.

١٢. پابەند بوون بە بیروباوەڕی ئیسلام، لەڕووی ئیمان و دڵسۆزییەوە.

١٣. بڕوا بوون بە پەروەردەو فێرکردنی تەقلیدی منداڵان و لاوەکان، بەمەبەستی پتەوکردنی بناغەکانی خێزان و پێویستی بەردەوامبوونی پەیوەندییەکانی نێوان باوکان لەگەڵ منداڵاکانیاندا.

١٤. جەختکردن لەسەر پێویستی حیجابی ژنان، کە ھۆیەکە بۆ بەرگرتن بە فەساد و پەیوەندییە سێکسییە نامه‌شروعەکان.

١٥. لەڕۆژێکدا چەندجار نوێژکردنی بە کۆمەڵ و کۆبونەوەی خەڵکی ھەرگەڕکێک لە مزگەوتەکاندا.

١٦. ڕێزدانان بۆ گۆڕەکان و مەزارگەکانی پێغەمبەر، ئەھلی بەیت، زانایان و کەسانی ئاشتیخواز،ھەروەھا دروستکردنی ئەو گۆڕانە لە ناوەندەکانی کۆبوونەوە و شوێنە بەرچاوەکاندا.

١٧. ڕێزگرتن لە سەیدەکان :" کوڕ و نەوەکانی پێغەمبەر "، بەیاد ھێنانەوەی ناوی پێغەمبەر، بەجۆرێک کە ئەو لە تێڕوانینی موسڵمانەکانەوە ھەمیشە زیندووە و شایانی درود و ئافەرین لێکردنە.

١٨. بەرپاکردنی مەراسیمی ماتەمینی حسین لەلایەن شیعەکانەوە و کۆبوونەوەی گەورەی ئەوان بەم بۆنەیەوە لە مانگەکانی موحڕەم و سەفەردا و خوتبەدان و لێدوانە سیستماتیکەکان کە کاریگەر بەرچاویان لەسەر بەھێزکردنی باوەڕی موسڵمانەکان ھەیە و ئەوان ناچار دەکەن بە چاکەکاری.

١٩. پێویستی پەیڕەویکردن لە دروشمی " ئەمر بە چاکە و نەھی لە خراپە "، وەک یەکێک لە پرەنسیپە گرنگەکانی ئیسلام.

٢٠. بەتام وچێژ نیشاندانی شوکردن و ژنھێنان و ئامۆژگاریکردن بۆ زیادکردنی منداڵ وچەند ژنە.

٢١. ڕێزگرتن لەو کەسانەی کە ھیدایەت و ڕێنمایی بێباوەڕان دەکەن، بەڕادەیەک کە ئەگەر ھەرکەسێک کافرێک بکاتە موسڵمان ، ئەوا لە ھەموو سەروەت و سامانی دنیا بۆی باشترو بەسوودترە.

٢٢. گرنگی پەیڕوکردنی سونەتی باشە " ھەرکەسێک کە پەیڕەوی لە سونەتێکی باشە بکات، ئەوا دوو پاداش وەردەگرێتەوە ، پاداشێکی سونەتە باشەکە و پاداشێکی کارکردنی بە ھەمان سونەتی باشە ".

٢٣. ڕێزدانانی زۆر بۆ قورئان و حەدیس و پێویستی پەیڕەویکردن و بەکاربردنیان، کە ببێتە ھۆی بەدەستھێنانی بەھەشت.

پاش لە باسکردنی لایەنە بەھێزەکانی ئیسلام، لە بەشەکانی دواتری کتێبەکەدا، چۆنیەتی ڕێگا عەمەلییەکانی پەرەدان بە خاڵە لاوازەکان و تێکشکاندنی لایەنە بەھێزەکانی ئاینی ئیسلام، بەبەڵگە و ئەزمونی بەھێزەوە خراونەتە ڕوو. ئینجا کتێبەکە ئەو ھەنگاوانەی کە دەکرێت بۆ پەرەپێدانی خاڵە لاوازەکان پێویستە ھەڵبھێنرێنەوە، بەشێوەی فھرەستێک ئاڕاستە دەکات :

١. پەرەدان بە ناکۆکی ئاینی لە ڕێگای دروستکردنی ھەستی بەدگومانی لە نێوان موسڵمانە شیعەو سونەکاندا. بۆ گەیشتن بەو ئامانجەیش، پێویستە چەند بابەتێکی سوکایەتی ئامێز لەلایەن ھەردووگروپەکەوە دژ بەیەکتری بنووسرێت. لەجێبەجێکردنی ئەم ئەجەندای ناکۆکی و دووبەرەکایەتی نانەوەیەدا، نابێت لە سەرفکردنی پارەیەکی زۆر خۆ بپارێزرێت.

٢. ھێشتنەوەی موسڵمانان لە نەزانی و نەخوێندەواریدا، ھەوڵدان بۆ ڕێگاگرتن لە دامەزراندن و کردنەوەی ھەموو ناوەندەکانی پەروەردەو فێرکردن، دروستکردنی کۆسپ و تەگەرە لە سەر ڕێگای چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبە ئاینییەکان و لە کاتی پێویستیشدا سوتاندنی کتێبخانە گشتییەکان و ترساندنی خەڵک تا منداڵەکانیان نەنێرنە قوتابخانە ئاینییەکان، ئەمەش لەڕێگای تۆمەت خستنە پاڵ مەرجەع و زانا گەورەکانیان.

٣. پڕوپاگەندە بۆ تەمەڵی و بەرگرتن بە تێکۆشان و چالاکی کۆمەڵایەتی، ئەویش لە ڕێگای پێناسە کردنی دنیای پاش لە مردن و بەرجەستەکردنەوەی دیمەنی جوان و جۆراوجۆری بەھەشت لەبەر چاوی خەڵکدا . لە ئەنجامیشدا دڵیان ساردبکەینەوە و وایان لێبکەین کە تاقەتی ھەوڵدانیان بۆ ژیان نەبێت و لە چاوەڕوانی مەلەکوت و بەھەشتی دواڕۆژدا بمێننەوە.

٤. پەرەدانی ھەمەلایەنە بە خانەقای دەروێشەکان، ئەویش لە ڕێگای چاپکردن و بڵاوکردنەوەی ئەو کتێب و نامیلکانەی کە خەڵکی عەوام لە شتە دنیاییەکان دووردەخەنەوە و خەڵکی تووشی گۆشەگیری دەکەن، وەک زیندووکردنەوەی زانسەکانی غەزالی، مثنوی مولوی و کتێبەکانی (محی الدین العربی).

٥. سەلماندنی ڕەوایی دەسەڵاتی شاکان و دەسەڵاتدارانی دیکتاتۆر و ملھوڕ، لە ڕێگای بڵاوکردنەوەی حەدیسەکانی وەک :" سوڵتان سێبەری خوایە لە سەرزەویدا - السلطان ظل اللە فی الارض "، یان بڵاوکردنەوەی ئەو دەنگۆیە کە ئەبوبەکر، عوسمان، عومەر، عەلی، بنی ئومەیە و بنی عباس، ھەموویان بە پشتبەستن بەتووند و تیژی و بەزۆری شمشێر، دەسەڵاتیان بەدەستەوە گرتووە و بەکورتییەکەی شمشێر حوکمی کردووە بەسەر دەسەڵاتیاندا، یان نیشاندانی کۆبوونەوەکانی سەقیفە وەک شانۆگەرییەک کە سەرەداوەکەی بەدەستی عومەرەوە بووە و لەم ڕووەیشەوە، ئاشکراکردن و خستنە ڕووی چەند بەڵگەیەکی وەک سوتاندنی خانوەکانی لایەنگرانی عەلی و لەوانەیش خانوەکەی فاتمەی ھاوسەری لە لایەن عومەری کوڕی خەتابەوە. پیشاندانی ئەوە کەخەلافەتی عومەر لەڕووکەشدا بە پێێ وەسیەتی ئەبووبەکر بووە، بەڵام لە ناوەرۆکدا بەھۆی ھەڕشەکردن و تۆقاندنی نەیارەکانییەوە بووە. ھەڵبژاردنی شورای درۆینە بەمەبەستی ھەڵبژاردنی عوسمان بۆ دژایەتیکردنی عەلی، کە سەرئەنجام بووە ھۆی ئاژاوە و کوشتنی عوسمان و گەیشتنی عەلی بە خەلافەت. خەلافەتی معاویە لەڕێگای فێڵ و تەڵەکە و بەزۆری شمشێر بووە، جێگاگرتنەوەی جێنشینەکەشی بەھەمان شێوەی خۆی بوو تا کاتی دەستپێکردنی یاخیبوونە چەکدارییەکەی سفاح بەڕایەرایەتی ابومسلم و دامەزراندنی خەلافەتی بنی عباس . خەلیفەکانی ئیسلام، لە سەردەمی ئەبوبەکرەوە تا ئەمڕۆ کە سەردەمی فەرمانڕەوایەتی عوسمانییەکانە، ھەموویان ملھوڕ و دیکتاتۆر بوون : لە سیستەمی ئیسلامیدا، ھەمیشە حکومەتی دیکتاتۆرەکان سەقامگیر بووە.

٦. فەراھەمکردنی پێداویستییەکانی تێکدانی باری ئاسایشی ڕێگاوبانەکان، ئاژاوە نانەوە و دروستکردنی پشێوی لە شارو لادێکاندا، ئەوەش لەڕێگای پشتیوانیکردن لە ئاژاوەگێڕەکان و ڕێگانەدان بە سزادانی چەتەو ئاژاوەگێڕەکان و ھاندانیان بۆ چەتەیی و فەرھودکردن، بۆ ھەمان مەبەستیش پێویستە کە پارەو چەکیان بەسەردا دابەشبکرێت.

٧. بەرگرتن بە ھەمەکیبوونەوە و گەشەکردنی تەندروستی، تەرویجکردنی بیرو باوەڕە جەبری و قەدەرییەکان وەک ئەمە کە ھەموو شتێک لە دەستی خودا دایە و دەرمان بۆ نەخۆشییەکان ئەنجامێکی نابێت. بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییەکان، دەبێت پشت بەم ئایەتە ببەسترێت :" ئەوەی کە خواردن و ئاوم ئەداتێ و ئەگەر نەخۆشیش کەوتم، ئەوە ھەر ئەوە کە چارەسەرم دەداتێ و چاکم دەکاتەوە ـ الذی ھو یطعمنی و لیسقیتی و اذا مرض فھو یشفینی " ، یان "ئەوە کە دەمرێنێت و ھەرئەویشە کە زیندووم دەکاتەوە - الذی یمتنی ثم یحیتی " . ژیان و مردن لە دەستی خودایە. بەبێ تواناو ئیرادەی ئەو، شیفای نەخۆش و ڕزگاربوونی لە مەرگ مەحاڵە. ئەم ڕووداوانە قەدەری خوایین.

٨. ھێشتنەوەی وڵاتانی ئیسلامی لە ھەژاری، نەداری و وێرانیدا و ڕێگاگرتن لە ھەرجۆرە چاکسازی (ڕیفۆرم) و گۆڕانکارییەک.

٩. پەرەدان بە فیتنەیی، ئاژاوە و پاشاگەردانی و پڕوپاگەندەکردن بۆ ئەم بیروبۆچوونە کە ئیسلام ئاینی پەرستن و خۆپارێزییە و ھەقی بەسەر کاروباری دنیاییەوە نییە. محەمەد و جێنشینەکانی ھیچ ھەنگاوێکیان ھەڵنەھێناوەتەوە بۆ چارەسەرکردنی کێشە دنیاییەکان و ڕێکخستنی پەیوەندییە ئابووری و سیاسییەکان . ئاکامەکانی جێیەجێکردنی ئەو خاڵانەی سەرەوە، دواکەوتوویی ئابوری و زیادکردنی بێکاری و ھەژاری گشتییە. لەگەڵ ھەموو ئەوانەشدا، بۆ داسەپاندنی دواکەوتوویی ھەرچی زیاتر بەسەر وڵاتانی ئیسلامیدا ، پێویستە کە دانەوێڵەو خەلەوخەرمانی جوتیاران بسوتێنرێت، کەشتییە بازرگانییەکان لەدەریاکاندا نوقم بکرێن، ناوەندە بازرگانی و پیشەسازییەکان بسوتێنرێن، بەنداو (سد)ەکان بڕوخێنرێن و ئاوادانییەکان وێران بکرێن، سەرچاوەکانی ئاوی خواردنەوەی خەڵک ژەھراوی بکرێن . پێویستە کەلە ڕێگای گرنگیدان بەوانەوە، بەتەواوی پێداویستییەکانی دواکەوتوویی و ھەژاری خەڵک فەراھەم بکرێت.

١٠. گەندەڵکردنی دەسەڵاتداران و فەرمانڕەواکانی وڵاتانی ئیسلامی، ئەمەیش لەڕێگای پەرەدان بە مەشروب خواردنەوە، قومار و شێوەکانیتری فەسادەوە، بەھەدەردانی ئەو سەروەت و موڵکی گشتیەی کە لەدەستیاندا کۆبووەتەوە تا ئەو ڕادەیەی کە پارەیەکیان بۆ خەرجییە دیفاعییەکان و خەرجی ئاوەدانی و گەشەی ئابوریی لەدەستدا نەمێنێتەوە.

١١. بڵاوکردنەوەی دەنگۆی دیلی و کۆیلەیەتی ژنان و سوکایەتی پێکردنیان، ئەمەیش بە پشت بەستن بە ئایەتی " پیاوان بەسەر ژناندا زاڵن - الرجال قوامون علی نساء"، یان حەدیسی " ژن سەرتاپا خراپەیە - المرئە شر کلھا ".

١٢. بێگومان لەزۆربەی ناوچەکاندا، فاکتەری گشتی پیسبوونی ژینگەی شارو لادێ موسڵماننشینەکان، کەمبوونی ئاوە، دەبێت بەھەر نرخێک بووە فێڵک بکرێت تاکو بەر بەزیادبوونی ئاو بگیرێت و بەم ھۆیەشەوە ڕێژەی پیس و پۆخڵی شارو لادێکان زیاد بکرێت.

بەندێکی تری کتێبەکە تەرخانکراوە بۆ ئامۆژگاریکردنی شێوەی لەناوبردنی فاکتەرە بەھێزەکان و تواناییەکانی موسڵمانان و چۆنییەتی لاوازکردنیان، کە ئەم بەشەش بۆخۆی جێگای سەرنجە:

١. بەھێزکردنی ئەو ئایدیایانەی کە دەبنە ھۆی زیندوکردنەوەی دەمارگیریی خێڵەکی، ڕەگەزی و نەتەوەییانە، وابەستەکردنی بەھێزیان بە کەڵچەر، زمان وڕابردووی خۆیانەوە، بەڕادەیەک کە ڕێزێکی زۆر لەکەسایەتییە مێژووییە قارەمانەکانی خۆیان، کە بەر لە ھاتنی ئیسلام دەرکەوتوون، بگرن. وەک زیندووکردنەوەی فیرعەونییەت لە میسردا، ئاینی زەردەشتی لە ئێراندا و بتبەرستیش لە وڵاتی میزۆپۆتامیادا. لەم بەشەی کتێبەکەدا، نەخشەیەکی گەورە ھاتووە کە ناوەندی چالاکییەکان لەو سەرزەمینانەی کە ئاماژەیان بۆکرا، دیاریدەکات.

٢. پەرەدان بە مەی خواردنەوە، قومار، فەساد، سێکس و ھاندانی خەڵک بۆ خواردنی گۆشتی بەراز : لەمجۆرە چالاکییانەدا دەبێت کەمایەتییە ئاینییەکانیتری وەک جولەکە، زەردەشتی و مەسیحیەکانیش ھاوکاری یەکتری بکەن و لەھەوڵی پەرەپێدانی ئەو شێوە فەسادانەدا بن. لە ھەقی ئەوەشدا، وەزاراتی مستعمرات پاداشت و خەڵاتیان بۆ لەبەرچاودەگرێت. دەبێت کەسانی کارامە و لێھاتوو بۆ ھەمان مەبەست ئامادە بکرێن و نابێت لەم ڕێگایەدا ھیچ ھەلێک لەدەستبدەن و چوار جۆرەکەی فەساد، واتە قومار، مەشروب، سێکس و خواردنی گۆشتی بەراز، ھەرچی زیاتر پەرەپێبدەن. ئەو کارمەندانەی ئینگلیز کە لەوڵاتانی ئیسلامیدان، فەرزە لەسەریان بە ھەر شێوەیەک کە بە شیاوی بزانن، لە ڕێگای خەڵاتکردن، پارە و شتەکانیترەوە، بە شێوەی ئاشکرا و نھێنێ، پشتیوانی لەم جۆرە فەسادانە بکەن و نەیەڵن زیان بگات بەو کەسانەی کە ھەڵدەستن بە ئەنجامدانی ئەو کارانە. ئەوە لە لایەک و لە لایەکی تریشەوە، دەبێت موسڵمانەکان ھانبدەن بۆ خستنە ژێرپێی فەرمانەکانی ئیسلام و سەرپێچیکردن و نەفرەت لێکردنیان، چونکە بڕوا نەبوون بە حوکمەکانی شەرع، دەبێتە ھۆی پشێویی و پچڕانی شیرازەی کۆمەڵگە ئیسلامییەکان، بۆ نموونە: لە قورئاندا سووخواردن مەحکومکراوە و بە یەکێک لە گوناھە گەورەکان ناو براوە. کەواتە لە ھەموو حاڵەتێکدا پێویستە پەرەبدرێت بە سوو و سەلەمخۆری و مامەڵەی حەرام و لەم ڕێگایەوە ئابوریی لەبەریەک ھەڵبوەشێنرێتەوە. پێویستە کە تەفسیری ناڕاست بۆ ئەو ئایەتە بکرێت کە سووخۆریی حەرامکردووە. پێویستە ئەم ڕاستییە لەبەرچاوبگرین کە سەرپێچیکردن لە دەستوورێکی قورئان، زەمینەی سەرپێچیکردن لە گشت حوکمەکانی ئیسلام فەراھەم دەکات. دەبێت ئەوە بە موسڵمانەکان بگوترێت ئەوەی کە لە قورئاندا حەرامکراوە، قازانجی بەدەستھێنراوە، نەک سووی ئەو پارەیەی کە بە سوودراوە: " سوو مەخۆن لەبەر ئەوەی کە پارەکەتان زیاد بکەن - لا تاکلو الربا اضعفا مضاعفە". لەبەرئەوە وەرگرتنی سووی سادە حەرام نییە.

٣. تێکدانی پەیوەندیی دۆستانەی تێکەڵکراو لەگەڵ ڕێزدا، لە نێوان زانایان و ئاینی خەڵکدا، ئەرکێکە کە ھیچ فەرمانبەرێکی ئینگلیز نابێت فەرامۆشی بکات. لەم ڕێگایەدا، دەبێت لە سەرەتادا دوو کاری سەرەکی بکرێت: ئه‌لف - تۆمەت ھەڵبەستن بۆ زانایان ئاین و مەرجەعە ئاینییەکان. بە گەڕخستنی ھەندێک لە ڕۆشنبیرەکانی سەر بە وەزارەتی مستعمرات لە کار و پیشەی زانا ئاینییەکاندا: بە تایبەتی دەبێت ئەم ڕۆشنبیرە بەکرێگیراوانە بسەپێنین بەسەر زانکۆی ئەلئەزھر، ناوەندە زانستی و ئاینییەکانی ئەستەنبوڵ و حەوزەکانی نەجەف و کەربەلادا. یەکێک لە ھۆیەکانی پچڕاندنی پەیوەندی نێوان خەڵک و زانا ئاینییەکان، دروستکردنی قوتابخانە نوێیەکان و پەروەردەکردنی منداڵانە لەچوارچێوەی پرۆگرامەکانی وەزارەتی مستعمراتدا. لەم قوتابخانانەدا دەبێت پشت بەو مامۆستایانە ببەسرێت کە ئێمە مووچەیان دەدەینێ تا لەڕێگای وتنەوەی وانە زانستییەکانی سەردەمەوە، پێداویستییەکانی ڕق و بێزاری لاوان دژ بە خەلیفەی عوسمانی و ئاینی ئیسلام فەراھەم بکرێت. دەبێت بەدڕەوشتی، ستەمگەری و فەسادە ئەخلاقییەکانی خەلیفەکان بە ڕوونی بۆ قوتابیەکان باسبکرێن کە چۆن و بە چ شێوەیەک سامان و سەروەتی گشتییان بۆ خۆشگوزەرانی و ئارەزووە تایبەتییەکانی خۆیان بەکار هێناوە و ئەم ڕەفتار و کردەوانەشیان، لە ھیچ ڕووەیەکەوە بچووکترین لێکچوونیان لەگەڵ کردەوەو ڕەفتارەکانی پێغەمبەردا نییە.

٤. لەرزۆککردنی بیروباوەڕی پێویستی جیھادکردن و جەنگ لەگەڵ کافرەکاندا. دەبێت جەخت لەسەر بەیانکردنی ئەم خاڵە بکرێت و پێ لەسەرئەوە دابگیرێت کە فەرمانی جیھاد، تایبەت بووە بە سەردەمی دەرکەوتنی ئیسلام و بە مەبەستی سەرکوتکردنی نەیارانی ئەم ئاینە بووە و ئێستا ئیتر جیھاد پێویستی خۆیی لەدەستداوە.

٥. مەسەلەی پیسی و گڵاوی کافرەکات کە تایبەتە بە بیروڕای شیعەوە، یەکێکە لەو کێشانەی کە دەبێت لە مێشکی موسڵماناندا بسڕێتەوە و بەھێنانەوەی ئایەت و حەدیسەکان، پاکبوونی بێباوەڕانیان بۆ بسەلمێنرێت. لەو ڕووە پێویستە پشت بەم ئایەتە ببەسترێت : " ئەو شتەی کە ئەھلی کتێب خواردیان، بۆ ئێوەیش حەڵاڵە و ئەوەی کە ئێوەیش دەیخۆن بۆ ئەوانیش حەڵاڵە (طعام الذین اوتوا الکتاب حل لکم و طعامکم حل لھم والمحسنات من المومنات و المحصنات الذین اوتوا الکتاب من قبلکم) ژنە داوێن پاکەکانی ئەھلی کتێب (جولەکە و کریستییەن)یش حەڵاڵن. ئەی ئەوە نەبوو کە پێغەمبەر ھاوسەرێکی جولەکە (صه‌فیە) و ھاوسەرێکی مەسیحی ( ماریا )ی بۆخۆی ھەڵبژارد بوو: ئایا دەتوانرێت بگوترێت کە ھاوسەرەکانی پێغەمبەریش گڵاو بوون؟.

٦. ئەبێت ئەوە بۆ موسڵمانەکان بسەلمێنرێت کە مەبەستی محەمەد لە ئاین تەنھا تایبەت بە ئیسلام نییە، ھەروەکو لە قورئانیشدا باسکراوە، بەڵکو ئاین ئەوانەش دەگرێتەوە کە لە لایەن خواوە کتێبیان دراوەتێ (جولەکە و مەسیحییەکان) و پەیڕەوانی ئاینەکانی تریش موسڵمانن. لە قورئاندا ھاتووە کە حەزرەتی یوسف داوای لە خودا کردووە کە بە موسڵمانی بمرێت ـ توفنی مسلما"ـ . پێغەمبەرەکانی وەک ئیبراھیم و ئیسماعیلیش لە خوا پاڕاونەتەوە کە : (خوایە ئێمەیش بخەرە ڕیزی موسڵمانەکانەوە و خێزانەکانیشمان بخەرە ڕیزی ئۆمەتی ئیسلامەوە ـ ربنا اجعلنا مسلمین لک ذریتنا امە المسلمە لک". یه‌عقوب پێغەمبەریش، لە بەرانبەر منداڵەکانیدا دەڵێت : " بەرلەوەی کە بمرن موسڵمان ببن ـ فلا تموتن الا و انتم مسلمون".

٧. بابەتێکی گرنگتر، فەراھەمکردنی پێداویستییەکانی دروستکردنی کڵیساکان و کەنسیەکانە: دەبێت لە قورئان، حەدیس و مێژووی ئیسلامەوە بەڵگە بھێنرێتەوە تا موسڵمانان قەناعەت پێبکرێن کە پەرستگاکانی ئەھلی کتێب ڕێزیان لێگیراوە. لە قورئاندا ھاتووە : " ئەگەر خوا ڕێگای لە لە خەڵک نەگرتبایە، کڵیساکانی مەسیحییەکان، کەنیسەکانی جولەکەکان، کورەکانی ئاگری زەردەشتییەکانیان وێران دەکرد ـ ولو لا دفع اللە الناس بعضھم بعض، لھدمت جوامع و بیع صلوات " . دەکرێت کە لەو ئایەتە کەڵک وەربگیرێت بۆ سەلماندنی ئەوە کە ئیسلام ڕێز لە پەرەستگاکان دەگرێت و موسڵمانەکان ناتوانن و نابێت کە ئەو پەرەستگایانە لە ناو ببەن.

٨. چەند حەدیسێک لە زمانی پێغەمبەرەوە دەھێننەوە کە نکوڵی لە ئاینی جولەکە دەکات، وەک :" جولەکەکان لە دورگەی عەرەبدا دەربکەن"، یان ئەمه‌ی کە: " دوو ئاینی جیاواز ناتوانن لە دورگەی عەرەبدا پێکەوە بگونجێن". بە ھەرحاڵ، دەبێت لە بارەی ڕاستی و دروستی ئەم حەدیسانەوە گومان لە لای موسڵمانەکان دروست بکەین. بۆ نموونە، دەبێت بگوترێت: " ئەگەر ئەم جۆرە حەدیسانە ڕاست بوونایە، ئەوا محەمەد ھەرگیز ھاوسەری جولەکەی بۆ خۆی ھەڵنەدەبژارد و ھەندێکیش لە ئەسحابەکان (وەک ته‌لحە) ژنی جولەکەیان نەدەبوو، یاخود لەگەڵ مەسیحییەکانی نەجراندا ڕێککەوتنی ئاشتییان ئیمزا نەدەکرد.

٩. پێویستە کە موسڵمانان لە عیبادەکردن دوور بخرێنەوە و لە بەرانبەر واجبەکانی پەرستندا گومانیان لەلا دروست بکرێت. بەتایبەتی دەبێت لەسەر ئەم خاڵە جەخت بکرێت کە خوا پێویستی بە ئیتاعەتکردنی بەندەکانی خۆی نییە. حەج بە شتێکی پووچ لە قەڵەم بدرێت و بەتوندیی موسڵمانەکان لە سەفەرکردن بۆ مەککە و کۆبوونەوەیان لەوێدا، ئاگادار بکرێنەوە، ھەروەھا کۆبوونەوە لە مەراسیمی ماتەمینی و لەخۆدان و تاد... بۆ ئامانجەکانمان مەترسیان ھەیە و دەبێت بە تووندی بەریان پێبگیرێت. دەبێت بە ھەر شێوەیەک بووە ڕێگا نەدرێت کە کۆبوونەوە لە ناو مزگەوتەکان، لە سەرگڵکۆ و مەزارگەی کەسانی گەورەی ئاینی و لە ناوقوتابخانەکاندا بکرێت.

١٠. چەند کارێکیتر کە بوونەتە ھۆی بەھێزکردنی نفوزی ئیسلام لە ناوچەکەدا، بابەتی خەمسەو دابەشکردنی دەسکەوتە جەنگییەکانە. ئەوەش ھۆکارێکە بۆ نفوزی زانا ئاینییەکان لە ناوخەڵکدا. (خمسە) ھیچ پەیوەندییەکی نییە بەو داھاتانەوە کە لە بازرگانی وئاڵووێرەوە بە دەست دەھێنرێت. پێویستە موسڵمانان لەوە ئاگادار بکەینەوە کە زەکات لە سەردەمی پێغەمبەر و ئیمامەکاندا واجب بووە و ئەمڕۆ ئیتر زانایانی ئاینی مافی ئەوەیان نییە کە زەکات بکەنە واجبێک لەسەر خەڵک. بە تایبەتی کە زانا ئاینیەکان داھاتی (خمسە) بۆ خۆشگوزەرانی خۆیان خەرج دەکەن و خانو، کۆشک، باخ، ئەسپ و مەڕ و ماڵاتی پێدەکڕن. لەبەر ئەوە (خمسە) پەیوەندییەکی بەوانەوە نییە.

١١. دەبێت ھەوڵبدەین کە ئاینی ئیسلام وەک ئاینی ناکۆکی و ئاژاوەگێڕی بناسێنین و عەشق و ئیمانی موسڵمانان بەرانبەر بەم ئاینە کەم بکەینەوە. بەڵگەیش بۆ سەلماندنی ئەم قسەیە، ھەبوونی ناکۆکییە ھەنوکەییەکانی نێوان ولاتە ئیسلامییەکان و تێکچوونی ھەرچی زیاتری باری ئاسایشی ئەو وڵاتانەیە.

١٢. پێویستە نفوزبکرێتە ناو خێزانەکان و پەیوەندییەکانی نێوان باوکان و منداڵاکانیان تا ئەو ڕادەیە تێکبدەین کە چیتر نەچنە ژێرباری ئامۆژگاری و پەروەردەی گەورەترەکانیان و بیانخەینە ژێر کاریگەری کڵتوری ئیستعمارییەوە. لەم حاڵەتەدا، ئێمە دەتوانین لاوەکان لەژێر کاریگەری و دەسەڵاتی بیروباوەڕی ئاینییدا دەربھێنیین و پەیوەندییان بە زانا ئاینییەکانە بپچڕێنین.

١٣. لەبارەی مەسەلەی بێ سەرپۆش (حیجاب)ی ژنانیشەوە، دەبێت ھەوڵێکی زۆر بدەین ژنانی موسڵمانەکان وا لێبکەین کە تامەزرۆی بێ حیجاب و ڕزگاربوون لە سەرپۆش پۆشین بن. بۆ گەیشتن بەو مەبەستەیش، دەبێت بە پشت بەستن بە بەڵگەنامە مێژووییەکان ئەوە بسەلمێنیین کە داپۆشراوی ژنان لە سەردەمی بنی عەباسدا کراوەتە عادەت و بە ھیچ شێوەیەک یەکێک لە سونەتەکانی ئیسلام نییە. خەڵکی ھاوسەرەکانی پێغەمبەریان بەبێ حیجاب دەبینی، لە سەردەمی سەرھەڵدان و دەرکەوتنی ئیسلامدا، ژنانیش شانبەشانی پیاوان لە ھەموو کاروبارەکانی ژیاندا بەشدار بوون و چالاکیان لەخۆ دەنواند. پاش ئەوەی کە لە ڕێگای پڕوپاگەندەیەکی فراوانەوە توانیمان حیجابی ژنان کۆتایی پێبھێنین، ئینجا ئەرکی کارمەندەکانمان ئەوەیە کە کوڕە گەنجەکان ھانبدەن بۆ دڵداری و پەیوەندی سێکسی نا مه‌شروع لەگەڵ ژناندا و لەم ڕێگایەشەوە فەسادی ئەخلاقی لە کۆمەڵگە ئیسلامییەکاندا پەرە پێبدەن. پێویستە کە ژنانی ناموسڵمانان بە بێ سەرپۆش دەربکەون و ببینرێن بۆ ئەوەی کە ژنانی موسڵمانیش لاساییان بکەنەوە.

١٤. دەبێت لە ڕێگای تۆمەت خستنە پاڵ خەتیب و مەلاکانەوە، ھەر جۆرە نوێژێکی بەکۆمەڵ (جەماعه‌ت) تێکبدرێن و کارێک بکرێت کە مەیلی پێشوازیکردنی خەڵک بۆ نوێژی جەماعەت کەمبکرێتەوە. بۆ ئەم مەبەستەیش، پێویستە کە چەند بەڵگەیک لە بارەی داوێنپیسی خەتیب و مەلاکانەوە بخرێتە ڕوو تا ھەر جۆرە پەیوەندییەکی نێوان ئەوان و خەڵک بە تەواوی تێک بچێت.

١٥. یەکێک لە گیروگرفتەکانیتر، سەردانی موسڵمانەکانە لە مەزارگە و شوێنە پیرۆزەکان . پێویستە لە ڕێگای چەند بەڵگەیەکەوە ئەوە بسەلمێنین کە بایەخ پێدانی گۆڕەکان و ڕازاندنەوەیان بیدعەیە و بە پێچەوانەی شەرعەوەیە و لەسەردەمی پێغەمبەردا، ئەمجۆرە نەریت و ڕێزلێنانە نەبووە و عیبادەتکرنی مردووەکان باوی نەبووە. دەبێت پلە بە پلە و لەڕێگای رووخاندنی بینا و سومبڵەکانی ئەم گۆڕانەوە، خەڵک لە سەردانی ئەو شوێنانە دوور بخەینەوە. یەکێک لە پرۆژە بەکەڵکەکان بۆ بەدیھێنانی ئەم ئامانجە، چۆنییەتی گومان دروستکردنە لەسەر ڕەسەنایەت (ئه‌ساله‌ت)ی ئەم مەزارگایانە. بۆ نموونە، دەبێت ئەوە بە خەڵک بگوترێت کە پێغەمبەر لە مزگەوتی نەبی (مسجد النبی) دا نەخراوەتە ژێر خاکەوە، بەڵکو خراوەتە ناو گۆڕەکەی دایکییەوە. لەبەرئەوە، ھەموو ئەولیاو کەسە گەورەکانی ئیسلام لەو شوێنانەی کە بە گڵکۆ و مەزرگای ئەوان ناسراوە، بەخاک نەسپێردراون. ئەبوبەکر و عومەر لە بقیعدا دفن کراون و کەس نازانێت کە گۆڕەکەی عوسمانیش لە کوێییە. مەزاری ئیمامی عەلی لە بەسرەیە و ئەو گۆڕەی کە لەنەجەفدا کراوەتە شوێنی زیارەتکردنی موسڵمانەکان، گۆڕی مغیرەی کوڕی شوعەیبە. سەری حسەین لە مزگەوتی (حنانە)دا دفن کراوە و کەسیش نازانێت کە لاشەکەی لەکوێدا دفنکراوە. لە کازمین دوو خەلیفەی عەباسی دفن کراون، نەک حەزرەتی موسا کازم و جه‌واد ئه‌لئه‌ئمه‌. مەزارگەی مەشھەد، گۆڕی ھارونە ڕەشیدە نەک مەزارگەی حەزرەتی ڕەزا. لە سامەڕایشدا خەلیفەکانی کوڕی عەباس نێژراوە، نەک ئیمامی ھادی و ئیمامی عەسکەری. دەبێت ھەوڵبدەین کە گۆڕستانی بقیع تەخت و تاراج بکەین و ھەموو شوێنە پیرۆزەکانی دیکە لە وڵاتانی ئیسلامیدا بکەینە کەلاوە.

١٦. دەبێت ھەوڵبدرێت سۆز و ڕێزێک کە شیعەکان بۆ بنەماڵەی پێغەمبەر ھەیانە لە ناوببرێت. دەبێت گومان لەسەر ھەڵبژاردنی محەمەد بۆ پێغەمبەری دروست بکەین و ئەو سۆزو ڕێزەی شیعەکان بۆ پێغەمبەر لە ناوبچێت. بۆ گەیشتن بەو ئامانجە، دەبێت چەند کەسێک بەکرێ بگرین کە بە مێزەری سەوز یان ڕەشەوە خۆیان دەربخەن و بە درۆ خۆیان بکەنە وەچە و نەوەکانی پێغەمبەر. بەم شێوەیە، ئەو خەڵکانەی کە ئەوان دەناسن، ووردە ووردە دەکەونە گومانەوە لە سەیدە ڕاستییەکان و لە نەوەکانی پێغەمبەریش. مەسەلەیەکیتر ئەوەیەکە ھەوڵبدرێت مێزەر و عەمامە لەسەری زانا ئاینی و سەیدە ڕاستییەکان لاببرێت تاکو لەم ڕێگایەوە ھەم پابەند بوون بە پێغەمبەر لە ناو ببرێت و ھەم ڕێزی زانا ئاینییەکانیش لە ناو خەڵکدا نەمێنێت .

١٧. شوێنەکانی ماتەمگێڕانی حسەین، یان حسەینییە، ئەبێت نابووت بکرێن و بکرێنە کەلاوە. ھۆی ئەم کارەیش، دەبێت بە خەبات لە دژی گومڕاییەکانی موسڵمانان و ئەو بەدبەختیانەی کە لە ئاینەوە سەرچاوە دەگرن، لەقەڵەم بدرێت. دەبێت بە ھەموو توانایەکمانەوە ھەوڵبدەین کە خەڵک نەچنە حوسەینیە و خۆیان لابدەن لە ماتەمگێڕان بۆ حوسەین و ووردە ووردە وایان لێیکرێت کە واز لەو جۆرە کارانە بھێنن. بۆ گەیشتن بەو ئامانجەیش، دەبێت لەڕێگای کۆمەڵێک مەرج و دیسپڵینی توند و قورسەوە، دروستکردنی حوسەینییەکان دژوار بکرێنەوە.

١٨. دەبێت ئازادی بیروڕا و پرسیارکردن بخرێتە مێشکی موسڵمانانەوە. ھەموو کەسێک دەتوانێت بە ئازادی بیربکاتەوە و حەزی لە ھەرشتێک بوو بیکات. ئەمر بە چاکەو نکوڵی لە خراپە واجب نییە. تەرویجکردنی حوکمەکانی شەریعەتی ئیسلام پێویست نییە و دەبێت وازیان لێبھێنرێت. پەندێکی ئێرانی ھەیە کە دەڵێت " عیسا بەدینی خۆیی و موسا بە دینی خۆی". پاش لە مردن، ھیچ کەسێک ناچێتە گۆڕی کەسێکی دیکەوە. ئەگەر ئەمر بە چاکە و نەھی لە خراپە واجب بێت، ئەوا دەبێت پاشاکان لە پێش ھەر کەسێکی دیکەوە ئەم فەرمانە بەجێ بھێنن و خەڵکە ئاساییەکە ھەقیان بەسەر ئەوەوە نییە.

١٩. دەبێت نەوە دروستکردن کۆنترۆڵ بکرێت و نەیەڵن کە پیاوەکان لە یەک ژن زیاتریان ھەبێت. دەبێت کاری ژنھێنان و شووکردن لە ڕێگای چەند بڕیارێکەوە ئاڵۆز و دژوار بکرێتەوە.. بۆ نموونە، نابێت کە ھیچ پیاوێکی عەرەب ژنێکی ئێرانی بکاتە ھاوسەری ژیانی، یان بە پێچەوانەکەشیەوە نابێت ھیچ پیاوێکی ئێرانی ژنێکی عەرەب بکاتە ھاوسەری خۆی و بەم شێوەیە پیاوە تورکەکانیش نەتوانن کە ژنێکی عەرەب، یان فارس بکەنە ھاوسەری خۆیان.

٢٠. دەبێت مەسەلەی بەجیھانیکردنی ڕێنمایی و ئامۆژگارییەکانی ئیسلام بە تەواوی ڕەتبکرێتەوە و ئەو دەنگۆیە لە ناو کۆمەڵگەدا بڵاو بکرێتەوە کە ئاینی ئیسلام، ئاینی کۆمەککردن و ھیدایه‌تکردن نییە و تەنھا ئاینی خێلێکه‌، ھەر بەو جۆرەشی کە قورئان بڕیاری لەسەر داوە :" ئەم ئاینە بۆ یادەوەری خۆت و خێڵەکەتەـ انە لذکر لک و لقومک".

٢١. سونەتە باشەکانی ئیسلام، وەک دروستکردنی بینای مزگەوتەکان، قوتابخانەکان و ناوەندە فێرکاریەکانی، دامەزراوە و ئۆرگانە خێرخوازییەکان، دەبێت ھەموویان لە ناوببرێن، یان لانی کەم سنووردار و کەمبکرێنەوە. دروستکردنی ئەوانە و بەڕێوەبردنیان ئەرکی دەوڵەتەکانە، نەک زانایانی ئاینی. ھەر کاتێک کە دەوڵەتەکان دەستببەن بۆ دروستکردن و بەڕێوەبردنی ئەوانە، ئیتر بەھای ئاینیان نامێنێت و لە ناو دەچێت.

٢٢. پێویستە کە لە ڕاستی و ڕەسەنایەتی ئەو قورئانە کەم بکەینەوە کە ئێستا لەبەردەستی موسڵمانەکاندایە، ئەویش لەڕێگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەو قورئانانەوە کە شتێکی کەمتر یاخود زیاتریان لەم قورئانەی ئێستا تێدایە و ئەمەش دەبێتە ھۆی ئەوە کە گومانی خەڵک لەسەر ئەساڵەتی ئەودا زیاد بکەین. لەم رووەوە، بەتایبەتی دەبێت سەرنج بدەینە سەر ئەوە کە ئایەتە سوکایەتی ئامێزەکانی سەبارەت بە مەسیحییەت و یەھودی و بێباوەڕەکانەوە بسڕینەوە. چەند نوسخەیەک لەم قوئانانە بگۆڕینە سەر زمانی تورکی، فارسی و ھیندی و چاپیان بکەین و بڵاویان بکەینەوە. دەبێت حکومەتە موسڵمانە نا عەرەبییەکان ھانبدەین کە لە ناوچەکانی بندەستیاندا ڕێگا لە قورئانخوێندن، بانگ و نوێژ بە زمانی عەرەبی بگرن. شتێکتر کە پێویستە سەرنجی بدەینێ، دروستکردنی گومانە لەسەر حەدیس و ڕیوایەتەکانی ئاینی ئیسلام. لە لایەکی دیکەیشەوه‌ دەبێت ھەر بەو جۆرەی کە لە وەرگێڕانی  قورئاندا شێوێنراوە، تەحریف لە حەدیسەکانیشدا بکرێت.

بە کورتییەکەی، ئەوەی کە لە کتێبی دووەمیاندا بینیم و لێی تێگەیشتم، زۆر چاک و بەسوود دەھاتنە پێش چاوم. ئەم ناونیشانەیان لە سەر کتێبەکە دانا بوو : " چۆن ئیسلام لە ناو ببەین ؟ "، کە لە ڕاستیدا ئەم کتێبە باشترین و و زانستیترین ئەو پرۆژانە بوو کە من و ھاوکارەکانم ئەرکمان بوو لە وڵاتانی ئیسلامیدا جێبەجێییان بکەین. پاش لە خوێندنەوەی کتێبەکە، کە بە توندیی کاریگەری لەسەرم دانابوو، چووم بۆ وەزارەتی مستعمرات تا کتتێبەکەیان تەسلیم بکەمەوە. لە چاوپێکەوتنێکیتردا کە دووبارە لەگەڵ جێگری وەزیردا بووم، ڕووی تێکردم پێی گوتم: " تۆ بەتەنیا نیت لە ئەنجامدانی ئەو کارانەی کە دەبێت بکرێن، بەڵکو گرووپێکی گەورەیش لە ھاوکارانی دڵسۆز و ڕاستگۆ، کە ژمارەیان لە سەرتاسەری وڵاتانی ئیسلامیدا (٥٠) ھەزار کەسە ھاوکاری و کۆمەکت پێدەکەن. وەزارەتی مستعمرات لە بیری ئەوەدایە کە ھەنگاو بەھەنگاو و لەگەڵ چوونە پێشەوەی کارەکانیدا، ئەم ژمارەیە بگەیەنێتە سەد ھەزار کەس. ھەرکاتێک کە گروپێکی گەورەی وامان بۆ دروست بکرێت، ئەوا بە دڵنیاییەوە دەڵێم زاڵ دەبین بەسەر وڵاتانی ئیسلامیداو دەست دەکەین بە سڕینەوەی یەکجاری شوێنەوارەکانی ئیسلام ".

پاشان جێگری وەزیر، بەمجۆرە درێژەی بەقسەکانیدا و وتی : " مزگێنیت دەدەمێ کە لە ماوەی سەدەیەکدا بە ئامانج و ئارەزووەکانی خۆمان دەگەین . ئەگەر نەوەکانی ئەمڕۆی ئینگلیز سەرکەوتنەکانی ئایندەمان نەبینن، ئەوا نەوەکانی داھاتوومان ڕۆژە خۆشەکانی ئایندە بە چاوی خۆیان دەبینن. ئەم پەندە ئێرانییە چەند جوان و باشە کە دەڵێت:

(پێشینان چاندیان و ئێمەیش خواردمان)، ئێمەیش دەیچێنین تاکو ئەوانیتر بیخۆن. ھەرکاتێک کە بەریتانیای گەورە، یان (پاشای دەریاکان)، لە تێکشکاندنی ئیسلامدا سەرکەوتو بێت و بەسەر ناوچەکەدا فەرمانڕەوایی بکات، ئەوا جیھانی مەسیحییەت لە ھەموو ئەو ئازارو ژانانەی کە لە دوازدە سەدەدا چەشتوویەتی، بە تەواوی ڕزگاری دەبێت. لە دوازدە سەدەی ڕابردوودا، موسڵمانەکان چەندین ھێرشیان کردووەتە سەرمان و چەندین جەنگیان بەسەردا سەپاندووین: بۆنموونە، جەنگە سه‌لیبییەکان کە ھیچ قازانجێکی بۆ مەسیحییەت نەبووە، ھەر بەو شێوەیەی کە ھێرشی مەغۆل لەسەرەتای خۆیەوە بە مەبەستی تاڵانکردن و وێرانکردنی وڵاتانی ئیسلامی دەستیپێکرد، بەڵام چونکە بەبێ لێکۆڵینەوە، توێژینەوە و بەبێ ئامانج دەستیپێکردبوو، نەیتوانی ئیسلام لە نێو ببات. پەلامار و ھێرشی ئێمە بۆ سەر وڵاتانی ئیسلامی، وەک ھێرش و پەلاماری مەغۆلەکان نییە کە تەنھا لە چوارچێوەی کردەوە سەربازییەکان و کوشت و کوشتار و تاڵانکردندا خۆی قەتیس بکات، بەڵکو ئێمە ھیچ پەلەیەکمان لەم کارەدا نییە و زۆر بەشێنەیی ئەم کارە ئەنجام دەدەین. حکومەتی بەریتانیای گەورە، لەگەڵ توێژینەوە و خوێندنەوەیەکی ھەمەلایەنەی ڕێگای تێکشکاندنی ئیسلامدا ھەنگاو دەنێت و بە سەبر و حەوسەڵەوە بەدوای بەرنامە سیستەماتیک و ووردەکانی خۆیدا دەچێت و سەرئەنجامیش بە دوا ئامانجی خۆی دەگات. بێگومان بۆ بەدیھێنانی ئەو ئامانجە، پەنا دەبەینە بەر ھێزی سەربازی، بەڵام کردەی ھەنگاوی سەربازی و جەنگی، دوایین ڕێگاچارە دەبێت و ئەو کاتەی کە بەتەواوەتی دەسەڵاتی خۆمان بەسەر وڵاتە ئیسلامییەکاندا سەپاند، بۆ سەقامگیرکردن و پاراستنی ئەو دەسەڵاتە و لەدژی ئەو گروپ و لایەنانەی کە دژی دەسەڵاتی ئێمە بن، پەنا دەبەینە بەرچەک. ئەوەیش گومانی تێدانییە کە دەسەڵاتدارانی ئەستەنبوڵ (عوسمانییەکان)، زۆر ھوشیارن و ناھێڵن کە پرۆژەکانمان لە وڵاتانی ئیسلامیدا بەخێرایی پراکتیزە بکەین، بەڵام دەبێت ھەرلە ئێستاوە منداڵانی چینە ناوەنجییەکان (middle class)، لەو قوتابخانانەی کە بۆمان ئامادەکردوون، پەروەردە بکەین. چەندین کڵیسا لەو ناوچانەدا دروست بکەین، دەبێت ئەوەندە پەرەبدەین بە مه‌شروب، قومار و سێکس تا بتوانین بە تەواوی نەوەی نوێی ئیسلام لە ئاین دوور بخەینەوە. دەبێت لە نێوان دەسەڵاتداران و فەرمانڕەوایانی ئیسلامیدا ناکۆکی و ململانێ جۆراوجۆرەکان پەرە پێبدەین و ئاگری فیتنەیی و دووبەرەکی خۆش بکەین. ئەشرافەکان و پیاوانی دەوڵەت و ئەو کەسانەی کە دەسەڵاتدارن، بیانخەینە داوی ژنانی جوان و مەکربازی مەسیحییەوە و مەحافلەکانی ئەم ژنە ئەگریجە لولانە پەرە پێبدەین و بیانڕازێنینەوە تا ووردە ووردە لەڕێگای ئەمانەوە ئەشرافەکان و پیاوانی دەوڵەت توانایی دینی خۆیان لە دەست بدەن و خەڵکیش گومانی خراپیان لەسەر دروست بکات و بڕوایان بە ئیسلام کەمبکرێتەوە و لە دوا ئەنجامیشدا یەکێتی و یەکبوونی سێ لایەنەی زاناکان، حکومەت و خەڵک لە ناوببرێت. لە ڕەوشێکی لەو جۆرەدایە کە بە پەرپاکردنی جەنگە ماڵوێرانکەرەکان، بنەماکانی ئیسلام لە رەگ و ڕیشەوە ھەڵدەتەکێنین".

                                                   ***

سەرئەنجام، جێگری وەزیری وەزارەتی مستعمرات پەردەی لەسەر دووھەمین نھێنییەک، کە پێشتر بەڵێنی پێدا بووم پێم بڵێت و منیش چاوەڕوانی بیستنیم دەکرد، ھەڵدایەوە : نھێنی دووەم بریتی بوو لەو ڕێککەوتنامەیەی کە لێپرسراوانی پایەبەرزی دەوڵەتی ئینگلیز، کە ھەموویان ئەندامی وەزارەتی دەرەوە بوون، پەسەندیانکردبوو. ئەم ڕێکەوتننامە پەنجا لاپەڕەییە، نەھجی وەزارەتی مستعمراتی بۆ شکستپێھێنان و لە ناوبردنی ئیسلام و موسڵمانانی لەماوەی سەدەیەکدا دیاریدەکرد. بەپێی پێشبینییەکانی ئەم نامیلکەیە، پاش لەو ماوەیەی کە دیاریکرابوو، ناوی ئیسلام لە سەر ئاستی جیھانیدا دەسڕایەوە و شوێنەوارێکی نەدەما. لە ھەمان نامیلکەدا تەئکیدێکی زۆریش لەسەر ئەوە کرابوو کە بەندەکانی ئەم ڕێکەوتننامە ١٤ مادەییە، نھێنییە و نابێت بەھیچ شێوەیەک بابەتەکان و ناوەرۆکەکەی ئاشکرا بکرێت، چونکە ترسی ئەوە ھەبوو ئەگەر موسڵمانەکان پێی بزانن، ئەوا ئەوانیش بەدوای چارەسەرێکدا دەگەڕێن. کورتەیەکی ڕێکەوتنامەکە، بەم شێوەیەی لای خوارەوە بوو:

١. ھاوکارییەکی فراوان و کاریگەر لەگەڵ ڕوسیادا بەمەبەستی دەستگرتن و زاڵبوون بەسەر ناوچە موسڵمان نشینەکانی باشوری ئەو وڵاتە (بوخارا، تاجیکستان، ئەرمەنستان، باکوری خۆرسان و سەروی ڕووبار ـ "ماوراء النھر")دا. ھەروەھا ھاوکاریکردن لەگەڵ ڕوسەکاندا ئامانجێکی تریشی ھەبوو، ئەویش دەستگرتن بەسەر خاکی تورکمەنستان و ئازەربایجاندا، کە ئەو دوو وڵاتەش وابەستە بوون بە ئێرانەوە و ھاوسنووریشی بوون.

٢. ھاوکاریکردن لەگەڵ پاشاکان و ئیمپراتۆرەکانی فەڕەنساو ڕوسیای قەیسەر بۆ دانانی پرۆژەیەکی ھاوبەش و ھەمەلایەنە بۆ تێکشکان و ڕوخاندنی حکومەتە ئیسلامییەکانی ناوەوە و دەرەوەی ناوچەکە.

٣. پەرەدان بە بە ناکۆکی و کێشە لەمێژینەکانی نێوان ھەردوو دەوڵەتی ئێرانی و عوسمانی و خۆشکردنی ئاگری ناکۆکی و دوژمنایەتی نەتەوەیی و ڕەگەزییەکانی نێوان تورکەکان و فارسەکان، بەرپاکردنی ڕاپەڕینە ناوخۆییەکان و جەنگە خێڵەکییەکان لە نێوان ھۆز و خێڵە موسڵمانەکانی دەوروبەری شارە گەورەکانی عێراق و ئێران. بڵاوکردنەوە و زیندووکردنەوەی سەرلەنوێی ئاینەکانی پێش لە ئیسلام، تەنانەت ئاینە وازلێھێنراو و لەیادچووەکانی میزۆپۆتامیا، ئێران و میسر و ھەڵگیرساندنی ئاگری شەڕ لەنێوان ئیسلام و ئاینە ناوبراوەکاندا.

٤. دانی بەشێک لەزەوی شارەکان و لادێکانی وڵاتانی ئیسلامی، وەک (اقطاع) بە نەتەوە نا موسڵمانەکان. بۆنموونە، سپاردنی مەدینە بە جولەکەکان، بەندەری ئەسکەندەرییە بە مەسیحییەکان و شاری یەزدی ئێرانیش بە زەردەشتییە پارسییەکان، عەمارەی عێراقیش بە صائبینەکان، کرماشانیش بە علی اللھیان، موسڵیش بە یەزیدییەکان، دەوروبەری کەنداوی فارسیش، بوشھر... بە ھیندییەکان، لەم ناوچەی دواییەیان دەبێت لەپێشدا ھیندییەکان جێگیر بکەین. طرابلسی لوبنان بە خێڵەکانی دروز و گارچیش بەشیعە عەلەوییەکان و مەسقەتی عومانیش بە خوارجەکان. پاش سپاردنی ئەم شوێنانە بەو گروپە ئاینی و کۆمەڵایەتیانەی کە ئاماژەیان پێکرا، پێویستە ھەوڵبدەین کە بناغەی دارایی و سەربازییانەی ئەم کەمایەتییانە، لەڕێگای کۆمەکە لۆجستییەکان، کەلوپەلی جەنگی و ناردنی پسپۆڕانی سیاسیی و جەنگییەوە بەھێز بکەین بۆ ئەوەی کە پاش لە ماوەیەکی کەم، ئەم کەمایەتییە ئاینییانە ببن بە دڕکی چاوی موسڵمانان و ئازاری گیانیان بدەن. فراوانبوونەوەی پلەبەپلەی نفوز و دەسەڵاتی ئەوان لە ناوچەکەدا، دەبێتە ھۆی لە ناوچوونی حکومەتەکانی موسڵمانان و نفوزی ئیسلامیش لە ناوچەکەدا بەرەو لاوازی و داڕزین دەبات.

٥. داڕشتنی نەخشەیەکی وورد و عەمەلی بەمەبەستی دابەشکردنی حکومەتە بەھێزەکانی ئێران و عوسمانی بەسەر چەند فەرمانڕەوایەکی بچووک و خۆجێ (محەلی)یدا و دروستکردنی کێشەو ناکۆکی لە نێوانیاندا، لەلایەکەوەو لە لایەکی تریشەوە بەشەڕدانیان لەگەڵ حکومەتی ناوەندیدا، وەک ئەو پرۆژەیەی کەئێستا لە لە ھیندستاندا پیادە دەکرێت، یان بەکەڵک وەرگرتن لە دەستور؛ دووبەرەکی دروستبکە و حکومەت لەدەستبگرە، یان بە دەربڕینێکی ڕاشکاوانەتر و باشتر: دووبەرەکی بنێرەوە و لە ناویان ببە!.

 ٦. لە ناوچە ئیسلامییەکاندا، بە بەرنامەڕێژی ھوشیارانە وسیستماتیکەوە پڕوپاگەندە بۆ بیروباوەڕ و ئاینە ساختە و دروستکراوەکان بکرێت، بەجۆرێک کە ئەو کارە دەبێت پاش لە ھەڵسەنگاندنی زەمینە فکرییەکانی توێژە جیاوازەکانی خەڵک ئەنجام بدرێت. بۆ نموونە: شیعەکان ئیمامەکانی خۆیان زۆر خۆش دەوێت، بۆ مەزھەبی حسین اللھی، پەرەستنی حەزرەتی صادق، زیادەڕەویکردن لە بارەی حەزرەتی مەھدی ونبووەوە، زیادەڕەوی لەبارەی کەسایەتی عەلی کوڕی موسا ڕەزاوە ـ گروپی ھەشت ئیمامی ـ تەرویج بکرێت. گونجاوترین شوێنەکان بۆ بڵابوونەوەی ھەریەکێک لەم مەزھەبانە، بەم شێوەیەیە : حسێن ئیلاهی لە (کەربەلا)، مەھدی ونبوو لە (سامەڕا)، حەزرەتی صادق لە (ئەسفەھان)، ھەشت ئیمامەکەیش لە (مەشھەد). بێگومان بڵاوکردنەوە و تەبلیغ کردنی ھەریەکێک لەم مەزھەبە ساختانە نابێت تەنھا سنوردار بکرێنەوە بە ناوچە شیعەنشینەکانەوە، بەڵکو دەبێت کە لە ناو گروپی چواری ئەھلی سوننەیشدا، چەند مەزھەبێکی لەوجۆرەی کەباسکران، بڵاوبکرێتەوە و ناکۆکی و دووبەرەکیەکی بەھێزیش لە نێوانیاندا دروست بکەین، بەجۆرێک کە ھەر یەکەیان خۆی بە موسڵمانی ڕاستەقینە لەوی دیکەیان بزانێت و ئەوانی دیکە بەکافرو ھەڵگەڕاوە لە دین بزانێت و کوشتنیان بکاتە واجب.

٧. بڵاوکردنوەی لەشفرۆشی و نێربازی (لواط)، مەیخواردنەوە و قوماربازی ، لەو بەرنامانەیە کە دەبێت لە ناو موسڵماناندا پەرەیان پێبدرێت. لە پەرەدان و تەرویجکردنی ئەمجۆرە فاسادانەدا، دەبێت لە ئاینەکانی پێش لە ھاتنی ئیسلام بۆ ناوچەکە، کە خۆش بەختانە ژمارەیان کەم نییە، زۆرترین کەڵک وەربگرین.

٨. ھەوڵدان بۆ ھەڵبژاردنی فەرمانڕەوایانی گەندەڵ و ناپاک تا ھەستیارترین کارو بارەکانی ئەم وڵاتانە لەدەستبگرن. پەیڕەویکردن لەم بنەمایە کە فەرمانڕەوایانی ویلایەتەکان دەبێت بەکرێگیراوانی وابەستەبن بە وەزارەتی مستعمراتی ئینگلیزەوە، بەکورتییەکەی کار بۆ دەوڵەتی ئینگلیز بکەن و فەرمان لەوەوە وەربگرن. پێویستە کە ئامانجەکانی ئێمە لە وڵاتانی ئیسلامیدا، لە ڕێگای ئەو فەرمانڕەوا بەکرێگیراوانەوە بەنھێنیانە عەمەلی بکرێنەوە. بێگومان دەبێت لە ڕووکەشدا وا بنوێنێت کە ئەم فەرمانڕەواو فەرمانبەرانە لە لایەن پاشاکانی ئیسلامەوە دیاری دەکرێن، بەڵام لە ژێرەوە فەرمانبەری دەوڵەتی به‌ریتانیای گەورەو وەزارەتی مستعمراتن.

٩. بەرگرتن بە کڵتورو زمانی عەرەبی لە وڵاتانی موسڵماننشینی نا عەرەبیدا و لەبەرانبەریشدا تەبلیغ و بڵاوکردنەوەی زمان و کڵتوری نەتەوەیی خۆیان، وەک زمانی سانکریت، زمانە ئێرانییەکان، زمانی کوردی، زمانی پەشتو و ئۆردو. دەبێت بایەخ بەوە بدرێت کە لەهجە محەلییە باوەکانی ناو خێڵە عەرەبەکان پەرەی پێدرێت و جێگای زمانی عەرەبی پەتی (فصیح) بگرێتەوە تا لەم ڕێگایەوە بتوانرێت پەیوەندی عەرەبەکان لەگەڵ زمان و کڵتوری قورئان و سونەتدا بپچڕێنرێت.

١٠. ھەوڵدان بۆ زیادکردنی ژمارەی بەکرێگیراوان و سیخوڕەکانی ئینگلیز لە ئۆرگانە دەوڵەتییەکاندا وەک ڕاوێژکارانی دەسەڵاتداران، پسپۆڕان و... لە ئەنجامدا کاریگەری دانانیان لەسەر بڕیارەکانی ئەمیرەکانی و وەزیران وڵاتانی ئیسلامی. باشترین ڕێگای گەیشتن بەو ئامانجانەش، لە پێشدا پەروەردەکردن و ڕاھێنانی کۆیلەکان و کەنیزە ھوشیارو لێھاتووەکانە و لە قۆناغی دواتریشدا فرۆشتنەوەیانە بە فەرمانڕەواکان، مناڵەکانی لێپرسروانی دەربار، شازادەکان، ھاوسەرەکانیان و کەسانی بەنفوزتر. ئەم کۆیلە و کەنیزانە، بەھۆی لێھاتووییەکەوە کە ھەیانە، ووردە ووردە جێگای خۆیان دەکەنەوە و تا ئاستی ڕاوێژکارانی دەسەڵاتداران و ڕێپیشاندەرانی وەزیر و ئەمیرەکانی وڵاتانی ئیسلامی دەچنە سەرەوە. پەیوەندی لە پساننەھاتوو و کاریگەری ئەوانە لە سەر پیاوانی موسڵمان زۆر بەھێز دەبێت.

١١. پەرەدان بە ئاینی مەسیحیەت لە ناو چەند توێژێکی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگە ئیسلامییەکاندا، بە تایبەتی تەکنۆکراتەکان (کارمەندانی مالیەی دەوڵەت، پزیشکەکان و ئەندازیاران) و کەسانێکیتر کە وابەستەن بەمانەوە. زیادکردنی ژمارەی کڵیساکان، قوتابخانەکان و دەرمانخانەکانی سەربە کڵیسا، بڵاوکردنەوەی کتێب و نامیلکە تەبشیریەکان و دابەشکردنیان بە خۆڕایی لە ناوچینە ناوەنجییەکانی خەڵکدا، بایەخدان بەمێژووی مەسیحیەت و بەرجەستەکردنەوەی ئەو مێژووە لە بەرانبەر مێژووی ئیسلامدا. بە مەبەستی فەراھەمکردنی ئیمکاناتی زیاتر بۆ تەبلیغ کردنی ئاینی مەسیح و بەدەستھێنانی زانیاری پێویست لەبارەی بارودۆخ و گۆڕانکارییە ناوخۆییەکانی ناوکۆمەڵگە ئیسلامییەکانەوە، دەبێت بەکرێگیراوەکان و جاسوسەکانی به‌ریتانیا لەبەرگی خوشکانی دنیا تەرککردوو، ڕاھیب و قەشەکاندا بنێردرێن بۆ ناوکڵیساکانی وڵاتانی ئیسلامی. ھەندێک لەم ئاینییە بە شێوە مەسیحیانە، دەبێت لە بەرگی ئیسلامناس، ڕۆژھەڵاتناس و تاد... لە ھەوڵی ئاوەژۆکردنەوەی ڕاستییە مێژووییەکاندا بن و پاش لە فەراھەمکردنی بەڵگە و زانیارییە پێویستەکان لە مەڕ بارودۆخی وڵاتانی ئیسلامی، ئینجا دەبێت ھیمەت بکەن بۆ نووسینی چەند وتارو بابەتێک بەزیانی ئیسلام و بە قازانجی مەسیحییەت.

١٢. بلاوکردنەوەی ئاتەیزم (الحاد) لە ناوکچان و کوڕانی موسڵماندا و دروستکردنی گومان لە مێشکیاندا بەرانبەر بە بنەماکانی ئیسلام، ئەویش لەڕێگای تەبلیغکردنەوە لە قوتابخانەکانی سەر بەکڵیسا، بڵاوکردنەوەی کتێبە دژی ئەخلافی و دژی ئیسلامییەکان، دروستکردنی یانەکانی ڕابواردن و دیسکۆکان، فەراھەمکردنی پێداویستییەکانی دروستکردنی پەیوەندی دڵداری لەگەڵ دۆستە ناموسڵمانەکانیان و ئامادەکردنیان بە مەبەستی بەدڕەوشتی و بێدینی. دروستکردنی ئەنجومەنە نھێنییەکان بە بەشداری لاوە جولەکە و مەسیحییەکان و... بە مەبەستی خستنەداوی لاوانی موسڵمان، بەھەر ھۆیەک کە مەیسەر ببێت.

١٣. ھەڵگیرساندنی ئاگری ناکۆکی و پشێووییەکان لە نێوان موسڵمانان و ئاینەکانی دیکەدا، لە ناوەو دەرەوەی سنوورەکانی وڵاتانی ئیسلامیدا، یاخود لە نێوان خودی گروپە جیاوازەکانی موسڵمانەکانیشدا، ئەویش بە مەبەستی لاوازکردنی ھێزی ئیسلام و دورخستنەوەی پەیڕوانی ئەم ئاینە لە ھاوڕایی و لەیەکجۆر بیرکردنەوە لە بارەی کێشەکانی ژیانەوە و پابەستکردنیان لە ھەنگاونان بەرەو گەشەکردن و پێشکەوتنیان. لە ناوبردنی ھێزە فکری، دارایی و نەتەوەییەکانیان، مراندنی گیانی چالاکی و تێکۆشانی لاوەکانیان و پەرەدان بە بێ سەرەو بەرەیی و پاشاگەردانی.

١٤. تێکشکاندنی ئابوریی نەتەوەیی وڵاتانی ئیسلامی، بە کشتوکاڵ و سەرچاوەکانیتری بەرھەمھێنانی کۆمەڵایەتی و ژیانەوە. بۆ گەیشتن بەم ئامانجەیش دەبێت بەنداوەکان تێکبدەین و ھەوڵبدەین کە گیانی تەمەڵی و بێزار بوون لە ناو یەک بەیەکی ئەندامانی کۆمەڵگە ئیسلامییەکاندا بەرانبەر بە کارو بەرھەمھێنانی کۆمەڵایەتی بەھێز بکەین. ھەوڵبدەین کە لەڕێگای کردنەوەی شوێنە تەرفیھییەکان و چایخانەکانەوە، ڕێژەی بەکارھێنانی تریاک و کەرەستە سڕکەرەکانیتر ببەینە سەرەوە.

پێویستە ئەوەش بڵێم کە ئەو ١٤ بەندەی سەرەوە، ھەموویان لەگەڵ نەخشە، وێنە و نموونەدا لە نامیلکەکەدا نووسرابوونەوە، بەڵام من لێرەدا چەند ئاماژەیەکی کورتم بە ھەر یەکێک لەو بەندانە کردووە.

بەکورتیەکەی، پاش ئەوەی کە سوپاسی جێگری وەزیری وەزارەتی مستعمراتم کرد بۆ ئەو متمانەیەی کە پێی بەخشی بووم، نامیلەکە نھێنییەکەم لەلای خۆم ھێشتەوە. مانگێک لە لەندەن مامەوە تا ئەو کاتەی کە لە لایەن وەزیرەوە فەرمانی درێژەدان بە مەئمورییەتەکەم لەعێراقدا دەرچوو. دوایین مەئمورییەتەکەم تایبەت بوو بە ئامادەکردنی محەمەد عبدالوەھاب تا ئاینە نوێیەکەی ڕابگەیەنێت. جێگری وەزیر لەوە ئاگاداری کردمەوە کە زۆر بە شێنەیی و ھوشیارییەوە لەگەڵیدا بەرەو ڕوو ببمەوە و بەھیچ شێوەیەک پێویست ناکات کە لەسەرەتاوە زیادەڕۆی لەگەڵدا بکەم، چونکە تێگەیشتنەکەی جێگری وەزیر لەسەر ئەو ڕاپۆرتانە بیناکرابوو کە جاسوسەکانی به‌ریتانیا لە عێراق و ئێرانەوە ناردبوویان بۆ وەزارەتی مستعمرات. محەمەد عبدالوەھاب گونجاوترین و شایستەترین کەس بوو کە دەکرا دەوڵەتی بەریتانیا بۆ جێبەجێکردنی پرۆژەکانی وەزارەتی مستعمرات حیسابی لەسەر بکات. پاشان جێگری وەزیر لە درێژەی قسەکانیدا وتی: " دەبێت بەڕاشکاوانە قسە لەگەڵ محەمەددا بکەیت، چونکە جاسوسەکانمان پێشتر لە ئەسفەھاندا گفتوگۆیان لەگەڵدا کردووە و و شێخ پێشنیارەکانمانی قەبوڵ کردووە، ھەڵبەتە بەو مەرجەی کە لە ئەگەری ئەو مەترسی و ھەڕەشانە بپارێزرێت کە لەلایەن زاناکان، یان لەلایەن دەمارگیر و بەکرێگیراوەکانی دەسەڵاتدرانی ناوخۆییەوە، کە کار بۆ دەوڵەتی عوسمانی دەکەن، ڕووبەڕووی دەبنەوە، چونکە لەگەڵ ئاشکرابوونی بانگی نوێ ئەودا، لە ھەموو لایەکەوە پلان و ھێرشی ترسناک بۆ لە ناوبردنی شێخ دەست پێدەکات".

ھەروەھا دەوڵەتی ئینگلیز ڕازی بوو بوو بەوە کە لە کاتی پێویستدا پارەو چەک بۆ شێخ محەمەد بنێردرێت و بەپێی مەیل و ئارەزووی شێخ، ناوەندی فەرمانڕەوایەتییە سەرەتاییەکەیان لە ناوچەیەکی بچووکدا دیاریکردبوو لە نزیکی " نجد "ەوە، کە دەکەوێتە جەزیرەی عەربی.

بەڵێ ! زۆر خۆشحاڵ بووم بەبیستنی ڕازی بوونەکەی شێخ، بەڵام تەنھا پرسیارێک کە لە جێگری وەزیرم کرد، ئەمەبوو کە: ڕۆڵ و ئەرکی داھاتووی من چییە ؟ لەمەودوا چی بکەم ؟ چ کارێکیتر بخەمە سەرشانی شێخ ؟ لە کوێوە دەست بەمەئموریەتەکەم بکەم؟ جێگری وەزیر وەڵامی دامەوە کە: " پێشتر وەزارەتی مستعمرات سنووری ئەرکەکانی تۆی بەڕوونی دیاریکردووە و ئەویش ئەو ئەرکانەیە کە دەبێت شێخ پلە بەپلە ئەنجامیان بدات. ئەرکەکانیش بریتین لە:

١. بەکافر ناوزەد کردنی ھەموو ئەو موسڵمانانەی کە بە مەزھەبەکەی شێخەوە پەیوەست نەبن و بە ڕەوا زانینی کوشتن، تاڵانکردن و دەستدرێژیکردنە سەر ناموسیان، ڕێگادان بە فرۆشتنی ئەوانەی کە بەدیل دەگیرێن لەبازاڕەکانی کڕین و فرۆشتنی کۆیلەکاندا، وەکو کۆیلە و کەنیزەک .

٢. ئەگەر بکرێت، ئەوا بینای کەعبە وێران بکرێت، ئەویش بە بیانوی نەھێشتن وسڕینەوەی پاشماوەکانی بت پەرستی، ڕێگاگرتن لە موسڵمانان بۆ ئەنجامدانی فەرزی حەج و بزواندن و ھاندانی خێڵە عەرەبەکان بۆ تاڵانکردنی حاجییەکان.

٣. ھاندانی خێڵە عەرەبەکان بۆ یاخیبوون و سەرپێچیکردن لە فەرمانەکانی خەلیفە (ئیمپراتۆری عوسمانی)، بزواندن و ھاندانی خێڵ و کەسە ناڕازییەکان بۆ ھەڵگیرسانی ئاگری جەنگ دژ بە حکومەتی عوسمانی، دروستکردن و ئامادەکردنی سوپایەکی چەکدار بۆ ئەنجامدانی ئەو کارە و شەڕو تێکھەڵچوون لەگەڵ ئەرستۆکراتەکانی حیجازدا بەھەرھۆکارێک کە لە توانادا بێت، ئەویش بە مەبەستی کەمکردنەوە لە نفوز و ڕێزیان لە حیجازدا.

٤. وێرانکردنی گۆڕەکان و مەزارگەکانی موسڵمانان کە لە مەککە مەدینەو شارەکانی تردا ھەن، ئەوەش بە بیانوی خەبات لەدژی نەریت و ڕەوشتی بتپەرەستی و شەریک دروستکردن بۆ خودا و بەرگرتن بە سوکایەتیکردن بە کەسایەتی محەمەد و بەشێوەیەکی گشتیش بە ھەڵبژێردراوان و زانایانی ئیسلامیی تا ئەو جێگایەی کە لە توانادا بێت.

٥. تا ئەو جێگایەی کە مەیسەر بێت، پەرە بە نائارامی، فیتنە و دووبەرەکی و ئاژاوە نانەوە بدرێت لە وڵاتانی ئیسلامیدا.

٦. چاپکردن و بڵاوکردنەوەی قورئانێکی نوێ کە ئایەت و سورەتەکانی کەم و زیاد کرابێت، ئەویش لە سەر بنەمای حەدیس و ئەو ھەواڵانەی کە دەبنە بەڵگەی کەمبوونەوە، یان زیادبوونی ئەو قورئانەی کە ھەنوکە لەبەر دەستدایە.

پاش ئەوەی کە جێگری وەزیر ئەو بەرنامە شەش بڕگەییەی ڕوونکردەوە، کەدەبوو شێخ محه‌مه‌د عبدالوەھاب جێبەجێکردنی تەواوەتیان لە ئەستۆ بگرێت، لە درێژەی قسەکانیدا ووتی :" نابێت قورسی و چڕو پڕی ئەم بەرنامەیە بترسێنێت! ئەرکی ھەموومانە کە تۆوی لەناوبردنی ئاینی ئیسلام لە وڵاتانی ئیسلامیدا بچێنین تاکو نەوەکانی ئایندەمان بتوانن کاروانەکەی ئێمە لەم ڕێگایەوە بگەیەننە دوا مەنزڵگەی خۆی. دەوڵەتی بەریتانیای گەورە سەبرو حەوسەڵەی ھەیە و نەفەسی درێژە لە تێکۆشانی درێژخایەنی خۆیدا. ئێمە ئەم ڕێگا دوورو درێژە بە ھەنگاوی حساب بۆکراو و دڵنیابووەنەوە تەی دەکەین. باشە ئەی محەمەدی پێغەمبەر خۆی پیاوێکی تەنھا نەبوو کە توانی شۆڕشێکی ئەوھا ماڵوێرانکەر بەرپا بکات؟ محەمەد عه‌بدولوەھابیش، ھەروەک پێغەمبەر، دەتوانێت ئاگری ئەو شۆڕشە بڵێسەدار بکات کە ئامانجی ئێمەیە لەداھاتوودا ".

چەند ڕۆژێک دوای دیدارەکەم لەگەڵ جێگری وەزیردا، ئیزنی سەفەرەکەم وەرگرت و پاشانیش ماڵئاواییم لە خێزانەکەم و برادەرەکانم کرد. لەکاتی ھاتنە دەرەوەم لەماڵەوەدا، کوڕەکەم بە ئاوازێکی داواکارییانەوە وتی : " بابە! زوو بگەڕێرەوە ". بە قسەکانی ئەو، چاوەکانم پڕ لە فرمێسک بوون و چیتر نەمتوانی گریانەکەم لە ھاوسەرەکەم بشارمەوە، یەکترمان ماچکرد، ماچەکانمان، ماچی گەرم و ئاگراوی بوون. دوای ئەوە، ئینجا بەمەبەستی سەفەرکردن بۆ بەسرە، بەرەو لای کەشتییەکە ڕۆیشتم. پاش سەفەرێکی سەخت و دژوار، سەرئەنجام لە شەودا گەیشتمە بەسرە و بە پەلە خۆمکرد بە ماڵی عەبدولڕەزای دارتاشدا. کە چوومە ماڵیان، عه‌بدوڵڕه‌زا خەوتبوو، ھەرکە خەبەری بووە و چاوی بەمن کەوت، زۆر بەگەرمی پێشوازی و بەخێرھاتنی لێکردم. ئەو شەوە لە ماڵی ئەوان مامەوە، بەیانی زوو کە لە خەو ھەستاین، عبدالڕەزا پێی وتم کە ماوەیەک لەوەپێش شێخ محەمەد عبدالوەھاب گەڕاوەتەوە بۆ بەسرە، بەڵام چەند ڕۆژێک دوای ئەوە، خواحافیزی لێکردووە و سەفەری بۆ شوێنێکی نادیار کردووە. عبدالڕەزا پێی وتم کە شێخ نامەیەکی بۆ من نووسیووە و لەلای ئەو بەجێیھێشتووە. شێخ لە نامەکەیدا ئادرەسی شوێنی نیشتەجێبوونەکەی خۆیی لە نەجدا بۆ نووسی بووم.

ڕۆژی دوایی بە تەنیا بەرەو نەجد کەوتمەڕێ و پاش لە ماندووبوون و فەلاکەتێکی زۆر، گەیشتمە نەجد و سەرئەنجام شێخم لە ھەمان ماڵدا دۆزییەوە کە لە نامەکەیدا بۆی دەستنیشان کرد بووم. ماندوویەتی لە ڕوخساریدا دەبینرا. بە باشم نەزانی کە لەوبارەیەوە قسەی لەگەڵدا بکەم، خێرا تێگەیشتم کە لە کاری سێکسیدا زیادەڕەوی کردووە و وزەی لەبەر بڕاوە، بەڵام ھەر ناچاربووم کە ئامۆژگاری بکەم تا لەکاری سێکسیدا زیادەڕەوی نەکات، چونکە دەبووایە کە پێکەوە چەند پرۆژەیەکیتر ئەنجام بدەین. شێخ ئامۆژگارییەکەمی قەبوڵکرد و پاشان بڕیارماندا کە من خۆم بکەمە کۆیلەی ئەو و بە ناوی "عەبدوڵا "وەخۆم بناسێنم و واپیشان بدەین کە شێخ منی کۆیلەی لە کۆیلەفرۆشەکان کڕیووەتەوە و ئێسایش بوومەتە موڵکی ئەو، ھەروەھا شێخیش واباسیکردبوو کە منی لە شاری بەسرە کڕیوە و بۆئەنجامدانی کارەکانی ماوەیەک لەبەسرەدا ماوەتەوە و  پاشان گەڕاوەتەوە بۆ نەجد.

خەڵکی نەجد منیان بە کۆیلەی شێخ محەمەد عبدالوەھاب دەزانی. پێویستە ئەوەش بڵێم کە ئێمە بۆ ماوەی دووساڵ لەنەجد خەریکی فەراھەمکردنی سەرەتاکانی دەرچوونی شێخ و ڕاگەیاندنی بانگی نوێی ئەو بووین. لە ناوەڕاستی ساڵی ١١٤٣ ی کۆچیدا، محەمەد عه‌بدولوه‌هاب بڕیاری یەکجاری خۆییدا بۆ ڕاگەیاندن و ئاشکراکردنی ئاینە نوێیەکەی لە جه‌زیرەی عەرەبدا و ھاوکاتیش بانگەوازی ئەو برادەرانەی خۆییکرد کە ھاوبیری بوون و بەڵێنی ھاوکاریکردنیان پێدابوو. لەسەرەتادا، بانگەوازەکەی بە ووشە و دەربڕینی کورت و ناڕۆشن، کە ڕووی لە ھاوەڵ و مریدەکانی بوو دەستپێکرد، بەڵام پاشماوەیەک چەندین دەعوەتننامەی بۆ چینە جیاوازەکانی نەجد نارد و سەرئەنجام توانیمان ھەنگاو بەھەنگاو، لەڕێگای پارەدانەوە، ژمارەیەکی زۆر لە دەوری بەری شێخ و بۆ پشتیوانی لە بیرو باوەڕەکانی کۆبکەینەوە و بەھۆی پڕوپاگەندەی ئەم کەسانەی دەوری شێخەوە، بڕیارەکەی خۆمان لەبارەی ئەوەوە دا کە خەباتکردن لەدژی دوژمنان و نەیارانی شێخ تووندوتیژتر بکەینەوە. پێویستە ئاماژەش بەوە بکەم کە ھەرچی بانگەوازەکەی شێخ لەدورگەی عەرەبدا ئاشکراتر دەبوو، ھەربەو ڕادەیەیش ژمارەی دوژمنان و نەیارەکانی ئەویش زیادیان دەکرد.

زۆر بەخێرایی دوژمنکاری و دژایەتیکردنەکانی شێخ گەیشتنە ئاستێک کە خەریک بوو بڕیارەکەی شێخ لەق بکات و پاشەکشەی پێبکات، ئەمە بەتایبەتی لەوکاتەدا بوو کە لە نەجدا دەنگۆ ترسناکەکان لەدژی ئەو بڵاوبوونەوە. من زۆر بە لێبڕاوییەوە ھانی شێخم ئەدا تا خۆی ڕابگرێت و نەمدەھێشت کە ئیرادە و ڕۆڵی ئەو بەرەو لاوازی بڕوات. ھەردەم پێم دەگوت: " محەمەدی پێغەمبەری خودایش لە یەکەمین رۆژەکانی (بعثت) دا، کۆمەڵێک دوژمنی ھەبوو کە زۆر لە دوژمنەکانی تۆ بەھێزتر بوون، زیاتریش لەتۆ تەحمولی بەڵاوکوێرەوەرییەکانی دەکرد، بڕینی ڕێگایەکی گەورەو شکۆدار، بەبێ تەحەمولکردنی ئەزیەت و ئازار مەیسەر نابێت و ھەر ڕابەرو پێشەوایەکی خێرخوایش لەگەڵ ئەم دژوارییانەدا بەرەو ڕوو دەبێتەوە ".

سەرئەنجام، شێخ محەمەد عبدالوەھاب لەوە دڵنیایکردم کە بەوپەڕی دڵسۆزییەوە تێدەکۆشێت بۆ جێبەجێکردنی بەرنامە ٦ بڕگەییەکەی وەزارەتی مستعمرات، بەڵام لەگەڵ ھەموو ئەوانەشدا، ھێشتا شێخ لە دوو ڕووەوە بەڵێنی گونجاوی نەدەدا : یەکەمیان لەکاتی گرتنی کەعبەدا، کەعبە بڕوخێنێت، چونکە شێخ ئەوەی بەکارێکی ترسناک و مەحاڵ دەزانی و پێی وابوو کە موسڵمانەکان بەو زووییە قسەکانی ئەو لە بارەی بتپەرەستییەوە قەبوڵ ناکەن. دووەمیان ئەوە بوو کە ئەو توانایەی لەخۆی ڕانەدەبینی قورئانە نوێیەکە بنووسێتەوە و و ئامادە نەبوو کە ھیچ شتێک لەبەرانبەر قورئاندا بکات. ھەروەھا شێخ زۆر لەدەسەڵاتدارانی مەکە و ئەستەنبوڵی ناوەندی خەلافەتی عوسمانی دەترسا و لەو بارەیەوە دەیگوت : " ئەگەر کەعبە بڕوخێنم و قورئانێکی نوێ بھێنمە کایەوە، ئەوا مەترسی ئەوە ھەیە کە عوسمانییەکان ھێزێکی زیاتر بۆ سەرکوتکردن و لەناوبردنم ڕەوانەی عەرەبستان بکەن. لەوحاڵەتەدا، ئێمەش توانای مقاوەمەتکردنمان نابێت لەبەرانبەریاندا ". منیش لە عوزرەکەی تێگەیشتم و زانیم کە کەش و ھەوای سیاسیی - ئاینی ئەمڕۆ لەبارنییە بۆ ئەوەی کە خەڵک قورئانی نوێ قەبوڵ بکەن و کەعبەیش بڕوخێنن.

پاش چەندین ساڵ کە بانگەوازەکەی محه‌مه‌د عبدالوەھاب و بڵاوبوونەوەی ئاینەکەی بەپێی بەرنامەیەکی شەش بڕگەیی، لە سەرکەوتن نزیک دەبووەوە، ئینجا وەزارەتی مستعمرات بڕیاریدا کە لەباری سیاسیشەوە لە جەزیرەی عەرەبیدا دەستبەکارببێت . ئەوەبوو کە یەکێک لە بەکرێگیراوەکانی خۆی (کە ناوی محەمەد بن سعودی*) بوو، ئەرکی ھاوکاریکردنی محەمەد عه‌بدولوەھابی گرتە ئەستۆی خۆیی و بۆ ئەم مەبەستەش نوێنەرێکی خۆی ناردە لای محەمەد عەبدالوەھاب تا ئامانجەکانی بەریتانیای گەورەی بۆ ڕوونبکاتەوە و تەئکید لەسەر ھاوکاری و تێکۆشانی ھاوبەشی ھەردوو محەمەد (محەمەد عه‌بدولوه‌هاب و محەمەد بن سعود) بکات. بڕیاری ھاوکاری کردنەکەیان بەم شێوەیە بوو کە یەکلاییکردنەوەی کێشە ئاینییەکان بسپێردرێت بـە محەمەد عه‌بدولوه‌هاب و مەسئولیەتە سیاسییەکەیش بکەوێتە ئەستۆی محەمەد بن سعود. لەو سەردەمەدا ئامانجی وەزارەتی مستعمرات ئەوە بوو کە ھەیمەنەکردنی دوو لایەنە بەسەر دڵ و جەستەی موسڵمانەکاندا، بە تێگەیشتن لەمە و بە شایەتی مێژوو، حکومەتە دینییەکان تەمەنیان درێژتر و بەھێزتر بوون لە حکومەتە سیاسییەکان.

بەمجۆرە، ھەر ڕۆژێک کە دەگوزەرا، بەرھەمی یەکێتی و یەکبوونەکەی ئەم دوو کەسایەتییە ئاینی و سیاسییە بە قازانجی دەوڵەتی ئینگلیز زیادی دەکرد. ھەردوو ڕابەرەکە توانیان کە شاری " درعیە "ی نەجد بکەنە پایتەختی دەسەڵاتی خۆیان. وەزارەتی مستعمرات بە نھێنیانە کۆمەکی دارایی زۆری بەم حکومەتە نوێیە دەکرد، بەتایبەتی ئیمکاناتێکی مالی ئەوتۆی بۆ حکومەتی نەجد فەراھەمکردبوو کە بتوانێت چەند کەسێکی بەڕووکەش کۆیلەی بۆ بکڕێت. لەڕاستییدا ئەوانە کۆیلە نەبوون، بەڵکو کارمەندە مەشق پێکراوەکانی وەزارەتی مستعمراتی ئینگلیز بوون، بەتەواوی شارەزای زمانی عەرەبی بوون، ھونەری جەنگی بیابانیشیان دەزانی. بە ھاوکاری و ئازایەتی ئەو دەستەیە، کە ژمارەیان ١١ کەس بوو، توانیمان نەخشەی مه‌نهه‌جی ئاینی ـ سیاسیی حکومەت دابڕێژین. ھەردوو محەمەدەکەش پابەندبوون بە بەجێھێنانی ئەرکەکانیانەوە و ھەنگاویان لەڕێڕەوی ئەوبەرنامەیەی کەبۆیان دانرابوو، بەرەو پێشەوە دەنا. پێویستە ئەوەش بڵێم کە جاروباریش لە نێوانیاندا کێشەو دەمەقاڵێی لاوەکیانە دروست دەبوو، بەڵام ھێندە توند وتیژ نەبوون تا وەزارەتی مستعمرات تەدەخولیان تێدا بکات.

ئێمەیش ھەموومان زەواجمان لەگەڵ کچانی دەوروبەری نەجدا کرد. پێویستە ددان بەوڕاستییەشدا بنێم کە دڵسۆزی و خۆشەویستی ژنانی موسڵمان بەرانبەرانبەر بە پیاوەکانیان، بەڕاستی سەرسوڕ ھێنەرە. ئێمە توانیمان لە ڕێگای پەیوەندی پتەوی ژن و مێردایەتییەوە، زنجیرە پەیوەندییەکی برایانە و دۆستانەی بەھێز و پتەولەگەڵ خێڵەکانی نەجددا دابمەزرێنین.

ئێستا پەیوەندی نێوانمان زیاترلە ھەر کاتێکی دیکە بەھێزترو باشترە. حکومەتی ناوەندی توانی کە دەسەڵات و نفوزی خۆی لەسەرتاسەری دورگەی عەرەبدا بەھێز بکات. ئەگەر ڕووداوێکی نەخوازراو و کارەساتێکی دڵتەزێن ڕوو نەدات، بەزوویی بەرھەم و میوەی ئەو نەمامە تازەپێگەیشتووە دەچنیینەوە کە تۆوەکەیمان بەسەرتاسەری وڵاتە ئیسلامییەکاندا چاندووە.

____________________________________

* باپیرەی بنەماڵەکەی پاشای سعودییەیە کە لە ساڵی ١١٤٧ ی کۆچیدا مەزھەبی وەھابی قەبوڵکرد و لەنەجددا بە ھاوکاریی ئینگلیز حکومەتی بەدەستەوەگرت و لەساڵی ١١٧٩ کۆچیدا مرد. - وەرگێڕی فارسی

loadingتورکیا یاری بە ئاگرکرد؛ ڕوسیا گەمەکەی بەدیوێکی تردا گۆڕی!

ڕوسەکان لە سیاسەتدا ئەوەندەی کە پراگماتیستن، نیو ئەوەندە زۆر بڵەیی ناکەن و هات و هاواری ڕاگەیاندن بەڕێ ناخەن. ڕوسەکان ڕووداو و هەلی بچووک دەقۆزنەوە تا ستراتیژییەکی گەورەتری پێ بەدیبهێنن.

سیاسەتمەتدارانی ڕوسەکان حەز بە دوژمنایەتی ناکەن لەگەڵ ئەوان دیکەدا، بەڵام دوژمنایەتیکردنیشیان یاریکردنە بە ئاگر. ئەوان توانایییە جۆراوجۆرەکانی دوژمنەکانیان بە ووردی دەخوێننەوەو پاشان گورزی پشتشکێنی خۆیانی لێدەدەن.

زۆر ناگەڕێینەوە بۆ دواوە لە مێژووی ئیمپراتۆرییە جۆراوجۆرەکانی ڕوسیادا و تەنها ئاماژەیەکی سەرپێی بە کێشەی نێوان جۆرجیا و ڕوسیا و ڕوسیا و ئۆکرانیا دەکەین. ساکشڤلی سەرۆکی جۆرجیا بە هاندانی ئەمریکا و ناتۆ دەستیکرد بە دوژمنایەتی ڕوسیا، بەڵام ڕوسیا بە بێدەنگی دوو پارچە زەوی گرنگی لە جۆرجیا کردەوە و ساکشڤلیشی لەسەر شانۆی سیاسەت لە جۆرجیا سڕییەوە.

هەروەتر، بە هاندانی ناتۆ، فاشیستەکانی ئۆکرانیا ڤیکتۆر یانۆکۆڤیجی سەرۆک کۆماری پەیڕەو ڕوسیان بە پارەو کۆمەکی سیاسیی و میدیای یەکێتی ئەوروپا و ئەمریکا لە دەسەڵات هێنایە خوارەوە. لەکاتی ڕوداوەکانی مەیدانی کییڤی پایتەختی ئۆکرانیادا هەموو جیهان هەستیدەکرد کە دەوڵەتی ڕوسیا تەنها تەماشاکەرێکی بێدەسەڵاتی ڕوخانی یانۆکۆڤیچە، بەڵام سەرلەبەیانییەک کە سەرانی ناتۆ و ئەمریکا لەخەوهەستان، بینیان کە ڕوسیای پوتین " دوورگەی کریمیا"ی لە ئۆکرانیا داماڵیوە!. دوای دابڕینی دروگەی کریمیا، سیاسەتمەدارانی کرملین بەوەشەوە نەوەستان و ڕێک ئۆکرانیانکرد بە دوو بەشەوە و بەشی ڕۆژهەڵاتەکەیان خستە ژێر دەستی ڕوس زمانەکانی ئۆکرانیاوە!.

لە سیناریۆی داعش و پلانی ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپادا بۆ ڕوخاندنی ڕژێمی ئەسەد، ڕوسەکان بە بێدەنگی و تەنها لەڕێگای هوشداری ئەفسەرێکی دوو ئەستێرەیانەوە لەبەغدا، بە سەفارەتی ئەمریکایان راگەیاند کە تا دوو کاتژمێری دیکە بۆمبارانی داعش دەستپێدەکەین. ڕێک بە دوای دوو کاتژمێرەکە لە هوشداری ئەفسەرە ڕوسییەکە بەسەفارەتی ئەمریکا لە بەغدا، بۆمبارانەکانی هێزی ئاسمانی ڕوسیا لەژی تیرۆریستەکانی النصرە و داعش و ئەوانی دیکە دەستیپێکرد!.

هاتنە مەیدانی ڕوسیا لە جەنگ و قەیرانی سوریادا، لەکات وساتیکی گونجاودا بوو؛ لەلایەک ئۆردوغان ئاوارە سورییەکانی بەسەر ئەوروپادا باراند بوو، لەلایەکی دیکەوە هەم تورکیا و هەم یەکێتی ئەوروپا و ئەمریکا دەیانویست قەیرانی مرۆیی ئاوارەکانی سوریا بکەنە بیانوییەک بۆ دروستکردنی ناوچەیەکی دژە فڕین بەمەبەستی ڕێکخستنی گروپە تیرۆریستەکانی سوریا بۆ ڕوخاندنی ڕژێمی ئەسەد، بەڵام ڕوسیا هەلەکەی قۆستەوە بۆ لەشکرکێشی خۆی بۆ سوریا. بنکە سەربازییەکانی بەندەری طرطوس و لائزقییەی پڕ لە فرۆکەو چەکی پێشکەوتووانە خۆیکرد. بیانوی ڕوسیا لەو لەشکرکێشییە بۆ سەر خاکی سوریا لێدانی داعش بوو، بەڵام لێدانی داعش بۆ کرملین تەنها بیانوییەک بوو کە سەدان سەرەداوی تاکتیکی و ستراتیژی درێژماوەی ڕوسیای لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و لە جیهاندا پێوەبەسترابووەوە.

ڕوسیا بە بیانوی شەڕی داعشەوە، دەستی ئۆردوغان و ناتۆی لەسوریادا لەپشتەوە بەستەوە. ئەمریکاو یەکیتی ئەوروپا کاتێک لەوە تێگەیشتن کە ڕوسیا لە قەیرانی سوریادا تووشی سەرگێژەیکردوون و بەتەوای غافڵگیریکردوون، ئینجا دەستیاندایە بزواندن و هاندانی گێلە پیاوێکی وەک ئۆردوغان بەرامبەر بە ڕوسیا.

ئۆردوغان کە دەبەنگترین پیاوی سیاستە لە مێژووی هاوچەرخی تورکیادا، بە غروریەتی نیوعوسمانیانەوە کەوتە بەرامبەر ڕوسیاوە. ئەو هوشداری تووندی یەک بەدوای یەکی بە ڕوسیا دەدا و تا سەرئەنجام گۆڵمەزی خستنەخوارەوەی فڕۆکەیەکی جۆری سو ٢٤ ڕوسی بەڕێخست. ڕوسەکان وەک پیشەی هەمیشەییان، ئەم دوژمنکارییەی ڕەقیبێکی گەمژەی خۆیان قۆستەوە بۆ گەمەیەکی گەورەتر تا چارەنووسی ئۆردوغان و دەوڵەتەکەی بەهەمان چارەنووسی ساکشڤلی سەرۆکی جۆرجیاو فاشیستەکانی ئۆکرانیا بگەیەنن!.

بەپێی یاساکانی جەنگ، خستنە خوارەوەی فڕۆکەیەکی جەنگی، ڕاگەیاندنی جەنگە بەرامبەر بەویتر. ئەو کاتەی بە فەرمانی ئۆردوغان و بە ئاگاداری ئەمریکاو ناتۆ، فڕۆکە سو ٢٤ ڕوسیەکە خرایە خوارەوە، سەرانی کرملین ئەمەیان بەڕاگەیاندنی جەنگ لەدژی ڕوسیا چواند!. ئەو ڕووداوە چەند سەرەداوێکی لە تاکتیک و ستراتیژی هەزار سەرەی کرملین لەقەیرانی سوریادا ئاشکراکرد:

١- هێنانی موشەکی S400 بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاسمانی سوریاو پوچەڵکردنەوەی پلانی ناوچەی دژەفڕینی تورکیاو ناتۆ لە سوریا لەڕێگای ئەو جۆرە موشەکەوە.

٢- ئاشکراکردنی بە بەڵگەی پەیوەندی نێوان داعش و دەولەتی ئۆردوغان لە کڕین و فرۆشتنی نەوتدا.

٣- هێینانی پێشکەوتورین فڕۆکە جەنگییەکان بۆ سوریا و هێزنواند بەرامبەر بە ناتۆ، یان لەڕاستیدا ئامادەکاری تەواو بەرامبەر بە هەر جموجوڵێکی ناتۆ لە قەیرانی نێوان تورکیاو ڕوسیا، کە وەک بەشێک لە قەیرانی گشتی سوریا دەردەکەویتەوە.

٤- پێناسەکردنەوەی ڕۆڵی ڕوسیا وەک زلهێزێکی ئیمپریالیستی لە کێشە ناوچەیی و جیهیانییەکاندا و سەپاندنی هژمونی خۆی بەسەر ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

٥-  ئاشکراکردنی درۆی شەڕی دژی داعشی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بۆ بیروڕای گشتی جیهان.

قەیرانی تورکیا و ڕوسیا بەروە کوێ؟

دوای خستنە خوارەوەی فڕۆکە جەنگییە ڕوسییەکە، هیچ نەرمییەک لە سیاسەتی سەرانی کرملیندا بە رامبەر بە دەوڵەتی ئۆردوغان نابینرێنێت.

خودی ئۆردوغان و سەرانی دیکەی دەوڵەتەکەی چەندین لێدوانی ناکۆک و دژبەیەکیانداوە لەسەر خستنەخوارەوەی فڕۆکە جەنگییەکەی ڕوسیا، بەڵام هیچ یەکێکیان نەیتوانیوە سەرانی کرملین بەرامبەر سوڵتان و دەوڵەتەکەی هێور بکاتەوە.

بە دوای خستنە خوارەوەی فڕۆکە جەنگییەکەی ڕوسیادا، قەیرانی پەیوەندییەکانی تورکیا و ڕوسیا چووەتە قۆناغێکی ئاڵۆزترەوە. چەند گەمارۆیەکی ئابوریی لەلایەن مۆسکۆوە سەپێنرا بەسەر ئەنقەرەدا. پلانی دەوڵەتەکەی پوتین ئەوەیە کە چوارچێوەی گەمارۆکان فراوانتر بکاتەوە دژی دەوڵەتەکەی ئۆردوغان. ئەگەرچی تا ئێستا گەمارۆی غازی نەخستووەتە سەر تورکیا، بەڵام ڕوسەکان ئامادەن زیانێکی ئابوریی گەورە تەحمەول بکەن بۆ قازانجێکی چەند قات گەورەتر لەو زیانەی کە بەشێوەیەکی کاتی لەخۆیانی دەدەن. بۆیە بڕینی غاز لە تورکیا لەلایەن ڕوسیاوە لە خانەی مەحالدا نییە و ئەگەرێکی پێشبینیکراوە. بڕینی غاز لە تورکیا، دەبێتە یەکێک لە تراژیدیا ئابورییەکانی دەوڵەتەکەی ئۆردوغان، بەڵام هێشتا بڕینی غاز سەرەتای قەیرانەکە دەبێت لە پەیوەندی نیوان تورکیاو ڕوسیادا.

سەرانی کرملین بەو ئەنجامە گەیشتوون کە نەک گەمارۆ ئابوریی و ئێنرجییەکان بەس نین بۆ پەڕوباڵکردنی بەرزەفڕەییە ناوچەییەکانی دەوڵەتی نیوعوسمانییەکانی ئەنقەرەو ئۆردوغان، بەڵکو ئەوان گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی کە نیوعوسمانییەکانی تورکیا لەهەر مەترسییەکی دیکە مەترسیترن بەسەر بەرژەوەندییەکان و ئاسایشی نەتەوەیی و جیهانی ڕوسیاوە. بۆیە ناچاردەبن هەلی خستنەخوارەوەی فڕۆکە جەنگییەکەیان تا ئەو ئاستە بقۆزنەوە کە نەک دەوڵەتی ئۆردوغانی پێبڕوخێنن، بەڵکو تورکیاش بە هەمان چارەنووسی ئۆکرانیاو جۆرجیا بگەیەنن و دەستی ناتۆ لە ناوچەکەدا بەرامبەر بە ڕوسیا ببڕنەوە.

لەڕوانگەی بەرژەوەندییە جۆراوجۆرە ناوچەییەکان و لەڕوانگەی ئاسایشی نەتەوەیی ڕوسیاوە، دەوڵەتی ئۆردوغان مەحکومە بە ڕوخان و خاکی تورکیاش یەکسانە بە پارچە پارچەبوون. کرملین قەیرانەکەی ئێستای لە گەڵ دەوڵەتی ئۆردوغاندا تا ئەو دوو ئاستە درێژە پێدەدات، بەڵام ئەمە پرۆسەیەکی خوێناوی درێژماوە دەبێت کە کۆتاییەکەی بۆ هیچ لایەک دیار نییە. هاتنە ناوەی ناتۆ بۆ ناو ئەم پرۆسە درێژخایەنە لە وێرانکردنی تورکیا لەسەر دەستی ڕوسیادا، بە جەنگێکی ئەتۆمی جیهانی وێرانکەر کۆتایی دێت، بەڵام پێشبینی ئێمە ئەوەیە کە ناتۆ وەک ماشینێکی جەنگی بە سەدان کەموکوری و کێشەوە توانای وەستاندنی ئەو پرۆسیە نابێت کە ڕوسیا بۆ ڕوخاندنی دەوڵەتەکەی ئۆردوغان و لەبەریەکهەڵوەشانەوەی یەکپارچەیی خاکی تورکیا دەستیپێکردووە. ڕوسیا لەم ستراتیژییەتەدا شکست ناخوات، چونکە ڕەقیبەکانی ئەو[ ئەندامانی ناتۆ] لە مێشکی ئۆردوغان و ئۆغڵو لاوازتر و نەخۆشترن بەرامبەر ماشینی جەنگی ڕوسیا!.

loadingئایا تیرۆریزم هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ر ده‌وڵه‌ت؟

‌‌هێڕشه‌ خۆکوژییه‌کانی ئه‌م دواییه‌ی داعش بۆ سه‌ر پاریس، کوشتنی130  که‌س و بریندارککردنی 358 که‌س که‌ له‌ ناویاندا ‌ زیاتر له‌ 30 که‌سیان تا ئێستاش له‌ژێر مه‌ترسی مردندان، جارێکی دیکه‌ خه‌ته‌ری داعش و سه‌رجه‌می گروپه‌ تیرۆریسته‌کانی دیکه‌ی وه‌کو تالیبان و ئه‌لقاعیده‌ و بۆکوحه‌رامی، نوێکرده‌وه‌ .  ‌ پاش دوو هێڕشه‌که‌ی  داعش له‌ پاریس-دا و  ئه‌وه‌ی به‌لجیکاش، دیسانه‌وه‌ ئه‌وه‌یان سه‌لماند که‌ شوێنێك  له‌م ئه‌وروپایه‌دا نییه‌ که‌ پارێزراو و سه‌لامه‌ت بێت له‌ ده‌ست ئه‌وان .

هاوکاتیش حکومه‌ت و ده‌وڵه‌ته‌کانی ئه‌وروپا و ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وروپا ‌ له‌ هاوکاریکردنی یه‌کدی و یه‌ککه‌وتنیان له‌ بواره‌کانی ئاڵوگۆڕکردنی زانیاری و کاری سیخوڕییانه‌ له‌سه‌ر گرۆپه‌ تیرۆر یسته‌کان و خه‌ڵکانی دیکه‌ش، زیاتر نزیککرده‌وه‌ .  ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ ده‌رگه‌داخستن به‌ ڕووی کۆچکه‌ران و په‌نابه‌راندا، هاوکاتیش  سه‌ربه‌ستی و ئازادییه‌کان و مافی مرۆڤی دانیشتوی وڵاته‌کانیش، که‌متر ده‌کاته‌وه‌ .

گه‌ر چاوێك به‌ مێژوی زۆر نزیکی کاری تیررۆیستانه‌دا که‌ له‌ سێبته‌مبه‌ری ساڵی 2001 دا له‌ هێڕشی‌ سه‌ر تاوه‌ره‌کانی ئه‌مه‌ریکا له‌ سه‌رده‌ستی ڕێکخراوی ئه‌لقاعیده‌دا دژی هاووڵاتیانی ئه‌مه‌ریکا، بگێڕین، تاکو ئه‌مه‌ی ئه‌م دواییه‌ی پاریس و مالی و میسر، هه‌ر هه‌مویان دژی خه‌ڵك بوون نه‌ك دژی ده‌وڵه‌ت و سیسته‌مه‌که‌ .  ته‌نانه‌ت تا ئێستاش ئه‌وه‌ی که‌ زانراوه‌ نه‌ جێنڕاڵێکی سه‌ربازی ، نه‌ سه‌رۆکێکی پۆلیس ، نه‌ به‌ڕێوه‌به‌ری کۆمپانیایه‌کی گه‌وره‌ نه‌ سیخوڕێکی پله‌داری سه‌ر به‌ ده‌زگه‌ سیخوڕییه‌کان و نه‌ کاربه‌ده‌ستێکی حکومی -  گه‌رچی من خۆزگه‌ بۆ ئه‌وه‌ ناخوازم-  نه‌بوونه‌ته‌ قوربانی ئه‌م کاره‌ تیرۆرانه‌.    ئه‌مه‌ نه‌ك هه‌ر له‌ ئه‌مه‌ریکا و  ئه‌وروپا ، به‌ڵکو له‌ عێراق و ئه‌فغانستان و پاکستان و لیبیا و نه‌یجیریا و کینیا و مالی و بالی و بانکۆك و میسر و ئه‌نده‌نوسیا و  لوبنان و فه‌له‌ستین و ئیسرائیل و تورکیا و سوریاش، به‌ ده‌گمه‌ن ڕێکه‌وتووه‌ که‌ که‌سێکی به‌رپرسی حکومی یا پله‌داری ده‌وڵه‌تی به‌رکه‌وتبێت.  هه‌میشه‌ قوربانییه‌کانی ده‌ستی ئه‌م کاره‌ دڕه‌ندانانه‌‌ خه‌ڵکانی ئاسایی وڵات بوون و زیاتریش له‌وانه‌ که‌سانێك بوون که‌ باری کۆمه‌ڵایه‌تی و بژێوییان زۆر خراپ بووه‌ ، یا منداڵ و ئافره‌ت و پیر و په‌ککه‌وته‌ بوون.

ڕۆڵی میدیا و سیاسییه‌کانیش هه‌ر وه‌کو هه‌میشه‌ کاریگه‌رانه‌یه‌ له‌ ئاوه‌ژوکردنه‌وه‌ی ڕاستییه‌کان و شێواندنیاندا .  ئیستاش به‌ شه‌ڕی "ئێمه‌ و ئه‌وان" به‌یه‌کدادانی که‌ڵچه‌ر و ئاینه‌کان" دژ به‌ " شێوه‌ و شێوازی ژیانمان" " کینه‌و به‌غیلیبردن پێمان" " شه‌ڕی نێوان جه‌هاله‌ت و  مۆدێرین" ، به‌ ئیمه‌ی ده‌ناسێنن .  هه‌رگیز  په‌نجه‌ی ڕاستی  ناخه‌نه‌‌ سه‌ر  هۆکاره‌کانی ڕودانی ڕوداوه‌کان ، هه‌رگیز باس له‌ تیرۆری ده‌وڵه‌ت به‌رامببه‌ر هاووڵاتیانی خۆی  و له‌‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵاته‌که‌شی ناکه‌ن چجای ئه‌وه‌ی که‌ ده‌وڵه‌تێك به‌ تیرۆریست یا لانیکه‌م به‌ سپۆنسه‌ری تیرۆریست، ناوبه‌رن.

ده‌وڵه‌ت و بانق و کۆمپانیا گه‌وره‌کان و که‌نیسه‌ و مزگه‌وت له‌ته‌ك میدیادا، سه‌روقونی یه‌کدین و هێزه‌ تاریکه‌کانن له‌ پاراستنی ئه‌م  سیسته‌مه‌دا.   میدیا و هه‌مو ئه‌و هێزه‌ تاریکانه‌   حه‌قیقه‌تی زه‌مینه‌ و  ژینگه‌ی له‌ دایکبوون و گه‌شه‌کردنی تیرۆریزم ، به‌ عه‌مدی فه‌رامۆش ده‌که‌ن، به‌ قارچکه‌ دوومه‌ڵانێکی ده‌زانن که‌ له‌ خۆیه‌وه‌ هه‌ڵتۆقیبێت و گه‌وره‌ بووبێت ، سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریکا و  ڕوسیا و وڵاتانی ئه‌وروپا و  وڵاتانی دیکه‌ی وه‌کو که‌نه‌‌دا  و ئۆسترالیا و داگیرکردنی وڵاتان و لێدانیان له‌ وڵاتانی ئیسلامی و لابه‌لانه‌کردنه‌وه‌ی کێشه‌ی فه‌له‌ستین و  هاندانی دین و  یارمه‌تیدانی کردنه‌وه‌ی سه‌ده‌ها  مه‌دره‌سه و حوجره‌ ،‌ بێ سه‌رپه‌رشتیکردنیان  له‌ ته‌ك سه‌ده‌ها  یاسا و دادگای شه‌ریعه‌ و  مۆدیره‌نایزنه‌کردنی قورئان و گه‌لێكی دیکه‌ له‌مانه،‌ لای ئه‌مان هه‌موویان و هه‌تا سیاسییه‌کانیش ، له‌م بارودۆخه‌ی که‌ بۆیان خولقاندوین هۆکارێك نین.

سه‌رجه‌می ڕووداوه‌کان به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ئه‌وه‌مان نیشانده‌دن که‌ لانیکه‌م میدیا له‌ دوو حاڵه‌تدا ڕاستییه‌کان ناڵێت .  یه‌که‌م: تیرۆری ئیسلامی ده‌سه‌ڵاتخواز به‌ گشتی نه‌ دژی که‌ڵجه‌ره‌ و نه‌ به‌و ڕاده‌یه‌ دژی دینه‌کان و هه‌ڵگرانی دینه‌کانی دیکه‌ن ئه‌وه‌نده‌ی که‌ دژی مه‌زهه‌بی شیعه‌ و ئێزیدییه‌کانن ، که‌ له‌ کاتێکدا شیعه‌ لقێکی دیکه‌ی ئاینی ئیسلامه‌.   ڕووداوه‌کان  ئه‌وه‌ نیشانده‌ده‌ن ‌ ئه‌وه‌ندی که‌ ئه‌وان دووژمنایه‌تی ‌ خه‌ڵکانی سونه‌ و شیعه‌ و ئێزیدی ده‌که‌ن، ئه‌وه‌ند دووژمنایه‌تی دین و که‌سانی  مه‌سیحیی  و جوله‌که‌ و دینه‌کانی دیکه‌ ناکه‌ن.   دووهه‌م:  هانده‌ری  ( مۆتیڤی) ئیسلامی ده‌سه‌ڵاتخواز له‌ کوشتن و بڕینی هاووڵاتیانی وڵاتانیی ئیسلامی ته‌نها بۆ گرتنه‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵاته‌،  به‌ڵام هانده‌ری ئه‌وان له‌ کوشتن و بڕینی دانیشتوانی ئه‌وروپا و ئه‌وروپییه‌کان له‌ وڵاتانی ئیسلامیدا، ته‌نها ڕۆحی تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌یه‌ .  باشترین به‌ڵگه‌ی ئه‌م دواییه‌ش ‌ خستنه‌خواره‌وه‌ی ته‌یاره‌ ئه‌هلییه‌که‌ی ڕوسیایه‌.  ته‌قانه‌وه‌و کوشتنی خه‌ڵکانی بێتاوان له‌ ئه‌مه‌ریکا و فه‌ره‌نسا و ئیسپانیا و بریتانیا، دانی باجی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی حکومه‌ته‌کانیانه‌ نه‌ شتێکی دیکه‌ .  بۆ نموونه‌ له‌ کاره‌ تیرۆره‌که‌ی ئه‌م دواییه‌ی پاریس-دا بکوژه‌کان، له‌کاتی ته‌قه‌کردندا له‌گه‌ڵ هاواری ئه‌ڵاهو ئه‌کبه‌ردا هاواریان ده‌کرد " ئێوه‌ له‌ سوریا چیده‌که‌ن؟ ئێستا ئێوه‌ باجه‌که‌ی ده‌ده‌ن"  ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ به‌ڵگه‌یه‌کی دیکه‌ که‌ تا ئیستا خۆشبه‌ختانه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ ڕۆڵی سه‌ره‌کییان له‌ به‌ڕێکردنی هه‌مان سیاسه‌تی ئه‌مه‌ریکاو ئه‌وانه‌ی تردا، نییه‌، کاره‌ساتی تیرۆریستانه‌ ڕوینه‌داوه‌.    

گه‌ڕانه‌وه‌یه‌کی خێرا به‌ مێژوی تیرۆردا ئه‌و ڕاستتیه‌ پشتڕاستده‌کاته‌وه‌ که‌ گروپ و ڕێکخراوه‌ تیرۆریسته‌کان سیسته‌مه‌که‌ و ده‌وڵه‌ته‌کانی به‌هیزتر ده‌که‌ن و ئه‌مانیش به‌ده‌وری خۆیان له‌  کوشتن و بڕێن و کاری تیرۆریانه‌دا ئه‌وان به‌هێزده‌که‌ن،  ئیدی هه‌ردوولایان ته‌و‌اوکه‌ری یا ته‌واوکاری یه‌کترین و کار و چالاکی هه‌ردوولاشیان لاوازکردن و بێ تواناکردنی بزوتنه‌وه‌‌ی خه‌ڵکییه‌ و له‌ به‌رامبه‌ریشیدا  سیسته‌مه‌که‌ و سه‌رجه‌می ده‌زگه‌کانی وه‌کو ده‌وڵه‌ت و ئه‌وانی دیکه‌ی به‌هێزتر و  پته‌وتر ده‌کات تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی که‌ ده‌زگه‌ سیخوڕییه‌کان و پۆلیسسیه‌کان لای خه‌ڵکی خۆشه‌ویستده‌کات و  ڕۆحی ڕایسیزم و فاشیزم ناشیوناڵیزم به‌هێزتر ده‌کات و قه‌واره‌ی ڕێکخراوه‌کانیشیان قه‌به‌تر ده‌کات.‌ به‌گوێره‌ی پوڵی ڕادوێیه‌کی فه‌ره‌نسی که‌ له‌ هه‌فته‌ی پێشودا کراوه‌ له‌ سه‌دا 84 خه‌ڵکی ئاماده‌ن کۆنترۆڵی زیاتر هه‌بێت و   مافه‌کانیان سنورداربکرێت ئه‌وه‌نده‌ی که‌ زه‌مانه‌تی پاراستن و سه‌لامه‌تییان بکرێت.  ئه‌مه‌ش باشترین نمونه‌یه‌که‌ بۆ کاردانه‌وه‌ی تیرۆر  له‌سه‌ر  هاووڵاتیانی فه‌ره‌نسا  که‌ چۆن خه‌ڵکانی فه‌ره‌نسی که‌وتونه‌ته‌‌ نێو ئه‌و داوه‌ی که‌ ده‌وڵه‌ت بۆی داناون.

گروپه‌ ئیسلامییه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌کان هه‌میشه‌ تیرۆریان وه‌کو ئامراز و پاگه‌نده‌یه‌ك بۆ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی خه‌ڵکانی هه‌ژار و جه‌ماوه‌رییکردنی خۆیان  به‌ قۆستنه‌وه‌ی کاردانه‌وه‌کانی ده‌وڵه‌ته‌کان بۆ سه‌ر  خۆیان و وڵاتانی ئیسلامی، به‌کارهێناوه‌، له‌ جه‌مسه‌ره‌که‌ی ئه‌مسه‌ریشه‌وه‌  ده‌وڵه‌ت و حکومته‌کانیان به‌ دیمۆکرات و دیکتاتۆریانه‌وه‌ ،کاری تیرۆریستانه‌ی ئه‌وانیان وه‌کو  ڕه‌خسانی ده‌رفه‌ت و هه‌لێك بۆ ‌خۆیان قۆستۆته‌وه‌ له‌ به‌گه‌ڕخستنی پلانه‌کانیان، له‌ ده‌رکردنی جۆره‌ها یاسا به‌ پاساوی پاراستنی گیانی هاووڵاتیان و سه‌لامه‌تییان  له‌ژێر ناوی یاسای دژه‌  تیرۆر و تیرۆریست ، که‌ یاساکان شتێك نین جگه‌ له‌ هێنانه‌وه‌یه‌کی ئازادی و مافه‌کانی هاووڵاتانیان و چالاکییه‌کانیاندا دژی سیسته‌مه‌که‌ و ده‌وڵه‌ته‌کانی.

له‌و وڵاتانه‌ی که‌ تیرۆر ده‌کرێت، هاووڵاتیانی  له‌ دوولاوه‌ باجه‌که‌ی ده‌ده‌ن یه‌که‌میان که‌ کوشتن و له‌ناوبردنیانه‌.  دووهه‌میان، ته‌سكکردنه‌وه‌ی ئازادی و سه‌ربه‌ستییه‌کانیانه‌ .  له‌ حاڵی حازردا له‌ فه‌ره‌نسا سه‌رباری ئه‌و کۆست و خه‌ساره‌ ڕۆحییه‌ گه‌وره‌یه‌ی که‌ له‌ خه‌ڵکی که‌وتووه‌ ، ده‌وڵه‌ت له‌ سه‌ره‌تادا حاڵه‌تی ته‌واری له‌سه‌ر ئاستی فه‌ره‌نسا تا ڕۆژی 5شه‌مه‌، 19/11 بڕیاردا .  دواتر  په‌ڕله‌مان بۆ 3 مانگی دیکه‌ش درێژی کرده‌وه‌ .  حاڵه‌تی ته‌واری یانی پاوه‌ری زیاتر بۆ پۆلیس و یاسا که‌ ئه‌و په‌ڕی ده‌سه‌ڵاتیان هه‌بێت که‌ له‌م خاڵانه‌ی خواره‌ودا گردده‌بنه‌وه‌:  ڕێگه‌ پێنه‌دانی  کۆبونه‌وه‌ی خه‌ڵکی له‌سه‌ر شه‌قام و گۆڕه‌پانه‌کاندا، یاساخکردنی خۆپیشندان و ناڕه‌زایی ده‌ربڕین و بڵاوه‌پێکردنیان، هه‌ر له‌ ئێستادا  خۆپیشاندانه‌که‌ی 28/11/15 ی پاریسیان که‌  بڕیار بوو 200 هه‌زار که‌س به‌شداری بکات که‌ له‌ کاتێکدا کۆبونه‌وه‌ی UN سه‌باه‌ت به‌ ژینگه‌ له‌وێ ده‌گیرێت ، قه‌ده‌خه‌کرا، ‌ کۆنترۆڵکردنی  هاتووچۆ له‌ هه‌ندێك گه‌ڕه‌ک و شه‌قام و شوێنی دیاریکراو، زیادکردنی پشکنین و هه‌راسانکردنی زیاتری خه‌ڵکانی ڕه‌ش و بێیانه‌ له‌ناو شارو له‌ به‌نده‌ر و فڕۆکه‌خانه‌ و وێستگه‌ی شه‌مه‌نه‌فه‌ره‌کاندا، ده‌رگه‌ داخستن به‌سه‌ر کۆچکه‌ران و په‌نابه‌راندا، ده‌ستبه‌جێ به‌ندکردنی که‌سانی گومانلێکراو له‌ ماڵه‌کانیاندا، چاودێریکردن و  ته‌رکیزکردنه‌ سه‌ر خه‌ڵکان و ئه‌و  گروپانه‌ی که هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ڕێسا و یاسای گشتی ده‌که‌ن، ده‌سه‌ڵات به‌ پۆلیس ده‌دات که‌  ئه‌ندامانی ئه‌م گروپانه‌ له‌ ماڵدا به‌ندبکرێن، به‌سه‌ردادانی هه‌ر ماڵ و شوێنێکدا و گرتنی خه‌ڵکه‌که‌ی بێ ئه‌وه‌ی پێویست به‌ مۆڵه‌تی دادوه‌ر  بکات.  ئه‌مانه‌و گه‌لێکی دیکه‌ .  بۆ  بڕیاردان له‌سه‌ر  ئه‌م یاسایه‌ش 551 ئه‌ندام په‌ڕله‌مان ده‌نگیان پێداوه‌، ته‌نها 6 ئه‌ندام ده‌نگیان نه‌داوه‌ که‌ 3 له‌وانه‌ سۆشیالیستن و 3 که‌سه‌که‌ی  دیکه‌یان سه‌ر به‌ پارتی ژینگه‌ن.   ئه‌مه‌ی که‌ ئێستا فه‌ره‌نسا پیایدا تێده‌په‌ڕێت ، پێشتر له‌ ساڵی 1961 بووه‌ که‌ بانگه‌شه‌ی حاڵه‌تی ته‌واری کراوه‌ .

له‌وه‌ش ناکاات گرفته‌که‌دا لێره‌دا کۆتایی بێت  چونکه‌ ئێستا مقۆمقۆی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ له‌سه‌ر ئاستی ئه‌و‌روپا ئیجرائات و یاسایه‌کی هاوبه‌ش بۆ به‌ ناو به‌ربه‌ستکردنی تیرۆ و تیرۆریزم، دابنرێت.

له‌ کۆتایی ئه‌م وتاره‌دا جه‌خت له‌سه‌ر  ئه‌وه‌  ده‌که‌مه‌وه‌  که‌  تیرۆر هیچوه‌خت  مه‌ترسی بۆ سه‌ر  ده‌وڵه‌ت دروستنه‌کردوه‌.  .ده‌وڵه‌ت و تیرۆریزم ته‌واوکه‌ری یه‌کدین و ئه‌میان ئه‌وی دیکه‌یان به‌هێزده‌کات، ده‌وڵه‌ت به‌به‌رده‌وامی له‌ پیلانگێڕانێکی سه‌رومڕدایه‌ دژی هاووڵاتیانی و تیرۆریزمیش له‌ کوشتن و بڕینیان و لێدان له‌ بزوتنه‌وه‌که‌یان.  هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش زۆر گرنگه‌  که‌ ئێمه‌ نه‌که‌وینه‌‌ داوی ده‌وڵه‌ت و ده‌زگه‌ پۆلیسی و سیخوڕییه‌کانییه‌وه‌ به‌ خه‌ڕۆبوونی  ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌وان پێمانده‌ڵێن، که‌  ده‌یانه‌وێت ئه‌و ڕاستییه‌ بشارنه‌وه‌ که‌ ئه‌وان پارێزه‌ری ئێمه‌ نین له‌ تیرۆر به‌ڵکو ڕۆڵیکی گرنگده‌بینن له‌ناو کۆمه‌ڵدا به‌ خولقاندنی ژینگه‌ی دروستکردنی تیرۆر و تیرۆریست‌، ئه‌مه‌ش ده‌مان گه‌یه‌نێته‌ ئه‌و سه‌ره‌نجامه‌ی که‌ ‌ هه‌ر خۆپیشاندان و ناڕه‌زاییده‌ربڕینێک که‌ ده‌کرێت، ده‌بێت دژی هه‌ردوکیان بێت نه‌ك به‌ ته‌نها دژ به‌ تیرۆریستان.

زاهیر باهیر  - له‌نده‌ن

loadingپێكدادانی كورد و توركمان له‌ كه‌‌‌ركوك و ناوچه‌كانی تر له‌ خزمه‌‌تی كێدایه‌؟!

كێشه‌ی ئه‌تنیكی یه‌كێك له‌ كێشه باوو به‌رچاوه‌كانی هه‌ندێك شوێن و  ناوچه‌ی جیاجیای جیهانه . به تایبه تی له ڕۆژ هه‌ڵاتدا، و هه‌روه ها ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپاش ، ئه‌م كێشه‌و مل ملانێیه ، بوونی ماددی هه‌یه و ، جه‌نگی خوێناوی و كوشتاری جه‌رگ بڕیان لێ كه‌وتووه‌ته‌وه. له لایه‌كی تر كێشه‌ی ڕه گه‌زی و خێڵه‌كی له ئه‌فریقا و جیاوازی جنسی و ئاپارتاید به‌هه‌موو شێوازه‌كانی یه‌وه‌ بووه‌ته‌ به‌شێك له‌ پرۆسه‌ی ژیان و په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕامیاری ناو كۆمه‌ڵگاكانیان.  

هه‌ندێك له‌ئایدیاو بزاڤه‌ جۆراو جۆره‌كانی بۆرژوازی ، كێشه‌كان ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌، بۆ  ئه‌وه‌ی ڕزگاری نیشتمانیان به‌رجه‌سته‌نه‌بووه‌و ، یان سیسته‌می خه‌لافه‌ت و والی یه‌كان و دینی یه‌كانیان یان ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی دانه‌مه‌زراندوه‌و پرۆسیس نه‌كراوه‌، له‌ژیانی ڕامیاری و كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگاكانیاند.

له‌ ئه‌وروپای به‌ناو لانكی دیموكراسی و خوای فه‌لسه‌فه ڕانی و داڕێژی ، به‌فۆڕم و جۆری ئازادییه‌كه‌یان .كێشه‌ی ڕه‌گه‌ز و جۆری قژ و ئاپارتایدی پێست و جنسی و ئاپارتایدی ئه‌وروپی و ڕۆژهه‌ڵاتی و ، هه‌تا له نێوان ڕه‌گه‌زی مێ و  نێری مرۆڤدا ، له‌ به‌شێكی كۆمه‌ڵگاكانیاندا ژیان ده‌كات و  به‌شێك له‌پرۆسیسی ژیان و په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی ناو كۆمه‌‌ڵگاكانیانه‌ .

  ئه‌مانه‌ش هه‌ر هه‌موویان نان و پیازی پێوه‌ده‌خورێت و له‌پرۆسه‌ی پارێزگاری  ده‌سه‌ڵات و سه‌رمایه‌دا  به‌كه‌ڵكن بۆیان . یه‌كێك له‌فاكته‌ره به‌هێزه‌كانی درێژه‌ی ده‌سه‌ڵات دارییان و گه‌وره‌بوونی سه‌رمایه‌یانه.

له‌مێژوودا، كێشه‌ی ئه‌تنیكی به‌و جۆره‌ی كه ‌له‌سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داریدا هه‌یه‌، له‌ڕابردوودا نه‌بووه‌، یان به‌شێوه‌و ناوه‌ڕۆكه‌ی سه‌رچاوه‌ی كێشه‌كانی ئێستا نه‌بووه. 

له‌ زۆرترین كات و له‌ شوێنه‌كاندا، له‌ سه وداو مامه‌ڵه جیاوازه‌كاندا، كێشه‌ی پارێزگاری ده‌سه‌ڵات و سه‌رمایه‌كه‌ی سه‌رچاوه‌ بوو بۆ هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕێكی گه‌وره‌ی خوێناوی.

پارێزگاری له‌ سه‌رداری  له‌ قه‌ڵاو ئمپراتۆره‌كانی و هه‌روه‌ها خاوه‌ن كۆیله‌، له‌ كۆیله‌داری خۆی و زه‌ وی و زاره‌كانی و ده‌ره‌به‌گه‌كان  له‌ مانه‌وه‌ی جوتیاران و وه‌رزێڕان  له‌ ژێر زه‌بروزه‌نگی  نیوه‌كاری و ڕۆژانه‌كاری و نانه‌سكی كاركردن و زه‌وی و زاروو كێڵگه‌كانی بووه‌. ئه‌گینا كێشه‌و مل ملانێی  نه‌ته‌وایه‌تی  له‌به‌رگ و ناو ئاخنی و شێوه‌یدا نه‌بووه‌، میتۆد و فۆڕمی جه‌نگه‌كانیان پێكنه‌ده‌هێنا. ناوه‌ڕۆكی شه‌ڕه‌كانیش، ناوه‌ڕۆكی پارێزگاری یان ده‌ست درێژی بووه‌ له‌ زه‌وی و زاره‌كانی  خۆی و، یان داگیركاری و به‌رهه‌م بردنی ئه‌وانی دی بووه. 

واتا كێشه‌ی ڕه‌گه‌زی و ئه‌تنیكی له ‌كۆمه‌ڵگای كۆندا وه‌کو كێشه‌ی باوو سه‌رچاوه‌ی جه‌نگه درۆزنانه‌كانی ئێستا نه‌بووه‌، به‌ڵكو ماڵ خڕكردنه‌وه‌ و بردنی به‌روو بوومی ئه‌وی دی و فراوان كردنی ده‌سه‌ڵاتداری به‌سه‌ر زه‌وی و زاری ترداو، زیاد كردنی ئه‌ندامانی كۆیله‌كان و سوود وه‌رگرتنی  زیاتر و زۆرتر لێیان. هه‌روه‌ها له‌ده‌سه‌ڵاتداری كۆمه‌ڵگای ده‌ره‌به‌گایه‌تیدا خزمه‌ت كاری و به‌روو بوومی كشتوكاڵی و بازرگانی خۆیان  و ده‌سه‌ڵاتیان پێ زیاد و پاراستووه‌.  

له‌ ئێستادا و هه‌روه‌ها له‌ مێژووی كه‌مێك پێشتردا، نه‌ته‌وه‌په‌رستان و فه‌یله‌سووفه‌كانیان وهه‌روه‌هابه‌چكه‌ فه‌یله‌سوفانی ئێستا، به‌شان و باڵی جه‌نگه‌ خوێناوی یه‌كانیاندا هه‌ڵده‌داو به‌سه‌ركه‌وتن و ژێركه‌وتنی نه‌ته‌وه‌كانیان، به‌هه‌زار و یه‌ك بڕو بیانوو ئه‌هۆنی یه‌وه‌و ئه‌هۆننه‌وه‌. ووته‌ی شاخ دار و باڵداریان بۆ دروست ده‌كرد و ئه‌هۆنی یه‌وه‌، و به‌ پیرۆز و سه‌رچاوه‌ی  وه‌رچه‌رخانیان دا ده‌ناو، له‌مۆدێرنێته‌و پۆست مۆدێرنێته‌دا ژماره‌ی باشیان ده‌دایه‌و به‌رگی ئاڵتوونینیان به‌خه‌ڵات بۆ ده‌بڕی. هه‌موو ئه‌و جه‌نگانه ‌هۆیه‌كی باش بوون یان بۆ ژێركه‌وتنی یان سه‌ركه‌وتنی ، ئاغایه‌ك و كوێخایه‌ك یان شێخ و به‌گێك یان كۆیله‌دار و ده‌ره‌به‌گێك، و زیاتر و زۆرتر سه‌رمایه‌یان بۆ كۆ ده‌كرایه‌وه‌و، لاكه‌ی تری دۆڕاوییان باج و خه‌راجی زیاتریان بۆ داده‌ناو چه‌وساوه‌كانیان و كۆیله‌كانیان زیاتر برسی و ڕه‌ش و ڕووت ده‌بوون و ده‌كه‌وتنه‌ ژێر نه‌شته‌ری چه‌وسانه‌وه‌ی سه‌ركه‌و تووانه‌وه‌ و سوورانه‌و باجی چاكیان لێ وه‌رده‌گیرا. 

ئه‌مه‌  ته‌نها  كۆمه ڵگایه‌ك و ده‌سه‌ڵاتێك و فرماسیۆنێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ناگرێته‌وه‌و به‌س. به‌ڵكو هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌ جیاجیاكان و ، به رژه‌وه‌ندییه‌كۆمه‌ڵایه‌تی چینایه‌تی یه‌ جیاجیاكانی كۆمه‌ڵگا جیاوازه‌كان ده‌گرێته‌وه‌و، جه‌نگیان له‌ پێناوی كه‌ڵه‌كه‌ و زیاد بوونی  سه‌رمایه‌دا بووه‌و ده‌بوو، جه‌نگی به‌ده‌ست هێنانی خۆش گووزه‌رانی و ئازادی نه‌بووه، به‌ڵكو جه‌نگی كاول كاری و ماف خواردن بووه‌، جه‌نگی نه‌ته‌وه‌و ڕه‌گه‌ز و بابه‌ت و جۆره‌كانی له‌و شێوه‌یه‌ بوونی كۆمه‌ڵایه‌تی ڕامیاریان نه‌بووه‌. به‌ڵكو جه‌نگی به‌ده‌ست هێنانی ئابووری گه‌وره‌تر بووه‌. 

هه‌روه‌ها له‌ئێستای جیهانی ته‌كنه‌لۆجیا و سه‌رمایه‌ی گه‌وره‌و بانكه‌كاندا، به‌شێوه‌و جۆرێكی پێشكه‌وتوو تر بۆ هه‌مان مه‌به‌ست و بۆ ده‌ست به‌سه‌راگرتنی سه‌رمایه‌ به‌رپا بوون و ده‌بن. 

له‌ مێژووی نزیكدا، ئه‌ڵمانیا له‌چاو چنۆكی بۆ ده‌ست به‌سه‌را گرتنی به‌سه‌ر سه‌روه‌ت و سامانی جیهاندا، بووه‌ هۆی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی یه‌که‌م و دووه‌می جیهانی و ، ناوو شۆره‌تی لێدانی ڕه‌گه‌زی و نه‌سه‌بیان دروست كردوو  ڕه‌واییان به‌ جه‌نگه‌كه‌ی خۆیان ده‌داو  وانه‌و فه‌لسه‌فه‌ی  ڕه‌وابوونیان بۆ ده‌نووسی یه‌وه‌و ده‌خوێند و داده‌مه‌زراند.    ئه‌گینا  ڕه‌گه‌زی ( ئاری) و ( سامی ) بۆ ئه‌ڵمانیا یان بۆ سه‌رمایه‌داران ، هیچ    مانایه‌كی نه‌بوو، ته‌نها ده‌كران به‌هۆیه‌ك بۆ جیاوازی  دروست كردن له‌ نێوان ئه‌ندامانی یه‌ك چینداو، هه‌روه‌ها له‌لایه‌کی تر له‌ پێناوی ده‌ست به‌سه‌راگرتنی ڕه‌ووشی خه‌بات و تێكۆشانیان و به‌تاڵان بردنی هێزی كاری کرێکاران و سامانی جیهان بوو. چونكه‌ سه‌رمایه‌داران له‌ ڕوانگه‌ی سوود پارێزی یه‌وه ده‌ڕوانێته‌ ئاشتی و جه‌نگ و كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه تی و ڕامیاری و ئه‌تنیكی دروست كردن. واتا جه‌نگ و ئاشتی  وه‌ك یه‌ك بووه‌، یان به‌ پێی به‌رژه‌وه‌ندی پارێزی سه‌رمایه‌داران بووه‌و هیچی تر.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كێشه‌ی ڕه‌گه‌ز و جیاوازی ئه‌تنیكی ده‌كرا به‌په‌رده‌یه‌ك بۆ شاردنه‌وه‌ی به‌رده‌وامی جه‌نگی چینایه‌تی  نێوان ئه‌و دوو چینه‌ی  پێكهێنه‌ری  سیسته‌می سه‌رمایه‌داری. به‌ڵام له‌لای كرێكاران جه‌نگ، جه‌نگی ڕزگاری بووه‌، له‌ چه‌وسانه‌وه‌و بێ مافی و نایه‌كسانی و نه‌بوونی ئازادی. 

جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م و دووه‌م  له‌پێناوی  سه‌رمایه‌دا بووه‌و هه‌روه‌ها بۆ دابه‌ش كردنی ناوچه‌ی سوود مه‌ندو بردنی خێرو خۆشیان به‌رپابووه. بێجگه‌له‌وه‌ی جه‌نگه‌كان پارێزگاری كردن بووه‌ له‌ قازانج و به‌رژه‌وه‌ندی یه‌كانی  سه‌رمایه‌داری خۆ ووڵاتیان، له‌ پێناوی  ئازادی گه‌لان و پێدانی مافی یه‌كسانی نه‌ته‌وه‌كان نه‌بووه‌.     

جه‌نگه‌ بچووكه‌كان و خوێناوی تر بوونیان جارێكی تر و له مێژوو یه كی تردا هه‌مدیسان به‌ناوی پارێزگاری له‌ سرووشتی دینا یان مه‌زهه‌ندا هیچی تر نه‌بووه‌. هه‌روه‌ها تێكهه‌ڵكێشی له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌په‌رستی و نیشتمان چێتی فاكته‌رێك بووه‌ بۆ چوونه‌پێشه‌وه و پارێزگاری كردن له‌به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داران. ئه‌گینا كێشه‌ی چیچانی موسڵمان و ڕووسیای كاسۆلیك و یان سڕب و كرواتیه‌كان كێشه‌ی موسوڵمان و دیانا( مه‌سیح ) ی یه‌كان، بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌تووندترین وه‌ڵام به‌كێشه‌ی چوونه‌پێشه‌وه‌ی خه‌باتی چینایه‌تی و به‌رژه‌وه‌ندی  چینی كرێكار و خه‌بات له‌پێناوی ڕزگاری  نه‌ته‌وه‌كان له‌ چه‌وسانه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی و له‌پێناوی ئازادی و یه‌كسانیدا نه‌بێت هیچی تریان سه‌وز نه‌ده‌كرد.  

بڕوا بوون به‌نه‌ته‌وه‌و نه‌ته‌وه‌په‌رستی، فه‌لسه‌فه‌و هزری سه‌رخانی كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری یه‌ ، هه‌روه‌ها فه‌لسه‌فه‌خوانی سه‌رده‌م ، به ‌جۆراو جۆری و شێوه‌ی ڕازاندنه‌وه‌و تارای جوان جوان کردنه‌ به سه‌رسه‌ری ‌سه‌رمایه‌داران و له‌به‌ركردنی به‌رگی ڕاستی و دروستی و له‌بنه‌ڕه‌تدا نا حه‌قیانی ، به‌جۆرێ ڕازاندنه‌وه‌یان ده‌رخواردی چینی هه‌ژار و كرێكاران ده‌دات تا له‌ڕاسته‌ڕێگای  خه‌بات وه‌ری چه‌رخێنێ و ، كێشه ‌له‌ كۆڕی خه‌باتدا، له‌سه‌ر داخوازی گۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تی ، له‌سه‌ر بنه‌مای سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری و ڕامیاری كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری و هه‌ڵته‌كاندنی په‌یوه‌ندی یه‌كانی له‌ڕووی ئابووری و ڕامیاری و كۆمه‌ڵایه‌تی یه‌وه ، داخوازی بكه‌وێته ‌سه‌ر به‌ناو ڕزگاری نه‌ته‌وه‌یی ژێرده‌ست له‌ژێر چه‌پۆكه‌ی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست. ئه‌م ئاوه‌زه ‌بێجگه‌ له‌ دیدێكی لاهوتیانه‌ی سوود گه‌یاندن به‌ چینی سه‌رمایه‌دار و بۆرژوازی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و ژێرده‌ست و پارێزگاری كردنیان له‌فه‌وتان و له‌ ناو چوونی چینایه‌تیان هیچی تر ناگه‌یه‌نن.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌نده‌ بۆرژوازی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و بۆرژوازی نه‌ته‌وه‌ی ژێرده‌ست له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا ڕێك و یه‌ ك خواستن و به‌رژه‌وه‌ندی  یه كتر ده‌پارێزن ، له‌به‌رامبه‌ر بزاڤی چینایه‌تی چینی كرێكار. ئه‌وه‌نده‌ چینی كرێكاریان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا دژ و ناته‌بان و درز و كه‌لێنی گه‌وره‌ دروست ده‌كه‌ن له‌جه‌سته‌ی چینایه‌تیان دا و یه‌كانگیرییان به‌ند ده‌كه‌ن به‌ سه‌رده‌مێكی ترو، له‌گێژاو ده‌رهێنانیان و بارگاوییان ده‌كه‌ن به‌ هه‌ڵسووكه‌وتی نه‌ته‌وه‌په‌رستی و ئاین و مه‌زهه‌ب چێتییه‌وه‌.

له‌ بنه‌ڕه‌تدا كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی په‌یوه‌ندی به‌وه‌رگرتن و وه‌رنه‌گرتنی بڕوای نه‌ته‌وه‌په‌رستی یه‌وه‌ هه‌یه‌، واتا هوشیاری مرۆڤ ، ناوه‌ڕۆك و بابه‌تی ناو هوشیاری یه‌كه‌ی ده‌ست نیشانی جۆری هه‌ڵوێست گرتن ده‌كات، له‌به‌رامبه‌ر هه‌ر كێشه‌یه‌ك كه‌ له‌كۆمه‌ڵگادا بوونی هه‌بێت. چونكه‌ هه‌ر ئه‌ندامانی هه‌مان چینی زه‌حمه‌ت كێش و كرێكاران ، هه‌ندێكیان هه‌ڵگری هوشیاری نه‌ته‌وایه‌تی یه‌و خواستی چینایه‌تی و به‌رژه‌وه‌ندی یه‌كانی خستووه‌ته‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌دارانی نه‌ته‌وه‌په‌رسته‌وه‌. له‌لایه‌كی تره‌وه ‌به‌شێكی ئه‌ندامانی هه‌مان چین  خواستی چینایه‌تی و مێژووی خۆی درك پێ كردووه‌و، له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تیانه‌ یانداو به‌ئاڕاسته‌ی مێژوودا هه‌ڵوێست وه‌رده‌گرێت و ، خواستی مرۆڤایه‌تیانه‌ی به‌پراكتیكی له‌گه‌ڵ خه‌باتی له‌پێناو ڕزگاری و ئازادی و یه‌كسانیدا ئاوێزان ده‌كات.  

كه‌واته‌ هوشیاری ده‌توانێت هه‌ڵوێسته‌كان و كرداریان بگۆڕێت به‌رامبه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵات و پێكهێنانی ده‌سه‌ڵاتێكی تر، ئه‌مه‌ش به‌پێی ناوه‌ڕۆكی هووشیاری یه‌كه‌یان به‌رجه‌سته‌ی ده‌كات.  

به‌ڵام بۆرژوازی و نوسه‌ره‌كانیان، ژماره‌ی مێژوو یی بۆ داده‌نێت و ساڵه‌كانی ته‌مه‌نی ده‌باته‌وه‌ سه‌ر كرۆكی په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی كۆیله‌داری و شانازی به‌ گۆپاڵ و شمشێری دڕنده‌ترین ئه‌ندامی خاوه‌ن كۆیله‌وه ‌ده‌كات. 

كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی ڕاسته‌ كێشه‌یه‌كه‌ بوونی ماددی خۆی هه‌یه‌و له‌وه‌ش ئه‌چێت بابه‌تی لێكۆڵینه‌وه‌و ڕه‌خنه‌و تێڕوانینی ڕۆژ بێت. به‌ڵام ده‌بێت بپرسین، ئه‌و كێشه‌یه‌ له‌كه‌یداو له‌كوێی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و به‌خواست و به‌رژه‌وه‌ندی چ چینێك سه‌ری هه‌ڵداوه‌و  فه‌ڵسه‌فه‌كه‌ی له‌پێناوی چیدا گه‌ڵاڵه‌ كراوه‌؟!   

بۆچی دروست كراوه‌ له‌ په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕامیاری و ئابووری له‌ جیهانداو له‌ پێناوی چیدا فه‌لسه‌فه‌ ڕێژ كراوه‌؟!ئایا له‌پێناوی خزمه‌تی مرۆڤایه‌تی دا، یان بۆ پارێزگاری له‌به‌رژه‌وه‌ندی چینی سه‌رده‌ست دروست كراوه‌؟ بێ گومان له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داراندا سه‌ری هه‌ڵداوه‌و، وه‌ك هه‌موو كێشه‌و مل ملانێكانی تر له‌ كۆمه‌ڵگای چینایه‌تیدا بۆ پارێزگاری له‌ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندییه ‌جیاوازه‌كانی بازاڕه‌ جیاوازه‌كانی یه‌ك بازاڕی  سه‌رتاسه‌ری جیهانیه‌.

واتا وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌له‌ چوارچێوه‌ی بازاڕی ناو خۆی  جوگرافیایه‌كی سیاسی، كه‌ مل ملانێی سه‌رمایه‌دارانی تێدایه‌، ئه‌مه‌ ش له‌ سه‌ر ئاستی بازاڕی جیهانی مل ملانێی خزمه‌ت و به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌دارانی پێ ده‌كرێت.

بۆ پرسیاره‌كانیش له‌ پێشتردا به‌شێوه‌یه‌كی كوورت وه‌ڵامیان دراوه‌ته‌وه. 

به‌ڵام ئه‌وه‌ی ده‌گه ڕێته‌وه‌ سه‌ر كێشه‌ی ڕۆژی ( 21-23 /8 /2003 ) له‌كه‌ركوك و ناو چه‌كانی ده‌ورووبه‌ری وه‌ك دووز خورماتوو له نێوان توركمان و كوردا.هه‌روه‌ها کێشه‌ی ڕۆژانی(11-12-13\11\2015)ی دوزخورماتوو ڕه‌گ و ڕیشه‌ی خۆی هه‌یه‌، چونكه‌ مێژووه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ هاتنی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی یه‌كاندا بۆ ئه‌م ناوچانه‌ ئه‌و كێشه‌و مل ملانێیه‌ بوونیان هه‌یه‌، و له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا. ئه‌م كێشه‌یه‌  وه‌ك فۆرم و خواستی به‌رژه‌وه‌ندی په‌رستی ده‌سه‌ڵاتی  عوسمانیه‌كان نووسراوه‌ته‌وه‌و واژۆو تۆماری مێژوویی خۆی لێدراوه‌‌ . ئه‌ویش له‌ پێناوی به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی یان  پێوه‌گرێدانی ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆی ده‌سه‌لاتیان به‌ناوچه‌یه‌كی پڕ له‌ سامانی ژێر زه‌وی وه‌ك كه‌ركوك. له‌ ڕ‌امیاری و ئابووری و له‌ خه‌یاڵدانیدا دانانی كه‌ركوك وه‌ك به‌ش و زه‌وی توركمان و جێگا و نزرگای باووباپیرانیان. به‌ڵام ڕاستی مێژووی مرۆڤایه‌تی دیدێكی ترو مێژوویه‌كی تری هه‌یه‌ و ئه‌و وویسته‌ی ئه وان ده‌داته دواوه‌و بابه‌تی مێژوو یی له‌گه‌ڵ خواستی توركمان و كوردو توركیاو بۆرژوازی ناوچه‌كه‌دا دژ ده‌وه‌ستێت.

چونكه‌ ژیان و سه‌ره‌تایی دروست بوونی مرۆڤ و گوزه‌راندنی ژیانێكی هاوشێوه‌ی ژیانی دواكه‌وتوانه‌ی گیانداری، له‌وێدا هیچ ڕه‌گه‌زو تووخمێك و نه‌ته‌وه‌و زمان و شێوه‌ی ئاخافتن. بوونی ماددی كۆمه‌ڵایه‌تیان نه‌بووه‌ له‌ میزۆ پۆتامیای كۆندا، ئه‌مه‌ش بۆ هه‌موو گۆی زه‌وی ڕاسته‌. 

ژیانی مرۆڤ  له‌و ناوچانه‌ و له‌کۆندا هه‌تا ناونانه‌كانیشیان وه‌ك مرۆڤی نێیانده‌رتناڵ له‌ چه‌ند ملیۆن ساڵ پێش زاینی دا هه‌مان ناو بووه‌ له‌ دۆڵی نیرده‌نتناڵ له‌ ئه‌ڵمانیا. نووسینه‌كان له‌ دواتردا هه‌مان نووسینی  بزماری بووه‌ له‌ شوێنه‌ جیاجیاكانی گۆی زه‌ویدا ، شێوه‌ ئاخافتن شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی بووه‌ ، له‌وه‌ش ئه‌چێت له‌ سه‌ره‌ تادا ته‌نها له‌ شێوه‌ی وێنه‌ كردن و لاسایی كردنه‌وه‌ی جموجۆڵی دیارده‌كان و ئاژه‌ڵ و ئاو...... ی ده‌ورووبه‌ریانه‌وه ڕاستی ڕووداو په‌یوه‌ندیییه‌كانیان ده‌ربڕیبێت. 

دواتر كه‌ مرۆڤ فێری خواردنی گۆشت بوو كاریگه‌ری دانا له‌سه‌ر  گه‌شه‌و دروست بوونی ده‌نگه‌ ژێكان له‌ مرۆڤی سه‌ره‌تاییدا ، بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ئیتر مرۆڤ فێری ده‌ربڕینی هه‌ندێك ووشه‌ی تایبه‌تی بێت، كه‌ هه‌ر ووشه‌و ده‌ربڕی دیارده‌یه‌ك، یان هه‌ڵسووكه‌وت ،و  یان بینینی زینده‌وه‌رێكی  جیاواز له‌ مرۆڤ له‌ ده‌وروبه‌ریدا بوو بێت .

ئیتر ڕه‌چه‌ڵه‌ك یان ئه‌تنیك یان زمانی جیاواز بوونیان نه‌بووه‌. واتا جۆری زمانه‌كان و هه‌تا ڕه‌نگی پێسته‌كانیش په‌یوه‌ندی به‌ڕه‌ووشی ئاوو هه‌وای سرووشتی ده‌وروو به‌ریانه‌وه هه‌بووه‌و هه‌روه‌ها شێوه‌ی به‌رکه‌وتن و نزیکی تیشکی خۆر كاریگه‌ری له‌ سه‌ر جۆری پێست و ڕه‌نگی قژ و  شكڵ و شێوه‌ی مرۆڤ داناوه‌. 

واتا كه‌سێك به‌ ناوی كورد یان تورك یان عه‌ره‌ب ، یان فارس، یان ئاری ڕه‌گه‌ز و سامی ڕه‌ گه‌زه‌وه‌ بوونی نه‌ بووه‌ و به‌و ناوه‌شه‌وه‌ خۆی نه‌ناساندووه‌ یان له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و ناوانه‌وه‌ په‌یوه‌ندی خۆی له‌گه‌ڵ ده‌وروو به‌ره‌كه‌یدا دروست نه‌كردووه‌.

به‌ڵكو بۆرژوازی و فه‌یله‌سووفانی  جیۆلۆجی  و بایه‌لۆجی یه‌كان،  زانای داڕشتنی ڕامیاری ده‌مارگیری بوون و بۆ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و سه‌رمایه‌داران زانستیان به‌كار ده‌هێناو له‌ خزمه‌تیاندا نوكی قه‌ڵه‌م و فه‌لسه‌فه‌ی زانستیان هه‌ڵده‌سووڕاند.واتا كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، كێشه‌ی ڕۆژی ئێستایه‌ و باڵانسی و پاساوی هێزی به‌رامبه‌ری پێ ده‌درێته‌وه‌. بۆ نموونه‌ دروست كردنی كێشه‌ و جه‌نگی كورد و ئه‌رمه‌ن له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا و له‌ ساتی ده‌سه ڵاتی خه‌لافه‌تی سووڵتانه‌كانی  عوسمانیدا، باڵانسی هێزی لاواز كراو ی عوسمانی بووه‌ و بووه‌ته هۆیه‌ك بۆ خۆ ئارایشت دانه‌وه‌‌ی هێزی سه‌ربازی عوسمانی یه‌كان . ئه‌و جه‌نگه‌ یان بۆ ئه‌وه‌ده‌كرد و هه‌ڵده‌خڕێنرا ، تورك زیاتر یان عوسمانی یه‌كان به‌ر به‌ جوڵانه‌وه‌ی به‌گژدا چوونی جووتیاران و سه‌ره‌ك هۆزه‌كانی و هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ش كه‌ به‌ ناوی جۆرێ له‌ نه‌ته‌وه‌په‌رستی یه‌وه‌ به‌كار ده‌بران و ئاژاوه‌ و پشێوییان دروست ده‌كرد . عوسمانیه‌کان نانه‌وه‌ی پشێویان له‌ نێوان نه‌ته‌وه‌کانی ژێرده‌ستیاندا ده‌کرده‌ هۆیه‌ک و ، ده‌سه‌ڵاتی خۆیانیان له‌ بێ هێزی و لێواری ڕووخان پێ هه‌ڵده‌سانه‌وه‌ ، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت ده‌سه‌ڵاتی سوڵتانه‌كان بپارێزن له‌ ڕووخان و داڕمانی یه‌كجاره‌كی ، كه‌تا ئه‌و كاتانه‌ گه‌نده‌ڵیه‌کان و مایه‌ پوچ بوونی ئابوریان ، ده‌سه‌ڵات و به‌ڕێوه‌بردنیان  لووتی نابوو به‌دیواری له‌رزۆك و فشه‌ڵی ده‌وڵه‌تی عوسمانی یه‌كانه‌وه‌و ، خستبوونیه‌ لێواری مه‌رگه‌وه‌ .        واتا بۆ ماوه‌یه‌ك هه‌ژارانی كورد و ئه‌رمه‌ن ببوونه‌ خۆراكی جه‌نگێكی خوێناوی بێ سوود بۆ  هه‌ردوولا و ببوون به‌ خێر و به‌ره‌كه‌ت بۆ فشار نه‌خستنه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و كاتیان و كپ كردن و كوێركردنی ئه‌و كه‌م و كووڕیانه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وساكه‌ی خه‌لافه‌تی عوسمانی له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ندامانی سنووری ده‌سه‌ڵاتیان كه‌ هه‌یان بوو. 

له‌ لایه‌كی تر گۆڕینی ئاڕاسته‌ی  داخوازی ئه‌و ساتانه‌ی ئه‌رمه‌ن، و هه‌تا كورده‌كانیش به‌جه‌نگ ، و داخوازیی یه‌كی تری دژایه‌تی ئه‌تنیكی . واتا بوون جه‌نگی دژایه‌تی نه‌ته‌وه‌کا ،وململانێی نه‌ته‌وه‌کانیش کرایه‌ هۆیه‌ک بۆ ڕاگرتنی ‌ پارسه‌نگی هێز  وله‌ده‌سه‌ڵات هێشتنه‌وه‌ی عوسمانی یه‌كان و زیاتر بردنی خێر و خۆشی هه‌ژارانی دانیشتوانی كورد نشینیه‌كان و ئه‌رمه‌ن نشینه‌كان. ئه‌گینا كورد له‌ ده‌سه‌ڵاتی دینی ئه‌وان هه‌ڵنه‌گه‌ڕابوونه‌وه‌ ، به‌ڵكو ئه‌وانیش  وه‌ك په‌یڕه‌وانی ئه‌وان موسوڵمان بوون. هه‌تا ئه‌رمه‌نه‌كانیش خۆیان به‌شێك بوون له‌ ئاینی نێردراوی یه‌كتاپه‌رستی ‌ له‌سه‌ر زه‌وی.

كێشه‌كانیش ، هه‌تا له‌ په‌یڕه‌وه‌ بنه‌ڕه‌تی یه‌كه‌ی خۆیان ، كه‌ په‌یڕه‌ویان و به‌رنامه‌ی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕامیاری و ئابووری خه‌ڵكیان پێ داده‌ڕشت . داوای قه‌تڵ و عامی په‌یڕه‌وكه‌رانی  نێردراوه‌كانی تری لێ نه‌ده‌كردن له‌ هه‌ندێك شوێندا ، به‌ڵام ئه‌وان به‌پێچه‌وانه‌وه‌ په‌یڕه‌ویان له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی بێ سه‌روه‌ت و ساماندا بووه‌ ، نه‌وه‌كو له‌گه‌ڵ پێكه‌وه ژیانی ئازاد و یه‌كسانی كۆمه‌ڵ بووبێت.

واتا له‌ وساتانه‌ی ڕابردوو و له‌ ئێستاشدا دین و  مه‌زهه‌به‌کان ، هۆیه‌كی باش و په‌رده‌یه‌كی سپی بووه‌ بۆ داپۆشینی ڕه‌شترین ده‌سه‌ڵات و خوێناوی ترین په‌یوه‌ندی، و ڕه‌وابوونیان كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ناڕه‌واترین هێرش و په‌لامار بوون بۆ سه‌ر هه‌ژاران.

به‌هه‌رحاڵ كورد هه‌ر چۆنێك بووبێت ئه‌وانیش زۆرترین ساته‌كان له‌ مێژوودا ئه‌وه‌نده‌ی پارێزگاریان له‌ ئیمارات و والی یه‌كان و سه‌رۆك عه‌شیره‌تێك و شێخ و مه‌لایه‌ك و ده‌ره‌به‌گ و ئاغایه‌ك ده‌كرد ، ئه‌وه‌نده‌ ئه‌وانیش له‌گه‌ڵ ڕاسته‌ ڕێگه‌ی ڕزگار بوون مامه‌ڵه‌یان نه‌ده‌كرد. هه‌تا له‌ زۆرترین شوێن و كاتدا ، سه‌نگ و سووكی هێزه‌كانیان پێ ڕاست كراوه‌ته‌وه‌ ، و له‌ و مێژووه‌ دوور و درێژه‌دا كه‌م ده‌بینین خواسته‌كانیان  له‌ كانگای بڕواو ڕازی بوونی هێزی هه‌ژارانه‌وه‌ ده‌رهاتبێت و له‌ خواست و به‌رژه‌وه‌ندی والی و شێخ و به‌گ و مه‌لا و خان و ............ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان دوور بووبێت. به‌ڵكو به‌ به‌رده‌وامی خواستی ئه‌وانیان به‌ سه‌ردا سه‌پاوه‌. له‌ ئێستادا جارێكی تر خه‌ریكه‌ هه‌ژارانی توركمان و كورده‌كان ده‌بنه‌وه‌ به‌هۆیه‌ك بۆ پارسه‌نگی هێزی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تێكی تر و سوود و به‌رژه‌وه‌ندی و پاره‌په‌یداكردن بۆ سه‌رمایه‌دارانی هه‌ردوولایان.

هه‌موومان ده‌زانین جه‌نگی یه‌كه‌م و دووهه‌می جیهان جه‌نگی دابه‌ش كردنی بازاڕ و ناوچه‌كانی به‌رهه‌م هێنان و ناوچه‌ی وه‌به‌رهێنان بووه‌. جه‌نگێكی كۆنه په‌رستانه‌ی خوێناوی و ماڵ وێرانکه‌ر، كه‌ خۆراكه‌كه‌ی چه‌نده‌ها ملیۆن مرۆڤ بووه‌ و  وێران كرانی زۆرترین شوێنی نیشته‌نی و باڵاخانه‌کانی  ئه‌وروپای لێ كه‌وته‌وه‌ و ڕۆژهه‌ڵاتیش بووه‌لانكه‌ی داگیركاری و دابه‌ ش كردن و تاڵان و بڕۆی  و سه‌روه‌ت و سامانی به‌شێوه‌یه‌كی نوێ. واتا پرۆسه‌ی دابه‌ش كردنی جیهان، خواست و به‌رژه وه‌ندی سه‌رمایه‌دارانی جیهانی بووه‌ و، به‌ سوود و قازانجی ئه‌وان ته‌واو بووه. 

سه‌رده‌می ڕابردوو سه‌رده‌می كۆڵۆنیال كردنی ناوچه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات بووه‌ و، سوودیان له‌ هێزی هه‌ژاران و به رده وامی كێشه‌ و ململانێ كانیان وه‌رگرتووه‌، له‌ پێناوی داگیركاری و ده‌ست به‌ سه‌را گرتنی ته‌واوه‌تی مادده‌ی خاوو سوود و قازانجه كانی  خۆیان  کێشه‌وپشێوی و جیاوازی و ململانێی نه‌ته‌وایه‌تی و ئاینی و مه‌زهه‌بیان دروستکردووه‌  و په‌ره‌پێداوه‌ و به‌كار هێناوه‌.هێزی جاران له‌ ناوه‌ندی ئه‌وروپادابووه‌ و زۆر له‌ ووڵاتانی ئه‌وروپا ڕامیاری كۆڵۆنیالیان پرۆسیس كردووه‌ و،  پێكهاتی ده‌سه‌ڵات و پرۆسیس كردنه‌كه‌ی بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ زۆرترینی‌  ناوچه‌كانی ئاسیا و ئه‌فریقا و ئه‌مریكای لاتینی و هه‌تا ئوسترالیا و دۆزینه‌وه‌ی ئه‌مریكای ئێستاشی لێ كه‌وتووه‌ته‌وه‌ و، دواتر له‌  هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌دا  مرۆڤه‌كانی بێ به‌ش ده‌كران له‌ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان و به‌رهه‌م هێنانیان . ناووچه‌كانیان به‌شێوه‌یه‌ك به‌کارده‌هێنا وه‌ك ڤایرۆسێكی مشه‌خۆر له‌ سه‌رلاشه‌و ناوه‌ندێكی به‌ پیت و به‌ره‌كه‌ت  ، هه‌مووی بۆ خۆیان له‌ ڕێگه‌ی هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانیانه‌وه‌ ، پرۆسیسی وه‌به‌ر هێنانیان له‌م ناوچانه‌دا  ئه‌نجام ئه‌دا.

هه‌روه‌ها دابڕان و بێ ماف كردنی مرۆڤ له‌ مافه‌ سه‌ره‌تایی یه‌كانی و ژیانێكی ساده‌ و ساکاری مرۆڤانه‌ ، كرۆك و خواستی سه‌ربازی و سیاسیانه‌یان بووه‌ و قسوریان له‌ به‌کارهێنان و جێبه‌جێ کردنی ئه‌و په‌ره‌نسیپه‌دا نه‌کردووه‌.

هه‌تا كار ده‌گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی مرۆڤی ئه‌م ناوچانه‌ یان به‌ نامۆ و ده‌ره‌جه‌ دوو و هه‌تا به‌ ئاستی كۆیله‌ بونیش ده‌گه‌یاند و مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵداده‌كردن .

ئه‌و هێزه‌ی كه‌ جاران له‌ ناوه‌ندی ئه‌وروپادا كۆببوونه‌وه‌ و ناوه‌ندی بڕیاری ڕامیاری و دابه‌ش كردنی ناوچه‌ی به‌رهه‌م هێنان و وه‌كار بردن بوون، و ده‌بوونه‌   سه‌رچاوه‌ی داڕشتن و دروست كردنی سیسته‌م و ده‌سه‌ڵات له‌ ناوچه‌كانی تردا ئێستا له‌ سه‌ر گۆڕه‌پانی ڕامیاری و ئابووری له‌ جیهاندا به‌ پیربوو و باوی به‌ سه‌رچوو بێت ناوزه‌ند ده‌كرێت.

واتا ئه‌و شێره‌ی جارانی دارستانه‌كان له‌ ڕابردودا ، ئێستا پیربووه‌ و توانای ده‌ست به سه‌راگرتنی كه‌لاك و لاشه‌ چه‌ورو قه‌ڵه‌وه‌كانی نه‌ماوه‌ و هه‌تا ئه‌گه‌ر له‌ هه‌وڵدانیشیدا بۆ ناوه‌ند بوونی بڕیار له‌ ئه‌وروپادا له‌ جووڵه‌ و پلان داڕشتندابن، خه‌ریكه‌ وه‌ك ته‌ماشاكار ده‌رده‌كه‌ون.

زینده‌وه‌ره‌ پیره‌كه‌ی ئه‌وروپا، جاران به‌ڵێنی باشیان ده‌دا به‌گه‌لان و وه‌ك ڕزگاركه‌ر خۆیان پیشان ده‌دا. به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندی یه‌كانی خۆیان، پرۆتۆكۆڵێكی ڕامیاری و ئابووریان ئیمزاده‌كرد، ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر كاغه‌زیش نووسراوی ڕه‌سمی و گرنگ و خاوه‌ن  ناونیشان و هه‌تا ژماره‌شی هه‌بێت. 

نموونه‌ش زۆرن ، زۆرترینیان له‌ ئاسیاداو هه‌روه‌ها ئه‌فریقاش ئه‌و جۆره‌ په‌یمان نامانه‌ ئیمزا ده‌كران له‌ سه‌ر كاغه‌ز و له‌ سه‌ر زه‌مینی ڕاست ڕوویی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری جۆرێكی تر ده‌هاته‌ بینین و پێشه‌وه‌.

وه‌ك په‌یمان نامه‌ی سیڤه‌ر له‌ ساڵی (1920ز) دا به‌ندوباوی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تیان بۆ كورد ساز كردبوو، ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌شیان بکردایه‌ ،‌ بۆرژوازی و ده‌ره‌به‌گ و ئاغاكانی كوردیان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا  جێگیر ده‌کرد.  

به‌ڵام له‌ دواتردا واده‌رنه‌چوو ، هه‌تا له‌و كاته‌دا هاو سۆزی بۆرژوازی لاكانی تری لا به‌سوودتربوو، پشتی له‌ بۆرژوازی و شێخ و ده‌ره‌به‌گه‌كانی كورد كرد.

ئه‌مانه‌ش هه‌موویان له‌ پرۆسه‌و  هه‌وڵێكی تردا بوون و ئه‌وه‌نده‌ ئیشیان پێیان هه‌بوو ، هه‌تا هه‌موو ناوچه‌كانیان خسته‌ ژێر ڕكێفی ڕامیاری ئابووری و قه‌ڵه‌م ڕه‌وی خۆیه‌وه‌ و، به‌پێی سوودی خۆیان مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ هه‌موو په‌یمان نامه‌كاندا ده‌كرد و  ،    ئه‌مه‌ش به‌سودی خۆیان و  به‌سه‌رچاوه‌ی پرۆسیس كردنی ڕامیاری پراگماتییانه‌ی كۆڵۆنیالیستی ته‌واو ده‌کرد. هه‌روه‌ها به‌پێی سوودی خۆیان مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ڕامیاری كوشت و بڕو جه‌نگه‌كانیان ده‌كرد. ده‌سه‌ڵات داری له‌ پڕۆژه‌ و ڕامیاری (كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان)دا ،  وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ژێر ناوی ( یه‌كێتی نه‌ته‌وه‌كان ( یوئێن)) دا بوو بوونه‌  ناوه‌ندی په‌خشی ڕامیاری ئابووری و چه‌وسانه‌وه‌ی كه‌سانكۆی ناوچه‌ جیاجیاكانی گێتی..          

په‌یوه‌ندی گرتنیان له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵ و گرووپی كۆمه‌ڵایه‌تی جیاوازی ناوچه‌ جیاجیاكان، به‌پێی سودو قازانجی خۆیان به‌كاریان ده‌ هێنان .  بۆ جێگیركردنی ڕامیاری خۆیان  ، ڕێگای سه‌ره‌كیان ده‌ گۆڕی  به‌ ڕامیاری و داخوازی یه‌كی كۆنه‌ پارێزی و دواكه‌وتوانه‌ و ڕێگای خه‌باتیان له‌ پێناوی ڕزگاری مرۆڤایه‌تیدا پێ وون ده‌کرد.

هه‌تا كاریان گه‌یاندبووه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌كیان له‌ پێناوی چوونه‌ پێشه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی یه‌كانیاندا ده‌ر خواردی هێزێكی تری ده‌وڵه‌تی ناوچه‌كه‌ ده‌دا ، و به‌ سه‌یرو سه‌مه‌ره‌یان چاو لێ نه‌ده‌كرد، كه‌ دووژمنی دوێنێی خۆیان دۆستی ئه‌مڕۆكه‌یانه‌ ، یان دۆستی دوێنێی دووژمنی ئێستایانه.

واتا هێزی داكوتان و به‌ماڵی خۆی ده‌زانی  و كۆڵۆنیال كردنیان له‌ ڕێگه‌ی شه‌ڕی گورگه‌كانه‌وه‌ ده‌چوونه‌ پێشه‌وه‌ و لاشه‌ی ڕاوكراوی ناوچه‌که‌ی  به‌ تێر و پڕی وازلێده‌هێنا، یان هه‌تا دوا چه‌وری و خۆراكی له‌ سه‌ر ی ده‌مایه‌وه‌،  ئه‌گه‌ر جووڵان وبزاوتنه‌کان و هێزی بزوێنه‌ری دژ به‌ ڕامیاری كۆڵۆنیالیستی له‌ پراكتیك كردندا بوونی نه‌بوایه‌ ،ئه‌گه‌ر بزوتنه‌وه‌یان دژهه‌بویایه‌ به‌شێوه‌یه‌کی دڕندانه‌ ڵه‌گه‌ڵیدا ئه‌جوڵانه‌وه‌.

واتا له‌ زۆرترین ساته‌كانی مێژوودا شه‌ڕی هه‌ژارانی نه‌ته‌وه‌ جیاجیاكانیان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داران  ئاگر ده‌داو هه‌تا دیكۆمێنتیان بۆ دروست ده‌كردن و خوێن و بردنی ئازادیان بۆ خۆیان حه‌ڵاڵ ده‌كرد.

له‌ سه‌رده‌می ئینتیدابدا له‌ ساڵه‌كانی (1920ز) دا ئینگلیز له‌ عێراقدا وه‌ڵامی كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی له‌و هه‌رێمه‌دا نه‌دایه‌وه‌و چاره‌سه‌ری نه‌كرد. به‌ڵكو ئاگریان ده‌داو بڵێسه‌یان پێده‌سه‌ند . هه‌روه‌ها له‌و كێشه‌یه‌شدا ده‌وڵه‌تی توركیای عوسمانی یه‌كان و دواتریش كه‌مالیسته‌كان بێ ده‌نگه‌یان لێ نه‌ده‌كردو، به‌ڵكو ده‌یان وویست له‌ ڕێگه‌ی كێشه‌كه‌ و بڵێسه‌ پێسه‌ندنی ، ده‌ستێكیان له‌ عێراقدا هه‌بێت و بتوانن به‌شێك له‌ لاشه‌ی چه‌ور و نه‌رمی سه‌روه‌ت و سامانی عێراقیان ده‌ست بكه‌وێت.                                                                                      

واتا ئه‌وان ده‌یانزانی له‌ ڕێگه‌ی داگیركارییه‌كانیانه‌وه‌ و دروست کردنی لێک جودایی دژایه‌تی نه‌ته‌وایه‌تی هاندانی که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌و ئاینزا و مه‌زهه‌به‌کان  سوود له‌‌ سه‌ر زه‌وی و ژێر زه‌وی كوردستانیان به‌ تایبه‌تی و عێراقیش به‌گشتی وه‌رده‌گرن، چه‌ند به‌سوود و پڕ كه‌ڵك ده‌بێت بۆ سه‌رمایه‌دار و خاوه‌ن سامان و كۆمپانیاكانی به‌رهه‌م هێنانی نه‌وت. 

له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌، له‌ ڕێگه‌ی چه‌واشه‌ كردنی خه‌بات و بڕوای هه‌ژاران و كرێكارانی كورد و توركمانه‌وه‌ ده‌ستی ناكۆكی و ناته‌بایی نێوان ئه‌و دوو گروپه‌  بكه‌ن به‌ هۆیه‌ك بۆ چاو بڕین و ده‌ستی چاو چنۆكی درێژ كردنه‌ عێراق و پێ یه‌كیان له‌ عێراقدا بهێڵنه‌وه‌ . ئه‌وه‌ بوو چه‌ندان پلانی شه‌ڕیان بۆ دروست ده‌كردن و هه‌ژاران و كرێكارانی هه‌ر دوو لایان ده‌دان به‌یه‌كداو جه‌نگیان له‌ نێواندا هه‌ڵئه‌ئایسان. تاواپیشان بده‌ن له‌ سه‌ر خاكی كه‌ركوك و ڕه‌وایی ئه‌و خاكه‌ بۆ توركمان و چه‌ند ناوچه‌یه‌كی تر بۆیان به‌ به‌شێك له‌ توركیا له‌ قه‌ڵه‌م بده‌ن و له‌ چه‌ند بۆنه‌و فرسه‌ته مێژوویی و ڕامیاری یه‌كانی ناوچه‌كه‌دا داوای بكه‌نه‌وه.

ئه‌مانه‌ هه‌موو به‌شێك بوون له‌ ڕامیاری ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان و توركیا به‌تایبه‌تی و كلك گرێدانی و په یوه‌ندی و به‌شیان هه‌بێت له‌ ڕامیاری و ئابووری هێزه‌گه‌وره‌كانی جیهان ، ڕامیاری دژی خواست و به‌رژه‌وه‌ندی چینی هه‌ژار و كرێكارانی ناوچه‌كه‌ و جیهانیان پێ گه‌ڵاڵه‌ كردبوو و  به‌كاریان ده‌برد.

له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ له‌ و سه‌رده‌مانه‌دا، هێزێكی تری ڕامیاری و ئابووری دروست بوو و هه‌روه‌ها واخۆشی پیشان ده‌دا ، كه‌ هێزی دژی سه‌رمایه‌دارییه‌و ، له‌بنه‌ڕه‌ تیشدا مۆدێلی ڕامیاری و ئابووری یه‌كه‌ی هه‌مان به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌دارییانه‌ی هه‌بوو، له‌ ڕێگه‌ی بازاڕی ده‌وڵه‌تی و سه‌رمایه‌ی ده‌وڵه‌تیه‌وه‌ ، ده‌یوویست به‌ ناوی هاوكاری و پشتگیری خه‌باتی گه‌لان و ڕزگاری نیشتمانی یه‌وه‌ ، ببێته‌ مۆدێلێكی باوی ناو كه‌سانكۆ و بزاڤه‌ جیاجیاكانی ناوچه‌ جیاجیاكانی گێتی و له‌ بنه‌ڕه‌ تیشدا بۆ چه ند ده‌یه‌یه‌ك باوی بوو له‌ ناو كه‌سانكۆی گه‌لانی چه‌وساوه‌ی جیهان. ئه‌م فۆڕمه‌ی سۆڤیه‌ت كه‌ له‌ شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ری (1917ز) ی ڕووسیاوه‌ دروست بوو. وه‌ك هێزێكی ڕزگار كه‌ر ده‌رده‌كه‌وت له‌ لایه‌ن كه‌سانكۆ و بزووتنه‌وه‌ به‌ ناو ڕزگاری خوازیی یه‌كانیانه‌وه‌ ، ئه‌مه‌ش مه‌ترسییه‌كی دروست كرد، له‌ به‌رده‌م ئابووری و ڕامیاری ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان و ئیمپریالیزمی جیهان له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‌ خۆشیان به‌شێك بوون له‌ ناوه‌ڕۆك و سیاسه‌تی ئیمپریالیستیانه‌ی جیهان. 

ئه‌مانه‌ش به‌شێك ده‌بوون له‌ مل ملانێی جیهانی سه‌رمایه‌داری و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان. بۆیه‌ ده‌بوو له‌ لایه‌ن به‌شێكیان ڕێگه‌ له‌م مۆدێله‌ بگرن و وه‌ك له‌مپه‌رێک له‌ به‌رده‌م خۆیان شل كوتی بكه‌ن  له‌ ڕووی سیاسی و هه‌روه‌ها له‌ ڕووی ئابووریشه‌وه‌.  لێره‌دا ناچمه‌ سه‌ر دوور و درێژی ئه‌م پلیمكه‌و ‌ بۆ شوێنێكی تری هه‌ڵده‌گرم.         

ئه‌وان له‌ و ناوچه‌یه‌دا هێزێكی ده‌وڵه‌تی وه‌ك توركیای تۆكمه‌ كراو له‌ ڕێگه‌ی داڕشتنی بڕوای كه‌مالیسته‌كانه‌وه‌ و ، له‌ ڕێگه‌ی ئاگر و ئاسنه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ناو خۆو ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا ده‌كرد. بێجگه‌ له‌و هه‌موو پشتیوانی كردنه‌ی زلهێزه‌كان له‌ ده‌وڵه‌تی توركیا، تاله‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ بتوانن گورزی خۆیان له‌و مۆدێله‌ بده‌ن و به‌به‌رده‌وامی ببێت به‌ چاودێرو چاو سووركه‌ره‌وه‌ی ناوچه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات و ئاسیا بۆیان.                                                                                                                    

واتا جه‌نگی سارد به‌رهه‌مه‌كه‌ی له‌م ناوچه‌یه‌دا به‌هێزكردنی ده‌وڵه‌تێكی وه‌ك توركیابوو ، له‌ ڕێگه‌ی هێزی و سه‌رچاوه‌ی سه‌ربازیی یه‌وه، بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن له‌ نزیكترین كاتدا، كاری جێ مه‌به‌ستی خۆیان ئه‌نجام بده‌ن و، نه‌یه‌ڵن هێزی جووڵان و بزاڤی ڕۆژهه‌ڵات له‌ سۆڤیه‌ته‌وه‌ ئاوی ئاوه‌زوو بڕوای جووڵانه‌وه‌‌كانیان بدات و  سه‌رچاوه‌ بگرێت و ناوچه‌كانی تریش بته‌نێته‌وه.

به‌ هه‌رحاڵ جۆر و پرۆسیس كردنی ڕامیارییه‌كی  له‌ بابه‌تی ناوه‌ڕۆكی سۆڤیه‌تی یه‌وه‌  بۆ  ئه‌وان  كێشه‌ی بازاڕ و پرۆسیسی په یوه‌ندی كارو سه‌رمایه‌یان به‌ جیاواز ده‌بینیه‌وه‌ ، كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تیشدا له‌ جیاوازی له‌ شێوه‌ی ده‌ره‌وه‌ی پلان و دابه‌ش كردندا هه‌بووه‌، ئه‌گینا له‌ ناوه‌ڕۆكی ڕامیاری وئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌یدا هه‌مان  مانای به‌رهه‌م ده‌هێنایه‌وه‌.

ئه‌مه‌ له‌ فۆڕمی تێگه‌یشتنی بازاڕیانه‌ی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری به‌رامبه‌ر به‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری سۆڤیه‌تی و مۆدێلی پرۆسه‌ی به‌رهه‌م هێنان و دابه‌ش كردنی بلۆكی ڕۆژهه‌ڵاتی به‌ ناو سۆسیالیستی. ئه‌مانه‌ هه‌مووی له‌ خه‌یاڵدانی ڕامیاریانه‌ی ئیمپریالیزمی به‌ریتانی و ئه‌مریكی و هه‌موو لایه‌ن گرانی بلۆكی ڕۆژئاوایی به‌ چاوێكی ڕه‌قیب و ڕكه‌به‌ر سه‌یر ده‌كران.

به‌ڵام بۆ ئه‌و ساتانه‌ پێوویستی به‌هێزكردنی هێزی ناو خۆ و ده‌ره‌وه‌ی توركیابوو ، بووه‌ به‌شێك له‌ ڕامیاری به‌رگرتن به‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی مۆدێلی بلۆكی ڕۆژهه‌ڵاتی.

له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ پێویستی به‌ چاو پۆشی كردن ده‌كرد له‌ هه‌موو سیاسه‌تی ڕه‌شه‌ كوژی و دڕندانه‌كانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ دژ به‌ گه‌لانی ناو خۆی  و ده‌ره‌وه‌ی خۆشیان.  

یه‌كێك له‌و كێشانه‌ی كه‌ له‌ ناو جه‌رگه‌ی ده‌وڵه‌تی توركیادا هه‌بوو كێشه‌ی دژی ئه‌تنیكی كورد و دژكاری ئه‌وان بوو .

ئه‌گه‌ر به‌ ئاسن و ئاگر وه‌ڵامی نه‌درێته‌وه‌ به‌ بڕوای ئه‌وان جیۆپۆلۆتیكی توركیا به‌ پێی ، دانیشتوان له‌ ڕووی ئه‌تنیكی یه‌وه‌ پارچه‌ پارچه‌ ده‌بێت و هێز و باڵانسی هێز له‌ توركیادا ده‌گۆڕێت. 

ئه‌مانه‌ هه‌موویان ده‌بوون به‌ فاكته‌ری دژ وه‌ستانی خواستنی جیابوونه‌وه‌ و ڕزگار بوونی نه‌ته‌وه‌ی كوردی له ده‌ست چه‌وسانه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی، ئه‌و خواسته‌شی پێ كپ و سه‌ركوت ده‌كراو له‌ زۆرترین كاتی مێژوودا شه‌ڵاڵی خوێنیش کراون و ده‌كرێن.  

ئه‌و ووڵاته‌ ئیمپریالیستانه‌ له‌  به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌موو خوێن ڕشتنانه‌ هیچ نقه‌یه‌كیان لێوه‌ نه‌ده‌هات. 

به‌ڵام ئه‌مێستا ئه‌م هێزه‌ پیر بووه‌ و لێكه‌وتووه‌ و توانای ئه‌و ئه‌ركانه‌ی نه‌ماوه‌ و ده‌رگیری چه‌ ندان كێشه‌ی ناو خۆ و ده‌ره‌وه‌ی سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی یه.

ئێستا كێشه‌ی هێزی فنده‌منتالیزم كه‌ خه‌ریكه‌ جه‌رگی ده‌بڕێت و كه‌متر نی یه‌ له‌ كێشه‌ی ئابووری ناو توركیا بۆ ئیمپریالیزمی جیهانی هاوسۆزو هاو به‌رژه‌وه‌ندی ، ئه‌م هێزه‌ له‌ ئێستادا له‌ کایه‌ی سیاسه‌تی نێوده‌وله‌تی و ناوچه‌یدا خۆشه‌ویست و جێی په‌سه‌ند نییە، به‌ڵكو ئێستا هێزێكه‌ كه‌وه‌ختی خۆشی هه‌روا بووه‌ ، گه‌نده‌ڵ و مشه‌خۆره‌ به‌ سه‌ر تواناو هێزی هاوپه‌یمانه‌كانیه‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌و ڕامیارییه‌ی پێشووش تا ئاستێك تێك شكاوه‌ و ، که‌له‌سه‌رده‌می سیاسه‌تی جه‌نگی سارد هه‌ یبووه‌. وه‌ها چاوی لێده‌كرێت كه‌ ڕامیاریی یه‌كی ڕێگره‌ و، هه‌تا له‌ تواناشیدا نیه‌ ئه‌و ئه‌ركه‌ جێ به‌جێ بكات كه‌  له‌ ڕابردوی هاوپه‌یمانیان هه‌یبووه‌.

ناوه‌ندی جیهان گیری ئه‌مریكا له‌ ڕامیاری و ئابووری و سه‌ربازی دوای کۆتای هاتنی جه‌نگی سارد، ده‌یه‌وێت جارێكی تر له‌ ڕێگه‌ی جه‌نگێكی جیهانیه‌وه كه‌ به‌رپابوو له‌ جه‌نگی دووه‌م و سێهه‌می كه‌نداودا، به‌ڵام له‌ ناوه‌ندێك و ڕووبه‌رێكی به‌رته‌سكدا پرۆسیس كرا. ده‌یویست به‌ته‌نها خۆی ده‌م ڕاستو حاکمی جیهان بێت، بۆی مه‌به‌ست نه‌بوو نابێت نه‌ته‌وه‌و گه‌لانی دنیا له‌گه‌ڵ چ سیسته‌م و ده‌سه‌ڵاتێکدا ده‌ست و په‌نجه‌ نه‌رم ده‌که‌ن. ئاویان له‌ بێ سه‌ره‌وبه‌ره‌ی و پشێوی سیسته‌می جیهانی ده‌خوارده‌وه‌. مافی نه‌ته‌وه‌و ئاین و مه‌زهه‌به‌کان و دێمکراسی درۆیه‌کی ڕوت و ڕجاڵی ، داگیرکردن و بردنی سه‌روه‌ت و سامانی دنیایه.  

ئه‌و جه‌نگه‌ش هیچی له‌ جه‌نگه‌ جیهانیه‌كانی ڕابردوو كه‌متر  نه‌بووه‌  له‌ ڕووی ئه‌وه‌ی كه‌ سیاسه‌تی دابه‌ش كردنی جیهان دووباره‌ و سێ باره‌ بكاته‌وه‌. هه‌موو ڕامیاری جه‌نگه‌كان به‌ فاكته‌ری ڕزگاربوونی گه‌لێك یان نه‌ته‌وه‌یه‌ك جه‌نگی میدیاییان به‌رپاده‌کرد و جه‌نگه‌كه‌ یان تاو ده‌داو ده‌بوونه‌ هۆی پراكسیس كردنی جه‌نگ به‌كرده‌وه‌ی سه‌ربازی. له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ ئێستا له‌ ناوچه‌كه‌دا و دابه‌ش كردنی ناوچه‌ی ئابووری ڕامیاری و جیۆپۆلۆتیك ناوچه‌كه‌ له‌ سه‌ر ده‌رهێنانی ده‌وڵه‌ت و جوگرافیای ڕامیاری كورده‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و دامه‌زراندنی هه‌تا ئاستی ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی كوردی، ده‌بێته هۆیه‌ك یان سه‌رچاوه‌یه‌كه‌ بۆ گۆڕانی جیۆپۆلۆتیكی ناوچه‌كه‌ و توركیاش ده‌بێته‌ به‌شێك  له‌و گۆڕان كاریی یه‌. وه‌ك له‌ پێشتردا باسم كرد توركیا گرنگی ستراتیژی جارانی بۆ هاوپه‌یمانه‌كانی و ئه‌مریكا له‌ ده‌ستداوه‌، واتا مانه‌وه‌و دروست كردنی ده‌وڵه‌ت یان نه‌مانیان ئه‌گه‌ر بۆرژوازی نه‌خشه‌ ڕێژی بكات و به‌ خواستی ئیمپریالیزمی جیهانی فه‌لسه‌فه‌ ڕێژی بۆ بكات ، هیچ به‌هایه‌ك له‌ به‌رچاو ناگیرێت ته‌نها به‌های پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی ئیمپریالیزم خۆی نه‌بێت.

له‌ بێشه‌ڵانی ئێستای سه‌رمایه‌داریدا، شێرێكی ئابووری و سه‌ربازی و ڕامیاری داڕێژی جیهانی سه‌رمایه‌داری له‌ دایك بووه‌ و ، شێره‌ پیره‌كانی هه‌موو بێ هێزو لاواز كردووه‌ و، چاوه‌ڕێی به‌شێكی لێده‌كه‌ن ، ئه‌ویش به‌پێی ئابووری ڕامیاری دارستانه‌كه‌ی و تێربوونی خۆی وه‌ڵامیان ده‌داته‌وه‌. لێره‌وه‌ ئیتر توركیا ئه‌و گرنگی یه‌ی جارانی جه‌نگی ساردی له‌ ده‌ست ده‌دات و بێ به‌ها ده‌بێت.

توركیا ی كه‌مالیستی _ عیلمانی ، له‌ ئێستادا گۆڕاوه‌ و له‌ ساڵه‌كانی نه‌وه‌ته‌وه‌ هێزه‌كانی فه‌نده‌منتالیزم ، له‌ سووڕی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا باڵاده‌ست ده‌بن وه‌ك چه‌ند جاری هه‌ڵبژاردنه‌كانی پێشوو ، هه‌روه‌ها ئێستا دامه‌زراندنی  حكومه‌ت له‌ لایه‌ن    فه‌زیله‌ و عه‌داله‌ت و گه‌نده‌ڵ بوونی ده‌سه‌ڵاتی ڕامیاری و ئابووریش له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ ، ئه‌مانه‌ هۆن که‌ ئه‌م  ده‌وڵه‌ته‌ توانای وه‌ڵام دانه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی یه‌كانی ئیمپریالیزمی نه‌ماوه‌. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ گۆڕانكاری له‌ جیۆپۆلۆتیك له‌ عێراقدا، كاریگه‌ری بۆ توركیاش ده‌بێت ، هه‌روه‌كو وتم له‌وانه‌یه‌  به‌شێك بێت له‌و گۆڕانه‌. 

واتا سه‌ركه‌وتنی ڕامیاری نوێی جیهان له‌ عێراقدا ، كاریگه‌ری ده‌بێت له‌ سه‌ر ناوچه‌كه‌ ، له‌ به‌ر ئه‌وه‌یه‌  توركیا ده‌یه‌وێت له‌ ڕێگه‌ی تێكدانی ئه‌و پڕۆژانه‌ی سیاسه‌تی نوێی جیهان كه‌  ئه‌مریكا ئه‌ندازیاری  نه‌خشه‌ كێشانی بووه‌.                                     

پڕۆژه‌ی دابه‌ش كردنه‌وه‌ی ناوچه‌ی به‌رهه‌مهێنان و وه‌كار بردن به‌ ئه‌نجامی خۆی نه‌گات. تابتوانن له‌و ڕێگایه‌وه‌ كاریگه‌ریه‌كان له‌ سه‌ر خۆیان كه‌م بكه‌نه‌وه‌.

بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ووروژاندنی كێشه‌ی ده‌مارگیری نه‌ته‌وه‌یی له‌ نێوان كورد و توركمان له‌ كه‌ركوك و ناوچه‌كانیدا به‌ هۆیه‌كی باشی شه‌له‌ل كردنی ڕامیاری جیهانی نوێی داده‌نێت.                                                                                           

واتا كێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی كورد كه‌ به‌ده‌ستی  بۆرژوازی یه‌وه‌ بێت، به‌ به‌رده‌وامی ده‌بێت به‌ كاڵایه‌كی فرۆشراو و كڕیاری جۆراو جۆری بۆ دروست ده‌بێت.

واتا كاتێك پڕۆژه‌ی نه‌خشه‌ی ڕێگاش له‌ نێوان عه‌ره‌ب و جوودا، وه‌ك كێشه‌ی كورد له‌ عێراق و ئێران و توركیا و سووریادا، هه‌ژاران و كرێكارانی كورد و عه‌ره‌ب و تورك و فارس و له‌  ئیسرائیل و فه‌له‌ستین دا، هه‌ژارانی عه‌ره‌ب و جوو ، ده‌بنه‌ سووته‌مه‌نی ده‌ستی بۆرژوازی و سه‌رمایه‌داران و  ده‌بن به‌ قازانجی گه‌وره‌ی ، بازرگانیه‌ جیاوازه‌كانی ڕامیارییان. 

له‌ عێراقدا و به‌ تایبه‌تی له‌ ناوچه‌ كوردنشینه‌كاندا، كێشه‌ی كورد و توركمان ده‌هێننه‌وه‌ گۆڕه‌ پانی مل ملانێیه كی خوێناوی و ده‌یانكه‌ن به‌  نێوانی دوو به‌رداشی ڕامیاری و به‌رژه‌وه‌ندی هێزه‌كانی ناوچه‌كه‌ و، هه‌ژاران و كرێكارانی هه‌ردوولا خۆراكی جه‌نگه‌كه‌یان ده‌بن و مه‌رامه‌ گڵاوه‌كانیانی پێ ده‌به‌نه‌پێشه‌وه‌ و له‌ ڕاسته‌ ڕێگای خه‌بات و تێكۆشانی چینایه‌تیان لاده‌ده‌ن و ده‌یان خه‌نه‌ سه‌ر سكه‌ی جه‌نگێكی خوێناوی ماڵ وێران كه‌ری كۆنه‌په‌رستانه‌ی بێ سوود . واتا جه‌نگێك كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌رك و ئیشی ئه‌وان نیه‌ و نایخوازن.

به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك بێت و له‌ ڕێگه‌ی ناهووشیاری ئه‌و چینه‌وه‌ به‌ ئه‌رك و داخوازیی یه‌كانیان ، سوود له‌ ناهووشیارییان وه‌رده‌گرن بۆ به‌رپا كردنی جه‌نگێكی كۆنه‌په‌رستانه‌ و قڵشتی گه‌وره‌  ده‌خه‌نه‌ نێوان هێزی چینایه‌تیانه‌وه‌. بۆرژوازی داڕێژه‌ری جه‌نگێكی له‌و جۆره‌یه‌ و له‌ ڕێگه‌ی ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌كه‌وه‌ هێزی ده‌كرێته‌ به‌روو به‌ سوودو قازانجی سه‌رمایه‌داران ته‌واو ده‌بێت.

له‌ ڕابردوودا ده‌وڵه‌تی عێراق ، له‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكیدا دانیان به‌ مافی تووركمان دا نه‌ده‌ناو به‌ڵكو وه‌ك به‌شێك له‌ ئه‌ندامی گه‌لی عێراق چاویان لێ نه‌ده‌كردن و  ،  وه‌ك ئه‌وه‌ی گه‌لی عێراق بریتی بێت له‌ عه‌ره‌ب و به‌ س (  گه‌ل به‌ مانا بۆرژوازیی یه‌كه‌ی) به‌ڵام گه‌ل بێجگه‌ له‌ پێكهاتی چینایه‌تی دوو چینی جیاواز و دژ به‌ یه‌ك هیچی تر ناگه‌یه‌نێت. به‌ڵام له‌لای بۆرژوازی نه‌ته‌وه‌په‌رست گه‌ل ده‌خرێته‌ چوار چێوه‌ی كاسێكی ئاڵتوونینه‌وه‌ و بردنه‌وه‌ی له‌ لایه‌ن بۆرژوازیی یه‌وه‌ ده‌بێت به‌ یه‌كێك له‌  سه‌رچاوه‌ی گه‌مه‌كان.

 له‌م دواییانه‌داو له‌ ساڵه‌كانی هه‌شتای سه‌ده‌ی بیست دا ، ده‌وڵه‌تی عێراق بۆ زیندو ڕاگرتن و خۆش كردنی بڵێسه‌ی ئاگری دژایه‌تی ئه‌تنیكی له‌ كه‌ركوك دا،  دوو  په یكه‌ری توركمانی دروست كردو له‌ شوێنه‌ دیارو به‌رچاوه‌كانی كه‌ركوك دا داینان و خستیه‌ به‌ر دیده‌ی كه‌سانكۆی ناو شاری كه‌ركوك و ئه‌و مرۆڤانه‌ی كه له‌ نزیکییه‌وه‌  پیایدا تێپه‌ڕ ده‌بن.

 بێ گومان دانانی ئه‌و دوو په‌یكه‌ره‌  هه‌روا له‌ خۆڕا نه‌بوو، چونکه‌ ئه‌و كوشتاره‌ له‌ جه‌نگێكی نێوان توركمان و كورد كه‌وته‌وه‌  له‌ ساڵه‌كانی (1959ز) یدا له‌ كه‌ركوك.

له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری عێراقدا كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌تی به‌عسیه‌كان نووسرابووه‌وه‌.  هیچ به‌ندێك له‌و به‌ندانه‌  تیادا  نیه‌ كه‌  بڕوای به‌بوونی كه‌مه نه‌ته‌وایه‌تی توركمان هه‌بێت. یان هه‌ر هیچ نه‌بێت بڕواشیان به‌ خوێندنیان به‌ زمانی دایک هه‌بێت بۆ تورکمان.  

بێ گومان  ماده‌ و په‌ره‌نسیپه‌کانی ناو ده‌ستوور پیشاندانی په‌یوه‌ندی كه‌سانكۆو به‌ڕێوه‌به‌رانی ده‌وڵه‌ت و هه‌ڵسووكه‌وتی ڕامیاری و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌وڵه‌ته‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگاکه‌یدا. ئه‌و پڕۆژه‌ی‌  ده‌ستووری كۆماری عێراق  له‌ ساڵی نه‌وه‌ته‌کانی ڕابردودا،  له‌ ده‌رگای یه‌كه‌می ئه‌و پڕۆژه‌یه‌وه‌و له‌ مادده‌ی دووه‌مدا ، عێراق و كۆمه‌ڵگاكه‌ی جیاناكاته‌وه‌ له‌ نیشتمانی عه‌ره‌بی ، و له‌ و ڕێگه‌ یه‌شه‌وه پێشێلی هه‌موو مافه‌كانی نه‌ته‌وه‌كانی ناو عێراقی كردووه‌ و ، هه‌تا مافی ئه‌و مرۆڤانه‌ی پێشێل كردووه‌ كه‌ هه‌ڵگری بڕوایه‌كی ئاینی جیاواز له‌ ئاینی ئیسلامیش بێت.

ئه‌مه‌ش بێجگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ده‌یویست نه‌ته‌وه‌كان له‌ بۆته‌ی یه‌ك نه‌ته‌وه‌ دا بتوێنێته‌وه‌. به‌ ڕاستی بڕوای من له‌ سه‌ر بوونی ئه‌و نه‌ته‌وه‌ جیاوازانه‌ جیاوازه‌ وه‌ك له‌ نووسینه‌كه‌دا ده‌ركه‌وتووه‌.

له‌ لایه‌كی تر مادده‌ی چواره‌می ئه‌و پڕۆژه‌یه له‌ ده‌ستووری كۆماری عێراق ، بڕوای به‌وه‌ش نی یه‌ جارێكی تر، كه‌ خواستی جیابوونه‌وه‌ی هه‌بێت، یان به‌ پێی پێویستی مێژوویی ئه‌و خواسته‌ بسه‌لمێنێت. ئه‌مه‌ش بۆ‌ كورد و توركمان وه‌ك یه‌ك وایه‌. به‌ڵام  مرۆڤی كورد زمان ‌ مادده‌ی شه‌شه‌م له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووره‌كه‌ دڵی خۆش نه‌ده‌کرد، كه‌‌ ده‌ڵێت عێراق گه‌له‌كه‌ی پێك هاتووه‌ له‌ كورد و عه‌ره‌ب ، به‌ڵام هه‌ر له‌ هه‌مان مادده‌ی شه‌شه‌می ئه‌و ده‌ستووره‌دا به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕسته‌كه‌ی پێشووتره‌وه‌ خواستی كورد یان مافی ئه‌تنیكی كورد له‌ چوار چێوه‌ی یه‌كانگیری یان یه‌كێتی نیشتمان و ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگاكه‌یدا ئه‌توێنێته‌وه‌ و مافی ئه‌وه‌شی ناداتێ كه‌ به‌شێكی جیا یان به‌شێوه‌ی په‌یوه‌ندی فیدراڵی یان هه‌ر په‌یوه‌ندی یه‌كی پێكه‌وه‌یی بێت، كه‌ هه‌ڵبژێردراوی خواست و وویستی هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌ی  پێكهێنه‌ری كۆمه‌ڵگای عێراق بێت،فه‌راهه‌م وده‌سته‌به‌رکردنی مافی سیاسی و به‌شداری پێکردنی نه‌ته‌وه‌کان وه‌ک یه‌ک له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وله‌تدا ،گرنگی سیاسی کۆمه‌ڵایه‌تی خۆی هه‌یه‌ ، هۆیه‌کیشه ‌بۆ  ده‌ست نیشان کردنی یه‌کسان بونیان له‌ ناو کۆمه‌ڵگاو سیسته‌مه‌ سیاسیه‌که‌ی.

مادده‌ی شه‌شه‌م پێشتر له‌ ڕێگه‌ی مادده‌ی چواره‌مه‌وه‌ له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووره‌كه‌دا هه‌ڵوه‌شێنراوه‌ته‌وه‌ یان ئه‌توانین بڵێین ئه‌و ده‌ستووره‌ چۆن مافی توركمانی پێشێل كردووه‌ ، مافی كوردیش پێشێل ده‌كات و ده‌یانكات به‌ قوربانی هه‌مان خواستی نه‌ته‌وه‌په‌رستی له‌ ده‌وڵه‌تی عێراق دا.   جارێکی تر ئه‌و سیاسه‌ته‌ دوباره‌ ده‌بێته‌وه‌ له‌ ده‌ستوری عێراقی فیدرالی{2005}دا به‌رامبه‌ر به‌تورکمان به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌کی تر، هه‌ر وه‌کو ده‌رگای یه‌که‌م[په‌ره‌نسیپه‌ سه‌ره‌کی یه‌کان] ماده‌ی چواره‌م؛ بڕگه‌ی یه‌که‌م{زمانی عه‌ره‌بی و کوردی دوو زمانی فه‌رمین له‌ عیراقدا..............} جارێکی تر و له‌ سه‌رده‌مێکی تردا ، ده‌ستوری نوێ ی عێراق نه‌یتوانی تورکمان به‌به‌شێکی ڕه‌سه‌ن ده‌ست نیشان بکات و ، پایه‌ی سیاسی وه‌ک ئه‌وانی تر هه‌بێت. بۆ زیاتر دڵنیا بونه‌وه‌ له‌وانه‌ی پێشو ، بڕگه‌ی دووه‌می هه‌مان ماده‌،له‌ خاڵه‌کانی [ئه‌لف،با،جیم،ها ] دا ته‌ئکید کراوه‌ته‌وه‌ که‌ هه‌ردوو زمانی عه‌ره‌بی و کوردی به‌کارده‌هێنرێن، له‌ ده‌رکردنی ڕۆژنامه‌ی ڕه‌سمی،قسه‌کردن و گفتوگۆ و ده‌ربڕینه‌کان له‌ بواره‌ ڕه‌سمییه‌کانی وه‌کو ،په‌رله‌مان،ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران،و دادگاکان،موئته‌مه‌ره‌ره‌سمیه‌کان . باوه‌ڕهێنان به‌و دیکۆمێنته‌ فه‌رمیانه‌ و ده‌رچونیان به‌هه‌ردوو زمانه‌ فه‌رمیه‌که‌ ،  له‌گه‌ڵ  ئاڵوگۆڕکردنی نامه‌کان. یان ده‌ڵێت هه‌ر بوارێکی تر ، که‌ په‌ره‌نسیپه‌کانی یه‌کسانی ئه‌یسه‌پێنێت ، وه‌کو ده‌رچونی دراو، پاسپۆرت و پووله‌جۆراو جۆره‌کان. ئه‌مه‌ش دوو لایه‌نی هه‌یه‌، یه‌که‌م ؛ کۆنه‌بونه‌وه‌ی تورکمان له‌یه‌ک ناوچه‌ و هه‌رێمێکدا، دابه‌ش بونێکی پچڕپچڕ له‌گه‌ڵ یه‌کتردا. به‌ڵام ئه‌مه‌ ناکاته‌ ئه‌وه‌ی که‌ وه‌ک خۆت و به‌یه‌ک پێوه‌ر له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌کانی تردا چاویان لێ نه‌کرێت. ئه‌گه‌ر چی ئه‌مانیش خاکی خۆشیان نه‌بێت، به‌ڵام لێره‌ نیشته‌جێن و ده‌ژین،ئه‌مه‌ش په‌ره‌نسیپی پێکه‌وه‌ژیانی نه‌ته‌وه‌کانه‌، پێویسته‌ ڕێز له‌ به‌های نه‌ته‌وه‌کان بگیرێت، هه‌ر ڕنگ و زمانێک بن. دووه‌م ؛ بڕوا نه‌بوونی نه‌ته‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتداره‌ به‌یه‌کسانی و هاوتایی نه‌ته‌وه‌کان له‌ عێراقدا. ئه‌م بڕوایه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای دروست بونی ده‌وڵه‌ت له‌ عێراقدا،و ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت  .

هه‌موو ئه‌وانه‌ی باسمان كردن ناوه‌ڕۆكی ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌تی عێراقه‌  له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ كه‌سانكۆی كۆمه‌ڵگاكه‌ی.

واتا چۆن ده‌وڵه‌تی توركیا و پڕۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌په‌رستی و به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داران ده‌خوازێت له‌ جیاواز كردنه‌وه‌ی خواستی كرێكارانی كورد له‌ توركمان و  ده‌وڵه‌تی عێراقیش هه‌مان ئه‌رك و فرمانی جێ به‌جێ كردووه.

چونكه‌ كه‌مالیسته‌كانیش وه‌ک ئه‌وان، بڕوایان به‌ بوونی یه‌ك  نه‌ته‌وه‌ هه‌بوو له‌ توركیا و ،   كوردیان به‌ مرۆڤێكی تر له‌ قه‌ ڵه‌م ده‌داو  به‌شێکه‌ له‌ پڕۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌په‌رستی خۆیان و گیانێکی شۆڤێنیانه‌یان پێ دروست ده‌كرد. 

واتا دروست كردنی ئه‌و دوو په‌یكه‌ره‌ ، ناكاته‌ دڵسۆزی ده‌وڵه‌تی عێراق له‌ به‌رامبه‌ر توركماندا و هه‌روه‌ها دڵسۆزیش نه‌بووه‌ بۆ كوردیش، به‌ڵكو به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك و له‌ هه‌ر ڕێگه‌یه‌كه‌وه‌ بێت هه‌وڵیان داوه‌ بۆ دروست كردنی  گیانی نه‌ته‌وه‌په‌رستی له‌ نێوان هه‌موو كه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌ و نه‌ته‌وه سه‌رده‌سته‌كه‌ی ده‌سه‌ڵات. 

له‌ و ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ توانیویانه‌، مه‌رامه‌ ڕامیاری و ئابووریی یه‌كانی سه‌رمایه‌داری له‌ ڕێگه‌ی پڕۆژه‌ بۆرژوازی و شۆڤێنیه‌كانیه‌وه بباته‌ پێشه‌وه‌. واتا ئه‌م کێشه‌یه‌‌ چاره‌سه‌ر نه‌كرا له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌ته‌كانی ڕابردوو له‌ عێراقداو ئێستاش چاره‌سه‌رییه‌كان نه‌ چوونه‌ته‌ ئاستی تێپه‌ڕاندنی ڕامیاری ڕابردووی ده‌وڵه‌ته‌كانی عێراق و توركیا. هه‌روه‌كو ئه‌و پڕۆژه‌ی ده‌ستووری كۆماری فیدراڵی عێراق ،  پرۆژه‌ی ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستانی عێراق كه‌ پڕۆژه‌ی   پارتی دیموكراتی كوردستانی عێراقه‌ و له‌ ملحق (پاشکۆ) ی جه‌ریده‌ی خه‌بات به‌ عه‌ره‌بی كه‌ له‌ ژماره‌ی ( 1089 ) ی له  2/8/2002 دا بڵاویان كرده‌وه.

ده‌رگای یه‌كه‌م له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری یه‌كێتی عێراق، هه‌مان ناوه‌ڕۆكی پڕۆژه‌ی   ده‌ستووری عێراقی هه‌یه‌ (پرۆژه‌که‌ی به‌عسیه‌کان)  كه‌له‌سه‌ره‌وه‌ باسمان كردووه‌ ، مادده‌ی دووه‌م و مادده‌ی چواره‌م و مادده‌ی هه‌شته‌م  هه‌مان ناوه‌ڕۆك ده‌دات به‌ده‌سته‌وه‌ و ناتوانێت، ده‌رگای چاره‌سه‌ری له‌ سه‌ر كێشه‌كان بكاته‌وه‌ له‌ عێراقێكی فره‌ لایه‌نی ئه‌تنیكی و    مه‌زهه‌بی و ناتوانێت پڕۆژه‌ی چاره‌سه‌ری بێت.    

 له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ له‌ ده‌رگای دووه‌م و له‌ مادده‌ی نۆهه‌مدا، پێچه‌وانه‌ی مادده‌ی هه‌شته‌می ده‌رگای یه‌كه‌مه‌ و یه‌ك ئه‌وی تری كوێرده‌كاته‌وه‌ و ماناكه‌ی  له‌ده‌ست ئه‌دات.

مادده‌ی شه‌شه‌می پڕۆژه‌ی ده‌ستووری كۆماری عێراق له‌ سه‌رده‌می به‌عسدا، یه‌كسان به‌ مادده‌ی چواره‌م له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری جمهوری فیدراڵی عێراقی ، له‌ لای پارتی دیموكراتی كوردستانی عێراق  هه‌مان واتای هه‌یه‌.

بێجگه‌ له‌وه‌ش مادده‌ی حه‌وته‌می ده‌ستووری كۆماری عێراق كه‌ له‌ سه‌ر زمانی سه‌ره‌كی له‌ عێراقدا ئه‌دوێت و هه‌ردوو زمانی عه‌ره‌بی و كوردی به‌ زمانی ئاخافتن و خوێندن له‌ كوردستان و عه‌ره‌بی له‌ ناوچه‌ عه‌ره‌ب نشینه‌كاندا ده‌زانێت. به‌ هه‌مان شێوه‌ مادده‌ی هه‌شته‌م له‌ پڕۆژه‌ی ده‌ستووری كۆماری فیدراڵی عێراق به‌ هه‌مان شێوه‌ و هه‌مان ناوه‌ڕۆك ئه‌دات به‌ده‌سته‌وه‌،  به‌ به‌كار هێنانی زمانی خوێندن و نووسین و به‌كارهێنانی له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌كاندا.                                                                     

هه‌روه‌ها له‌ ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستانی عێراق له‌ لای پارتی دیموكراتی كوردستان ، مادده‌ی حه‌وته‌م هه‌موو به‌نده‌كانی له‌ ده‌رگای یه‌كه‌می ئه‌و ده‌ستووره‌دا، هه‌مان واتای مادده‌ی هه‌شته‌م له ‌ده‌ستووری جمهوری فیدراڵی عێراق و مادده‌ی حه‌وته‌م له‌ ده‌رگای یه‌كه‌می پڕۆژه‌ی ده‌ستووری كۆماری عێراق پێشێل كردنی ته‌واوه‌تی هه‌موو زمانه‌ به‌كارهاتووه‌كانی تره‌ له‌ ناو گرووپه‌ ئه‌تنیكی و دینی یه‌ جیاوازه‌كانی تردا ده‌گه‌یه‌نێت ، و هیچ مافێك به‌ به‌كارهێنه‌ری و به‌كارهێنانی به‌ شێوه‌یه‌كی دیار و ڕه‌سمی نادات، ئیتر ئه‌م پڕۆژانه‌ چۆن ده‌توانن چاره‌سه‌ری كێشه‌ی ده‌مار گیری نه‌ته‌وه‌یی بكه‌ن و ، كرێكارانی هه‌موو ئه‌تنیكه‌ جیاوازه‌كان به‌ یه‌كدانه‌ده‌ن و شه‌ڕی خوێناوی له‌ نێوانیاندا هه‌ڵ نه‌ ئایسێ، كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا ئه‌و جه‌نگه‌ جه‌نگی هه‌ژاران و چینی كرێكاری ئه‌تنیكه‌ جیاوازه‌كان نی یه‌ به‌ گشتی و به‌ تایبه‌تی ئێستا له‌ نێوان كورد و توركماندا.  

هه‌روه‌ها جارێکی تر هه‌موو ئه‌و ماددانه‌ له‌ پرۆژه‌ی ده‌ستوری هه‌رێم که‌ له‌ (24/6/2009) دا که‌ له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ په‌سه‌ند کرا. مادده‌ی (5) ی ئه‌و پرۆژه‌یه‌ ده‌ڵێت{ گه‌لی هه‌رێمی کوردستان پێکهاتووه‌ له‌ کوردو،تورکمان، عه‌ره‌ب،کلدان سریان،ئاشوری،ئه‌رمه‌ن و هاووڵاتیانی دیکه‌ی هه‌رێمی کوردستان. }  ئه‌وپرۆژه‌یه‌ له‌ ماده‌ی(14) له‌ بڕگه‌کانی {یه‌که‌م ،دووه‌م ،سێ یه‌م} هه‌مان هه‌ڵوێست و ناوه‌ڕۆکیان هه‌یه‌ ،له‌گه‌ڵ  مادده‌ی { 4} هه‌موو بڕگه‌کانی، ده‌ستوری عێراقی فیدراڵ{ 2005} . له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ بڕگه‌ی سێیه‌مدا ئه‌وه‌ی دوپات کردوه‌ته‌وه‌ و ده‌ڵێت [ له‌ هه‌رێمی کوردستان کار به‌حوکمه‌کانی مادده‌ی { 4} ی ده‌ستووری فیدراڵی ده‌کرێت له‌ باره‌ی زمانی فه‌رمییه‌وه‌ له‌ هه‌ر جێیه‌ک بواری یاسایی هه‌بێت بۆ جێبه‌جێکردنی. ]  له‌ هه‌رێمدا ده‌بێت جیاوازتر له‌ ناوه‌ندی عێراق ، هه‌ڵسوکه‌وت بکرێت ، له‌گه‌ڵ تورکمان و که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌ و ئاینه‌کاندا. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ڕێژه‌ی ئه‌مانه‌ له‌ هه‌رێمدا ، له‌ چاو ڕێژه‌یان له‌ عێراقدا زیاتره‌ و ، ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌که‌ ده‌توانن بیانکه‌ن به‌ گروپێکی فشاری کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ڕه‌وشی ناوچه‌که‌ی پێ تێکبده‌ن ، وه‌کو کردویانه‌ . له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ سنوری جوگرافیای کوردستاندا به‌ کۆمه‌ڵ کۆمه‌ڵی جیاجیا له‌ ناوچه‌ی جیاوازدا هه‌ن ،نه‌ ئه‌توانن هه‌رێم پێک بهێنن ، و نابێت هه‌رێمیش به‌شداریان له‌ کایه‌ سیاسیه‌کاندا پێ نه‌کات .   به‌ڵكو ده‌بێت هه‌ردوولا له‌ سه ر زه‌مینی دیفاكت ، هه‌وڵ بۆ پێكه‌وه‌ ژیانێكی ئاسووده‌ و یه‌كسان بده‌ن،هه‌مووان وه‌ك یه‌ك له‌ سه‌رچاوه‌ی ناوچه‌كه‌ سوود مه‌ندبن و نه‌یه‌ڵن سه‌رمایه‌داران و بۆرژوازی یاری به‌ چاره‌نووسیانه‌وه‌ بكه‌ن. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێت توركمان ڕێگه‌ له‌ دروست بوونی هه‌تا حكومه‌ت یان ده‌وڵه‌تی كوردی نه‌گرێت ئه‌گه‌ر مافی ئه‌وانیش دابین كراو بێت، یان ده‌بێت به‌ هه‌ردوولا هه‌وڵی بنه‌ بڕكردنی چه‌وسانه‌وه‌یه‌كی له‌و جۆره‌بده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ڕاسته‌ ڕێگای خه‌باتی چینایه‌تی بگرن و ، له‌ به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تیاندا پرۆسیسی خه‌بات و ستراتیژیان ببه‌نه‌ پێشه‌وه‌ ، نه‌وه‌ كو به‌فیتی بۆرژوازی و ناوكی فه‌لسه‌فه‌كه‌یان له‌ ناوچه‌كه‌ و ووڵاتانی ده‌وروو به‌ره‌وه‌ جه‌نگێكی خوێناوی كۆنه‌په‌رستانه‌ به‌رپابكه‌ن.  واتا ده‌بێت، به‌هه‌رشێوه‌یه‌ك بێت ئه‌و جه‌نگه له‌نێوانیاندا ڕوونه‌داته‌وه بۆ ئه‌‌وه‌ی بۆرژوازی و سه‌رمایه‌دارانی هه‌ردوولایان لێی سوودمه‌ند نه‌بن و به‌رووبوومی به‌ده‌ست هاتووی هێزی كاریان به‌فیڕۆ نه‌ده‌ن و ئه‌وانیش به‌تاڵانی نه‌به‌ن.

 كه‌واته ده‌بێت به‌هه‌موو لایه‌ك ئاستی هووشیاری چینایه‌تی له نێوان كرێكارانی ناوچه‌ی كه‌ركوك و عێراق به‌تایبه تی و له جیهاندا به‌گشتی، به‌رزبكه‌ینه‌وه و كرێكاران وه‌ك نه‌ته‌وه‌په‌رستێك سات و سه‌ودانه‌كه‌ن به‌ ژیانی و خه‌باتی چینایه‌تیان له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان به‌كار‌به‌ن.

واتا وه‌ستانه‌وه‌ی ئه‌و جه‌نگه له‌ڕێگه ی بڵاوبوونه‌وه‌ی هووشیاری چینایه‌تی یه‌وه به‌رجه‌سته ده‌بێت، چونكه ئه‌و هووشیاری یه نایه‌ڵێت هێزو تواناكانی خه‌باتیان له كێشه‌یه‌كی بۆگه‌ن و بێ سه‌مه‌ردا به‌فیڕۆ بده‌ن و نه‌یه‌ڵن بۆرژوازی یاری به هێزو تواناكانیان بكات و هه‌ڵوێستێكیان پێ بگرێت له‌به‌رژه‌وه‌ندی سه‌رمایه‌داراندا ته‌واو بێت. ده‌بێت كرێكاران بیر له هاوخه‌باتی نێوانیان بكه‌نه‌وه تا به‌ته‌واوه‌تی دووژمن و دۆستی خۆیان له دژو له‌گه‌ڵدابێت. 

له‌م ڕووه‌وه ده‌بێت نه‌یه‌ڵن ئه‌وان باڵانسی هێزی بۆرژوازی و سه‌رمایه‌داران ڕابگرن و هۆیه‌كی هاوسه‌نگی هێزه‌كان بن له گۆڕه‌پانی مل ملانێی ڕامیاری و ئابووری دا. 

بۆئه وه‌ی ئه‌و جه‌نگانه و چوونه‌پێشه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی سه‌رمایه‌داری  مه‌یسه‌ر نه‌بێت ، چینی كرێكار له هه‌وڵی خه‌باتی پێكه‌وه‌یی چینایه‌تیدابێت و هاوخه‌باتیان له‌گه‌ڵ كرێكارانی ناوچه‌كه و جیهاندا یه‌ك ڕیز بکه‌ن و ئاڕاسته‌ی ڕامیاری و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ی به‌خواستی مێژوویی چینی كرێكار ئاڕاسته بگرێت و دووربن له شه‌ڕێك كه خواستی ئه‌وان نیه و له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تی چینی كرێكاردا له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌كه و جیهان یه‌ك ئامانج و یه‌ك ستراتیژ بێت.

نجم الدین فارس حسن

22/11/2015

loadingلەشکرکێشی دەوڵەتی تورکیە و میواننەوازیی فەرمانداریی بۆرجوازی کوردستان

ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٩٢ کاتێك کە پارتییە دەسەڵاتدارەکانی هەرێمی کوردستان [پدک و ینک و حسك] بۆ وەدەرنانی پەکەکە لە باشوور لەشکری دەوڵەتی تورکیە دەهێننە کوردستان و پێشلەشکریی دەکەن، ئەو کات جەماوەر هەڵوێستێکی سەربەخۆخوازانەی لە خۆی نیشاننەدا.

ساڵی ١٩٩٦ پاش سێ ساڵ جەنگی نێوخۆیی، جارێکی دیکە لەشکری دەوڵەتی تورکیە وەك ناوبژیوان دێتەوە باشوور و بۆ هەمیشە لە کۆمەڵێك ناوچە بنکەی سەربازیی و سیخوڕیی دادەکوتێت، بەداخەوە جەماوەر هەڵوێستێکی سەربەخۆخوازانەی لە خۆی نیشاننەدا.

لە ساڵی ١٩٩٧ تا ئێستا چەندین جاری دیکە بە میوانداریی فەرمانداریی بۆرجوازی کوردستان، بە دیاریکراویی دەسەڵاتدارانی (پدک) ڕێگە بە لەشکری دەوڵەتی تورکیە دراوە، تاوەکو بێتە سنووری باشوور و پەلاماری هێزەکانی پەکەکە لە قەندیل بدات، بەداخەوە هەموو جارێك بێجگە لە ناڕەزایەتی کەمینەیەکی زۆر کەم، کە لایەنگر و دۆستی پەکەکە بوون، جەماوەر هەڵوێستێکی سەربەخۆخوازانەی لە خۆی نیشاننەداوە.

وەك هەمووان دەزانن، کاتێك کە داعش ناوچەکانی زومار و شەنگال و مەخموور داگیردەکات، ئەگەر هێزەکانی یەپەگە و یەپەژە و هەپەگە نەبوونایە، ئەوا هەنووکە هەولێر وەك ڕەقە پایتەختی ولایەتێکی دیکەی دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی دەبوو. هەر لەو کاتەدا بە بەرچاوی هەمووانەوە لە سیناریۆیەکدا دەسەڵاتدارانی (پدک) هەزاران چەکداری خۆیان کشاندەوە، تاوەکو (داعش)ی میوان بەبێ بەرەنگاری خەڵکی کریست و شەبەك و کاکەیی و ئێزیدی جینۆسایدبکات، بەداخەوە جەماوەر هەڵوێستێکی سەربەخۆخوازانەی لە خۆی نیشاننەدا و بێهەڵوێست کەتوارەکەی پەسەندکرد.

وەك دەبینین، ئەوەتا سەرەنجامی ئەو بێهەڵویستییە لەشکرکێشیی دەوڵەتی تورکییەیە بۆ سەر باشوور، کە تێیدا دەسەڵاتدارانی بۆرجوازی کورد خاترجەم لەتەك میوانەکان خەریکی پلانڕێژیی و زەمینەسازین بۆ پەلاماری هێزەکانی هەپەگە و یەپەگە و یەپەژە و یەپەشە.... تد.

بێجگە لەو دەرکەوتانەی ساڵانی ڕابردوو، هەروەها لە مانگ و هەفتە و ڕۆژانی رابوردوودا دەسەڵاتدارانی بۆرجوازی هەرێم بە دیاریکراویی سەرانی (پدک) چەندین پیلانیان بۆ دەرپەراندنی هێزەکانی یەپەگە و هەپەگە لە باشوور دارشت و لەتەك شکست ڕووبەڕوو بوون. بە هەموو پێوەرێکی کەتواریی و لۆجیکی و ژیریی مرۆڤ، هێنانی لەشکری تورکیە بۆ باشوور لەم ساتەدا یەکەم بەرەنجامی شکستی هەوڵە نەگریسەکانی پێشووتری دەسەڵاتدارانی بۆرجوازی هەرێمی کوردستان و سەرانی پدک و دەزگەی سیخوڕیی دەوڵەتی تورکیەیەن بۆ دەرپەراندنی هەپەگە و یەپەگە و لەوەش زیاتر و گرنگتر پاراستنی کاروانی تانکەرە نەوتەکانی (داعش)ە بەرەو تورکیە، کە بەهۆی بۆمبارانەکانی روسیا لە سنووری سوریە-تورکیە تێپەڕینیان کەوتووەتە مەترسی و ئەردۆگان و دەسەلاتدارانی هەرێم و هاوپەیمانان دەزانن کە روسیە بۆمبارانی هەریمی کوردستان ناکات و ئەگەر ئەو کارەش بکات، ئەوا دەکەوێتە تەڵەیەکی مێژوییەوە، هەروەها ئەگەر دەولەتی فەرمانداریی نیوەندیی عیراق ئەو کارە ئەنجامبدات، دیسانەوە سەرانی پدک وەك دۆزینەوەی هەنگوین لە کونەداردا دەکەونە گارەگاری ناسیونالیستی و گەرمکردنەوەی گاڵتەجاریی "دەولەتی کوردی" لە سایەی لەشکری نیئۆ-ئوسمانییەکان، هەر ئاوا کە لە کاتی هاتنی (داعش) هەمان گاڵتەجارییان بۆ خەڵکی دەبەن و خۆشباوەڕ بە ناسیونالیزم بەڕێخست.

لێرەدا پرسیارێك یەخەماندەگرێت، ئایا جەماوەری بێدەسەڵاتی هەرێمی کوردستان بە هاتنی لەشکرکێشیی دەوڵەتان و ڕژێمەکانی ناوچەکە ڕازییە و وەك دەسەڵاتدارانی بۆرجوازی کورد هاوبەرژەوەندی داگیرکەرانە و بۆ وەدەرنانی ئەوانەی دوێنێ [هەپەگە و یەپەگە و یەپەژە] ئێمەیان پاراست، هاتنی لەشکری تورکیە پەسەند و پێویست دەزانیت ؟

سەرەنجام بۆ کەسانی وریا و هوشیار، کە توانان هەیە، لە بێدەنگیی هاوپەیمانان و دەسەڵاتدارانی بۆرجوازی کورد بەرانبەر لەشکرکێشیی دەوڵەتی تورکیە، تێبگەن، بێجگە لە هەڵخڕاندنی بەرەی خەڵکی ناڕازی و سەربەخۆخواز لە دەرەوەی هەوڵ و پلان و هەڵپەی پارتییە هەڵپەرستەکان، هیچ ڕێگەیەکی دیکە نەماوە و نامێنێتەوە.

بە گوێرەی ئەزموون و تێگەییشتنی من لەم ساتەدا تەنیا ئەم چەك و شێوازانە دەتوانن کارابن:

- بایکۆتی کڕینی شمەك و هاوردەی تورکیە لەلایەن دانیشتووانی هەرێمی کوردستان [ئەم هەنگاوە لە هەموو هەنگاوەکانی دیکە کاراتر و گرنگترە].

- خۆنیشاندانی بەردەوام لە گشت ناوجەکانی هەرێمی کوردستان بەتایبەت لە ناوچەی بادینان و هەروەها ناوچە سنوورییەکانی باکوور لەتەك هەرێم.

- پەلاماردان و داگیرکردنی نووسینگە و بنکەکانی دەوڵەتی تورکیە و هەروەها داخستنی فێرگە و زانکۆ و مزگەوت و نێوەندە کولتوورییەکانی تورکیە لە هەرێمی کوردستان.

- دەرپەراندنی گشت کۆمپانییە تورکییەکان لە هەرێمی کوردستان.

- دروستکردنی زنجیرەی مرۆیی لەسەر سنووری نێوان هەرێمی کوردستان و دەوڵەتی تورکیە [هەم لە دیوی باکوور و هەم لە دیوی باشوور]

- هەڵخڕاندنی خۆنیشاندان لە گشت شار و پایتەختەکانی ئەوروپا و ئەمەریکا و ئوسترالیا و کەنەدا [بە گوێرەی کەتواری ڕۆژ و تووڕەیی خەڵکی ئەو وڵاتانە ەل تیرۆریزمی ئیسلامی و دەسەندکاری دەوڵەتی تورکیە لە تیرۆرکارییەکاندا، خۆنیشاندانەکان پشتیوانییەنی زۆری خەڵک بەدەستدەهێنن].

- ئەوانە و دەیان شێوازی دیکەی گونجاو ...تد

هەژێن

٥ی دێسەمبەری ٢٠١٥

loadingتورکیا له‌ قه‌یرانی ناسنامه‌وه‌ بۆ قه‌یرانی تیرۆر

دوای رمانی خه‌لافه‌تی ئیسلامی عوسمانی پاش جه‌نگی جیهانی یه‌که‌م ، دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی کۆماری تورکیا به‌ده‌ستی مسته‌فا کمال ئه‌تاتورک له‌سه‌ر بنه‌مای سکۆلاریزم و کۆپی کردنی فکرو فه‌رهه‌نگی ڕۆژئاوایی بۆ ناو هه‌موو کایه‌کانی ژیانی سیاسی و ئابوری کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ستى پێکرد وه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیای تازه‌ هه‌وڵیان دا وێنه‌و دیمه‌نێکی ته‌واو جیاواز له‌ دیمه‌ن و وێنه‌ی ئیسلامی و عوسمانی له‌ خۆیان شان به‌ن .

تورکیای کۆماریی تازه‌ له‌ هه‌موو شتێکدا لاسایی ڕۆژئاوایی کرده‌وه‌ هه‌ر له‌ پۆشینی جل و به‌رگه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ دامه‌زراوه‌ ڕۆژئاواییه‌کان له‌وانه‌ بوون به‌ ئه‌ندام له‌ناتۆ . ته‌نها شتێ که‌ تورکیای تازه‌ له‌ ڕۆژئاوا نه‌ک هه‌ر فێر نه‌بوو و لاسایی ئه‌وروپای ڕۆژئاوایی نه‌کردووه‌ ڕێزگرتن بوو له‌ جیاوازیه‌کان به‌تایبه‌تی ڕێزگرتن له‌نه‌ته‌وه‌ی جیاواز ، به‌ڵکو به ‌ئه‌وپه‌ری توندوتیژی و داعش ئاساییانه‌ که‌وته‌ له‌ناو بردنی نه‌ته‌وه‌ی کورد و نه‌ته‌وه‌کانى تر وه‌ک ئه‌رمه‌ن ، ئه‌م وێنانه‌ی که‌ ئێستا ده‌سه‌ڵاتدارانی تورکیا ئیستا خۆیان ناو به‌ ناو بڵاویان ده‌که‌نه‌وه‌ له‌سه‌ر کۆمه‌ڵ کوژی کوردانی باکور له‌ده‌رسیم به‌قه‌د وێنه‌کانی هۆڵۆکۆست ، کۆمه‌ڵ کوژی جوله‌که‌کان به‌ده‌ستی نازیه‌کان و ئه‌رمه‌نیه‌کان به‌ده‌ستی سه‌ربازانی دوا سوڵتانی عوسمانی نامرۆیی و به‌ربه‌ریانه‌یه ‌.

هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاى دامه‌زرانى کۆماری تازه‌ی ئه‌تاتورک فەرمانرەوايانى توركيا شه‌ڕی به‌رده‌واميان دژى دوو لايەن راگەیاند :

١- شه‌ڕ دژی هه‌ر بون و دیارده‌یه‌کی کوردی و هه‌وڵدان بۆ به‌ تورک کردنی کورده‌کان ، به‌ڵام هه‌ی هات کێ ده‌توانێت فێڵ له‌ مێژووی بونی نه‌ته‌وه‌و گروپه‌کان بکات .

٢- شه‌ڕکردن له‌گه‌ڵ هه‌ر دیارده‌و سه‌رهه‌ڵدانێکی بیرى ئیسلام گه‌رایی له‌ هه‌ر بوارێکی ژیان .

بۆ ماوه‌یه‌کی زۆر ده‌سه‌ڵاتدارانی سکولاریستی ئه‌تاتورک توانیان سه‌رکه‌وتوو بن له‌هه‌ردوو شه‌ره‌که‌دا ، توانیان ساڵانێکی زۆر گه‌لی کورد سه‌رکوت بکه‌ن به‌ڵام نه‌یان توانی هه‌ست به‌ کورد بون و خه‌ونی گه‌وره‌ی کورد له‌قه‌واره‌ی سیاسی خۆی دا له‌ بیر زۆربه‌ی کورد له‌ناوبه‌رن به‌هه‌مان شێوه‌ش نه‌یان توانی بنه‌ماو فه‌رهه‌نگ و عقڵیه‌تی ئیسلامی له‌ناو زۆربه‌ی تورک و گه‌لانی تری موسوڵمانی ناو تورکیا بسڕنه‌وه‌ واته‌ ده‌سه‌ڵاتی سیکۆلاریستی تورکی که‌ له‌ گۆڕانی ڕواڵه‌تدا سه‌رکه‌وتووبون به‌ڵام له‌ گۆرانی ناوه‌رۆکدا شکستیان هێنا ئه‌م دژ یه‌که‌ له‌لایه‌ک به‌ سه‌رهه‌ڵدانی پارتی کرێکارانی کوردستان وو له لايه كى تر وه‌فاداری گه‌لی تورک بۆ سه‌رچاوه‌ی ناسنامه‌ و فه‌رهه‌نگی خۆیان له‌گه‌ڵ مه‌یل و خه‌ونى ده‌سه‌ڵاتدارانی سکولاریست بۆ نزیک بونه‌وه‌و لاسایی ژیانی ڕۆژئاوایی ، تورکیای توشی قه‌یران و بۆشایی ناسنامه‌ کرد .

١- بۆ گەلى كورد : پاش سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌کردنی پارتی کرێکارانی کوردستان به‌هێزو قورسایه‌کی کاریگه‌ره‌وه‌ له‌روی فکری و په‌روه‌رده‌ و میدیاو دیسپلینه‌وه‌ تورکیا دابه‌ش بوو به‌سه‌ر دوو نه‌ته‌وه‌دا ئه‌م خه‌ونه‌ نه‌ما که‌ئه‌مه‌ی له‌تورکیا بێ تورکه ‌. له‌مه‌ش زیاتر ئێستا تورکیا نه‌ک هه‌ر له‌ روبه‌روبونه‌وه‌ دایه‌ له‌گه‌ڵ کوردانی باکوردا به‌ڵکو له‌گه‌ڵ هه‌مو کوردانی پارچه‌کانی تر بۆ نمونه‌ ئێستا له‌گه‌ڵ کوردانی ڕۆژئاوا ( پێش نزیکه‌ی 20 ساڵ ئاماژه‌م به‌م حاڵه‌ی ئێستا کردوه‌ )*

٢- قه‌یرانی ناسنامه‌ى فه‌رهه‌نگى له‌تورکیا: سکولاریسته‌کانی ئه‌تاتورک پاش زیاتر له‌شه‌ش ده‌یه‌ نه‌یان توانی فه رهه نگى تورك به‌ته‌واوی له‌گه‌ڵ ناسنامه‌ی ڕۆژئاوایی دا ئاوێته‌ بكه ن ( به‌هۆی چه‌ند هۆکار که‌ بۆ خۆی باسێکه‌ ) ، ئه مه ش بووه‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی بیری نوێ کردنه‌وه‌ گه‌رانه‌وه‌ بۆ اصل که‌ له‌ فه‌رهه‌نگی ئیسلامی و عوسمانی دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ ، له‌ئه‌نجامدا ئه‌م مه‌یل و هه‌وڵی گه‌رانه‌وه‌ بۆ اصل له‌ناو زۆربه‌ی خه‌ڵکی تورکیا پاش چه‌ند قۆناغ دیارده‌ و قۆناغی ئۆردوگانی دروست کرد له‌چوارچێوه‌ی ڕێکخراوێکی سیاسی به‌هێز به‌ناوی حزبی ره‌فاهـ .

حزبی ره‌فاهــ هه‌م وه‌ک سیاسه‌ت هه‌م وه‌ک ئامانجی ستراتیجی دوو ئه‌رکی سه‌ره‌کی بۆ خۆی دیاری کرد له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆ وه‌ ده‌ره‌وه‌ .

١- کرانه‌وه‌یه‌کی ڕێژه‌یی له‌گه‌ڵ کێشه‌ی کورد و دان نان به‌ بونی کوردو و ئازادکردنی هه‌تا ئه‌گه‌ر تاکتیکی بێ به‌شێکی که‌م له‌ئازادی راگه‌یاندنی کوردی رێگه پێ درا وه بۆ یه‌که‌م جار کردنه‌وه‌ی که‌ناڵێکی کوردی له‌ دامه‌زراوه‌ی راگه‌یاندنی سه‌ره‌کی تورکیا به د ى كرا.

له‌هه‌مان کاتدا ئۆرگان و كاربه ده ستانى توركيا به‌نهێنی یان به‌ئاشکرا له‌ په‌یوه‌ندی کردن به‌ عبدالله ئۆجه‌لان له‌زیندان و به‌رپرسه‌ باڵاکانی تری پارتی کرێکارانی کوردستان له‌قه‌ندیل و ئه‌وروپا باسيان له چاره‌سه‌ری پرسى كورد ئه كرد چونکه‌ ئه بئ بۆ ئۆردوگاکان و هاوبیره‌کانی ڕوون‌ بێ كە بێ چاره‌سه‌ری کێشه‌ی کورد له‌ناوخۆدا بۆیان ئه‌سته‌مه‌ بتوانن له‌ده‌ره‌وه‌ی سنوری تورکیا له‌جه‌نگی سیاسی و ئامانجی ستراتیجی خۆیان سه‌رکه‌وتوبن . به‌ڵام مانه‌وه‌ی به‌ڕێز ئۆجه‌لان له‌ زیندان و به‌ئاکام نه‌گه‌یشتنی هه‌وڵه‌کانی ئاشتی له‌سه‌ر بنه‌مای مافی نه‌ته‌وه‌یی گه‌لی کورد و بنه‌ماکانی ئاشتی پایه‌دار که‌م که‌م هیواکانی گه‌لی کورد به‌ره‌و ره‌وینه‌وه‌ چون له‌وه‌ی که‌ ئۆردوگان و هاوبیرانی وه‌ک ستراتیجى ئاره‌زومه‌ندی چاره‌سه‌ری کێشه‌ی کورد بن له‌سه‌ر بنه‌مای ئیراده‌و ئامانجی ژیانی هاوبه‌شی ئاشتیانه‌ و مافی یه‌کسان .

٢- ئۆردوگان و ئۆغلۆ نه‌ک هه‌ر سیاسه‌ت کار به‌ڵکوو وه‌کو تیتۆریستی سیاسی به‌ ئامانج و خه‌ونی زیندوکردنه‌وه‌ی روح و نفوزی عوسمانی توانیان سۆزو پاڵپشتی جه‌ماوه‌ری زۆری دنیای سونه‌ بۆ خۆیان رابکێشن به‌تایبه‌ت گروپه‌ ئیسلامیه‌کانی ئیخوان و هاوشێوه‌کانیان هه‌تا به‌شێک له‌گروپ و که‌سی نا ئیسلامیش چونکه‌ ده‌رکه‌وتنی حزبی ره‌فا له‌کاتێکدا سه‌ری هه‌ڵدا که‌ هه‌موو وڵاتانى عەره بى یان دنیای سوننه‌ له‌ بۆشاییه‌کی سیاسی و فکری ئایدۆلۆجیادا بون که‌ هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م بۆشاییه‌ تا ئێستاش هه‌یه‌. کاتێ به‌هاری عه‌ره‌بی سه‌ری هه‌ڵدا هه‌ر له‌لیبیاوه‌ تا ده‌گاته‌ سوریاو عێراق به‌شێوه‌یه‌کی راسته‌وخۆ نه‌خشه‌ی جوگرافی و سیاسی عوسمانی دروستکرد چونکه‌ بۆ هه‌مویان تورکیا ئیلهام به‌خش بوو به‌تایبه‌ت سه‌رکه‌وتنی ئۆردوگان و پارته‌که‌ی له‌بواری ئابوریدا به‌شێوه‌یه‌کی معجزه‌ ئاسا بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ زۆر له‌ گروپه‌ ئیسلامیه‌کان سه‌رکه‌وتنی تورکیای ئۆردوگان له‌گه‌شه‌ی ئابوریدا بکه‌نه‌ به‌ڵگه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌بڵێن ئیسلام چاره‌سه‌ره‌ وه مۆدێلی ئۆرودوگان بکه‌نه‌ مۆدێل و به‌رنامه‌ی کاری خۆیان . به‌ مه‌ش روبه‌رێکی فراوانی وڵاتانی باکوری ئه‌فریقاو ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ره‌و ڕوی تورکیا کرایه‌وه‌ به‌جۆرێ که‌ هه‌تا ئۆردوغان و پارتی ره‌فا هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م خه‌ونه‌یان هه‌بوو به‌ڵام چاوه‌روان نه‌بون وائاسان ده‌رگای هه‌موو ئه‌م وڵاتانه‌یان بۆ بکرێته‌وه‌ .

به‌ڵام ئه‌م خه‌ونه‌ خۆشه‌ی ئۆردوگان زۆری نه‌خایه‌ند کاتێک تورکیا له‌ مصر روبه‌ری کوده‌تا بۆوه‌ له‌عێراق روبه‌روی حشدی شیعی له‌سوریا روبه‌روی مانه‌وه‌ی به‌رده‌وامی رژێمی ئه‌سه‌د بۆوه‌ .

له‌گه‌ڵ وه‌ستانی به‌هاری عه‌ره‌بی له‌ مصرو سوریا و عێراق گروپه‌ ئیسلامیه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی گشتی له‌چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی کۆبونه‌وه‌ تا به‌ ڕێگه‌ى شه‌رو ترۆر ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌موو وڵاتانی ئیسلامی بگرنه‌ ده‌ست و توانیان له‌م ڕێگه‌وه‌ له‌ماوه‌یه‌کی کورتدا بونی خۆیان بسه‌پێنن له‌سوریا و عێراق تا ده‌گاته‌ باکوری ئه‌فریقیا، له‌مه‌ش زياتر نفوز و لایه‌نگرانی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی گه‌یشته‌ زۆر شوێن و کیشوه‌ری تری دنیا له‌ ئه‌وروپاوه‌ تا ئاسیاو ئه‌مریکا .

دوای که‌وتنه‌خواره‌وه‌ی فرۆکه‌که‌ی روسیا له‌سینای مصر و کرده‌وه‌که‌ی فه‌ره‌نسا به ده ستى دەوڵەتى ئیسلامى زۆر له‌ میدیاکانی ڕوسی و ڕۆژئاوایی په‌نجه‌ی تۆمه‌تیان به‌ره‌و تورکیا و ئۆردوگان راکێشا به‌ئێستاشه‌وه‌ ، وه‌ هه‌تا که‌وتنه‌خواره‌وه‌ی فرۆکه‌ جه‌نگیه‌که‌ی روسیا له‌لایه‌ن تورکیاوه‌ به‌کرداری داعش ناو زه‌د ده‌کرێ .

هه‌موو ئه‌مانه‌ بوونه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌تورکیا بکه‌وێته‌ ناو قه‌یرانێکی ترۆری جیهانی مه‌ترسیدار .

ئه‌مه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ ئه‌مه‌یه‌ که‌ ماوه‌ی زیاتر له‌ سی ساڵه‌ تورکیا کورد به‌ ترۆر تۆمه‌تبار ده‌کات ، به‌ڵام ئێستا بۆ خۆی له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ تۆمه‌تی ترۆری ئاراسته‌ ده‌کرێ که‌ دره‌نگ یان زۆر کاریگه‌ری چاره‌نوس سازی له‌سه‌ر ره‌وشی تورکیا ده‌بێت .

په‌له‌و هه‌ڵه‌داوانی ئۆردوگان بۆ ئه‌وه‌ی هه‌رچی زووتر بۆشایی دروست بوو له‌وڵاتانی عه‌ره‌بی و ئیسلامی به‌بیری ئیسلامی عوسمانی پڕبکاته‌وه‌ ده‌ستی گرت به‌ ده‌ستی هه‌موو گروپێکی به‌ناو ئیسلامی و سوننی . له‌ئه‌نجامی په‌له‌ و به‌رکاهێنانی ئامرازی هه‌ڵه‌ ئۆردوگان توشی هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌ بوو که‌پێی وابوو ئه‌م بۆشاییانه‌ی که‌ ئێستا دروست بووه‌ له‌ناو جوگرافیای وڵاتان بێ خاوه‌ن داریه‌تی مێژوی ستراتیجی وە هه‌تا شارستانی و فه‌رهه‌نگیه‌ ، بێ خه‌به‌ر له‌وه‌ی که‌ هه‌موو ئه‌م شوێنانه‌ په‌رژینێکی دڕکاوی هه‌یه‌ که‌ ئه‌وه‌ ته‌نها هێزه‌ گه‌وره‌کانن که‌ ده‌توانن به‌سه‌ریا بڕۆن و باز بده‌ن به‌ سه‌ریا به‌ڵام بچوکه‌کان له‌ناو شمشێری درکه‌کانی په‌رژیندا گیر ده‌که‌ن و له‌سه‌ر تا پێ ده‌بێت خوێن بچۆڕێنن تا مردن نمونه‌ بۆ ئه‌مه‌ صدام حسێنه‌ .

یه‌کێ له‌م په‌رژینانه‌ سوریایه‌ که‌ هه‌ر له‌سه‌رده‌می جه‌نگی سارده‌وه‌ به‌تایبه‌ت له‌مێژووی تازه‌دا به‌هۆی سنوری له‌گه‌ڵ ئیسرائیل بۆته‌ په‌رژینی جیاکه‌ره‌وه‌ی جیۆستراتیجی کێشه‌ نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی و شارستانیه‌کان و به‌رژه‌وه‌ندیه‌ ئابوریه‌کان ( نه‌وت و غاز) هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ که‌ تا ئێستا ناتۆ و ئه‌مریکا نه‌یان توانی وه‌کو عێراق یان لیبیا راسته‌وخۆ به‌هێزی سه‌ربازی راسته‌وخۆ به‌شداری شه‌ڕی روخانی رژێمی ئه‌سه‌د بکه‌ن .

قه‌یرانی ناسنامه‌ ئه‌نجامه‌که‌ی ئه‌مه‌ بوو که‌ تورکیا پاش ساڵانێکی زۆر له‌م قه‌یرانه‌دا بازێکی زۆر دوری هاویشت بۆ گه‌رانه‌وه‌ بۆ اصل وه له‌شوێنێکه‌وه‌ گیرسایه‌وه‌ که‌زۆر دوره‌ له‌م واقعه‌ی ئه‌مڕۆی دنیا .

ئه‌م دوریه‌ له‌واقعی ئێستاو په‌له‌قاژه‌ی ئۆردوگانیه‌کان بۆ گه‌رانه‌وه‌ی شکۆی عوسمانی هه‌رچی زوتر بووه‌ هۆی دروست بونی ئه‌م قه‌یرانه‌ ترۆره‌ی که‌ تورکیا ئه‌مڕۆ توشی بووه ‌.

جیاوازی قه‌یرانی ناسنامه‌و ترۆری تورکیا له‌مه‌دایه‌ که‌ بۆ قه‌یرانی ناسنامه‌ تورکیا و گه‌لانی تورکیا خۆیان بریاریان له‌سه‌ر ئاراسته‌ی ناسنامه‌دا له‌ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی ئۆردوگان و پارته‌که‌ی ، به‌ڵام ئاراسته‌ی قه‌یرانی ترۆر له‌ ده‌ستی تورکیا نیه‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش که‌وا ئه‌کا تورکیا له‌به‌رده‌م ئه‌م سیناریۆیانه‌دا خۆی ببینێته‌وه‌ پاش رووداوى که‌وتنه خواه‌وه‌ی فڕۆکه‌که‌ی رووسیا

١- ته‌سلیم بونی ئۆردوگان و حکومه‌ته‌که‌ی به‌داوای لێبوردن و رازی بون به‌ هه‌موو مه‌رجه‌کانی روسیا به‌ڵام ئه‌سته‌مه‌ روسیا بەمە فشار له‌سه‌ر تورکیا که‌م بکاته‌وه‌ هه‌تا ئه‌گه‌ر ئۆردوگان و حکومه‌ته‌که‌ی داوای لێبوردن بکه‌ن و جۆرێ له‌ ته‌سلیم بونیش نیشان بده‌ن به‌تایبه‌ت که‌ روسه‌کان بەلگەيان هه‌بێت که‌وا تورکیا به‌رده‌وامه‌ له‌هاوکاری و ئاسانکاری بۆ جموجۆڵى گروپه‌ ئیسلامیه‌کان به‌تایبه‌ت داعش و نصره‌و هاوشێوه‌کانیان.

٢- کوده‌تای سەربازی و روخاندنی ئۆردوگان و حکومه‌ته‌که‌ی به‌ پاساوی وه بۆ پاراستنی تورکیا له‌ گورزی کوشنده‌ و وێرانکه‌ری روسیا ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ری شه‌ری ناوخۆ له‌گه‌ل خۆیدا ده‌هێنێت له‌ هه‌موو تورکیا وه‌ک ئه‌م حاڵه‌ی له‌ سوریا هه‌یه ‌.

3 – به‌رده‌وامی قه‌یران و په‌ل هاویشتن بۆ شه‌ڕی راسته‌وخۆی روسیا و تورکیا به‌هۆی هه‌ر به‌هانه‌یه‌ک بێ وەك هه‌ر کرده‌وه‌یه‌کی ترۆرستی له‌روسیا یا هه‌تا له‌ ئه‌وروپا یا ئه‌مریکا یان ئامانج گرتنی هێزه‌کانی روسیا له‌سوریا به‌هه‌ر ڕێگایه‌ک بێت . روودانی هه‌ر شه‌ڕێک له‌ نێوان روسیا و تورکیا ته‌نها چه‌کی ئاسایی /تقلیدی conventional به‌کارنایه‌ت به‌ڵکو چه‌کی ستراتیجی( ناوکی) شی تیا به‌کاردێت هه‌تا ئه‌گه‌ر به‌دیاری کراویش بێت بۆیه‌ له‌کاتی هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕ له‌نێوان روسیاو تورکیادا ئه‌سته‌مه‌ ناتۆ بۆ پشتگیری تورکیا وه‌ک ئه‌ندامێکی ناتۆ به‌شداری شه‌ڕ بکات روداوه‌کانی ئۆکرانیا و دورگه‌ی قرم به‌ڵگه‌ن که‌ناتۆ نایه‌وێت بکه‌وێته‌ ناو شه‌ڕی ناوکی له‌سه‌ر ئه‌م شوێنانه‌ی که‌ به‌شێک نین له‌ جوگرافیا و مێژوو شارستانی و فه‌رهه‌نگی ڕۆژئاوایی .

ئه‌مه‌ی گرنگه‌ بۆ روسیا رووداوی که‌وتنه‌ خواره‌وه‌ی فرۆکه‌ی سیخۆ بوو به‌ دیاری بۆی تا بونی سه‌ربازی خۆی به‌وپه‌ڕی فراوانی و هێزه‌وه‌ به‌ موشه‌کی ستراتیجی س س 400 له‌ناوچه‌كه چونکه‌ هه‌تا له‌ده‌ورانی جه‌نگی ساردا روسیا / یه‌کێتی سۆڤیه‌ت نه‌یتوانی و ئاماده‌نه‌بوو موشه‌کی س س 300 بدات به‌ ئەسەدی باوک له‌به‌ر ئیسرائیل و ئه‌مریکا / ناتۆ .ئێستا بونی وه‌ هاتنی روسیا بۆ سوریا به‌م هێزو چه‌کی ستراتیجیه‌وه‌ ره‌وتی روداوه‌کان و هاوکێشه‌ سیاسی و ئابوری و هه‌تا جیۆ ستراتیجشی به‌جۆرێک گۆڕی که‌ ناوچه‌ و دنیای ئه‌مڕۆ ئیتر ناوچه‌ و دنیای پێش که‌وتنه‌ خواره‌وه‌ی فڕۆکه‌که‌ نیه‌ چونکه‌ بنه‌ماکانی یاری ته‌واو گۆڕان و ده‌بێت هه‌موان خوێندنه‌وه‌ی تازه‌یان هه‌بێت بۆ دیمه‌نی واقع و دنیای تازه‌ هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ پێشه‌وه‌ تورکیا که‌ له‌ ئێستادا نه‌ک هه‌ر خه‌ونه‌کانی له‌سوریا بون به‌سه‌راب و کابوس به‌ڵکو زه‌مین و ئاسمانه‌که‌شی که‌وتنه‌ ژێر ره‌حمه‌تی موشه‌که‌کانی روسیا . بۆ هه‌ر سیناریۆیه‌ک که‌ له‌ تورکیا روبدات باشترین بژارده‌ى عه‌قڵانه‌ بۆ تورکیا ئازادکردنی به‌ڕێز ئۆجه‌لانه‌ بۆ چاره‌سه‌ری هه‌میشه‌یی پرسی کورد له‌گه‌ڵ تورکیا بۆ ئه‌وه‌ی لانی که‌م له‌حاڵی رودانی هه‌ر سیناریۆکدا کاره‌ساتی تری گه‌وره‌ی مرۆیی لێ نه‌که‌وێته‌وه‌ وه‌ک شه‌ڕی ناوخۆ له‌ناو گروپه‌ نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی و مه‌زهه‌بیه‌کانا .

* ناونیشانی وتارێکی نوسه‌ره‌ پێش نزیکه‌ی 20 ساڵ به‌ناوی ( ئاینده‌ی تورکیا ) له‌ ڕۆژنامه‌ی سه‌ره‌کی دانیمارکی berlingske tidende له‌ مانگی 2 /1996

 

loadingكانو داعش من جوى بالتالي كشفوا عن داعشيتهم علنا

ببلادنا داعش  مكشوف ، ودواعش شيعية وكوردستانية من  جوى بعد  اعلان  روسيا موقفا  حازما  في  الدفاع  عن  شعوب  المنطقة من  افتراس الوحش  الامريكي  والغربي وجيشهم  الداعشي  النازي لشعوبنا ، قرر بوتين خوض الحرب  العادلة على الحرب  الظالمة  الحرب النازية  الجديدة  بزعامة  الامبراطورية  الامريكية  النازية ، في  حين اصاب  الدور  الامريكي  والناتو  واوروبا  بالشلل فقدو  سبل  المواجهة  ،  لم  يبقى  امام  الامبريالية  الامريكية  والناتو  والدول  الاوروبية  سوى  حياكة  المؤامرات  المطعمة  بالاكاذيب  والتلفيقات  الاعلامية  الزائفة ،  واعلان  عن  مد العون لداعش  من  خلال  تركيا  وبرزاني  وايران  والسلطة  الفاشية  العراقية ، بهذا  بينت  الامبريالية  الامريكية  انها  لم  تقف  مكتوفة  الايدي ،  الغاية  من  تحركها  هو  ابقاء  الاحتلال  لمناطق  نفوذها  ومستعمراتها  ،  بهذا  يتم  التنسيق   الامريكي  بين  ايران  وتركيا  في  الحفاض  على  ما  تبقى  من  الدواعش  في  المنطقة  ولاسيما  في  العراق  بالدرجة  الاولى ، لكون  العراق  بلد  البترول  له  اهمية  كبيرة  لامريكا  والغرب عن  سوريا  ، لاسيما العراق  بلد  محتل  عسكريا  ومستعمرة  امريكية  .. لقد تلقى  البرزاني  النداء  من  اسياده  الامريكان  وتركيا  واسرائيل  لعقد  التحالف  العلني  مع  داعش ،  وبناء  قوة  مشتركة  تشرف  عليها  تركيا  وتتلقى  الدعم  الامريكي  والغربي بشكل  متواصل ، كما  حثت  امريكا  حجر  العبادي  في  الانظمام  الى  مشروع  ثلاثي  الموحد  الذي  يشكل كل  من   ابو  بكر  البغدادي ـ  وابو  بكر  البرزاني  ـ وابو  بكر  العبادي وابو  بكر  السستاني ، درئا  لخطر  الغضب  العراقي  كلفت  امريكا  ايران  بتوسيع  قاعدة  حزب  الله  الدموي  في  بغداد  وارجاء  مدن  جنوب  العراق  حتى  تبقى  المنطقة  الجنوبية  وبغداد  والوسط  تحت  سيطرة  ملالي  ايران  النازيين  وشمال  العراق  بامرة  زعيم  العثمانيين  الجدد  اوردكان  السفاح  وقزمه  مسعور  البرزاني  والطالباني.

لقد وضعت  امريكا  هذه  الخطة  المحكمة  التي  حضيت  بتايد  الدول  الاوروبية  النازية في  مواجهة  الخطة  الروسية  في  العراق  بالذات  ان  مثل  هذه  المؤامرة  لاتنطلي  على  روسيا  بوتين  قادر على  اتخاذ  اجرائات  حازمة بغية  ابطال  مفعولها وتاديب  هؤلاء الدواعش  الامريكية  ابتدائا  من  دواعش  موصل  ودواعش اربيل  والسليمانية  ودواعش  النجف  وبغداد  ،  لربما   نفذ  صبر  بوتين ، ما  يلوح  بالافق   على  ردع  النازية  الجديدة لاحقا  وتحطيم  قدرات  القوى  النازية التي تعالج  بالحرب  العادلة  دكا  للحرب  الظالمة  التي  فرضتها  الامبريالية  الامريكية  على  شعبنا  وشعوب  المنطقة   التي  تربط  وصاياها  بعقود  وبروتوكولات  عسكرية  مع  يانكي ، لقد استعادة  النازية عافيتها بزعامة  انكلو  امريكا ، والتي  كانت  بنيتها   تطويق  روسيا  والصين  باسلوب  عرض  العضلات  العسكرية  ونشر  الصواريخ  الامريكية  البالستية في  عدد  من  اقطار  اوروبا موجهة  لروسيا  والصين ..  

في  هذا  الاطار  اخذت تتوافد  الوفود  الاوروبية  والغربية  نحو  بغداد  واربيل  كوساطة  لاستعادة  العلاقات  التقليدية  بين  بغداد  والسعودية  وقطر  ، مسعور البرزاني  ذات  صلة  قوية  بالثلاثي  تركيا ـ سعودية و قطر ـ واسرائيل  ، تتواعد  تلك  الدول  النازية  دعم  البرزاني  والعصابة الاسلامية  الشيعية  الدموية  القابعة  في بغداد  وداعش  في  مواجهة  خطة  روسيا  في  القضاء  غلى  النازية  التي  تغزو  بلدنا  بالدواعش  الاسلامية  الشعية  والسنية ، ودواعش مسعور البرزاني  وجلال دولار  هم  من  اصل الدواعش  الاسلامية  .

ما  لاح  في  الافق  انها  خطة  امريكي   في  دمج  دواعش  البيش  مركا  الجحوش  ودواعش الحشد اللاشعبي  جحوش الشيعة  الذي  لقبوه   بالجيش  العراقي ، ومليشيات  الداعشية  وحزب  الله  الايراني  ، في  حين سلطة  الشيعة  النازية  وكوردستان  النازية  اشد  خطرا  من  داعش  وهم  جلبو  داعش  الى  العراق  بامر  من  تركيا  وايران .. ومن  المخزي  لدينا  في  العراق  حزب  يساري  داعشي ايضا  بزعامة  الداعشي  الشيعي  حميد  موسى  والشوفينيين  الكردستانيين عزيز  محمد وكريم  احمد  وكمال  شاكر  وبهاء  الدين  نوري .

لسلمية  التحريفيين  الجوفاء  دور  حيوي  في  انزال  الضرر  بالمظاهرات  وابطال  مفعول المظاهرات  بسبب  رفض  الانتفاضة  المسلحة  والحرب  الشعبية  ، سلمية  المظاهرات  هلكت  نشطاء  المظاهرة   وجعلتهم  عرضة  للهلاك  والموت  الجماعي ،  لقد اقتبس   كل  من  النازيين  الشيعة  وكوردستان  النازية  اسلوب  حزب  البعث  في  كيفية  التعامل  مع  الظروف  لتامين  سرقاتهم  والاستمرار  بها  وتسليم  النفط  الى  الحيتان  الامبرياليين  والراسمالية  الغربية  النازية وتامين  سلامة  الداعش  في  الموصل .

سنتابع  الاحداث  الجارية  التي  تشاركها  وصايا  يانكي  الامبريالي  التي  لوحت   باعلان  عن  تحالفاتها  التامرية  على  العراق  وروسيا  والصين  علنا  بتخطيط  مباشر  من  وكالة المخابرات  المركزية  الامريكية .

برزاني  اعلن  بصورة  مكشوفة عن  حنانه  لداعش    يدغدغهم  كل  يوم ،  قياداتهم  يقيمون  في  اربيل  معززين  مكرمين ، عبادي  وفؤاد  مقسوم  يمولون  الداعش  من خلال  البرزاني  بالسلاح  والذخيرة  الحية ، التي  ينقها  البرزاني  الى داعش  في  الموصل ، وكانت شكل  الحرب الكاذبة ضد  تشكيلات   داعش  في  وسط  وشمال  العراق  بمثابة  ظرطة  بسوق  الصفافير ،  مليشيا  حزب الله  الايرانية  باتت  اخطر  من  داعش  يقتلون  من  يريدون  ويغتصبون  بناة  بغداد  ويغتصبون  اموال  الناس  ويخطفون  الابرياء  ثم يطلقون  سبيلهم  مقابل  المال ويرتكبون  كل  جرائمهم بقوة  السلاح ، ثم يقتلون  الاشوريين  واليزيديين  والصبة  المندائيين  وفق  خطة  ابادة  السكان  الاصليين  للعراق  وتدمير  ما  تبقى  من  اثار سومر  وبابل .

جحوش  حزب  الله التي  يشرف  عليها   السفاح  الايراني  خامنئي  القذر  حرامي  قم  وطهران  تم  وفق  المخطط  الامريكي  الداعي  القضاء  على  كل  من  شارك في  المظاهرات   .. جحوش  حزب  الله   قضيب  خامنئي  ، مسعور  البرزاني   قضيب  كوردستان  ، حسين  وعلي  قضيب   الشيعة  ـ  وبقر  البغدادي  قضيب  الداعش ..  اوباما  قضيب  المنطقة  برمتها  لن  يخصيهم  سوى  بوتين  روسيا  ، الى  الحين  الشعب  العراقي  لم  يمد  يده  للسلاح وهو  في  موضع  الاستسلام  للموت  الشعب  الذي  لايريد  ثورة  الانقاذ  الحقيقية  بفوهات  البنادق  مصير  الهلاك  والدمار والموت..

الحرب  الشعبية  او  الموت

loadingداعش شەنگاڵی چۆڵکرد؛ بارزانییەکانیش داگیریانکرد!

هەربەو شێوە ئاسانەی کە مەسعود بارزانی لە مامەڵەیەکی ژێربەژێردا شەنگاڵیدا بەدەست داعشەوە، بەهەمان ئاسانی و لە مامەڵەیەکی ژێر بەژێریتردا داعشیش شەنگاڵی ڕادەستی مەسعود بارزانیکردەوە!.

شەنگاڵ دەکەوێتە خانەی ئەو درۆ جوغرافیایەوە کە بارزانییەکان و تاڵەبانییەکان پێی دەڵێن " ناوچە جێ ناکۆکەکان" لە گەڵ حکومەتی ناوەندی شیعەکاندا.

لە دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس و نەبوونی حکومەتێکی ناوەندی بەهێز لە بەغدا، بارزانییە نەوتفرۆشەکان و تاڵەبانییە شەریکە بچوکەکەیان بۆ بە هێزکردنی دەسەڵاتی دیکتاتۆرانەیان بە سەر خەڵکی کوردستاندا، چاویان بڕیوەتە فراوانکردنەوەی خاک و جوغرافیای سیاسیی دەسەڵاتیان لە عێراقدا و ئەم چاوتێبڕێنەشیان ئامانجێکی ئابوریی درێژماوەتری هەیە. ئێزیدییەکان کران بە قوربانی ئەم کێشەیە لە سەر بە ناو خاک و و سنوری کوردستانەکەی بارزانی و تاڵەبانییەکان.
هەڵبەت نابێت ئەوەمان لە بیر بچێت کە بەشێک لە ئێزیدییەکان هەرگیز نەچوونە ژێر باری ئەوە ناوچەی ئێزیدینشینەکان[ کە ناوەندەکەی شەنگاڵە] ڕادەستی بارزانییەکان بکرێت و لەڕووی جوغرافیاوە بخرێتە سەر هەرێمی بارزانییەکان.
ئێزیدییەکان هیچ کاتێک متمانەیان بە بارزانییەکان نەبووە و وەک دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری مەترسیدار سەیری دەسەڵاتی بنەماڵەی بارزانیانکردووە. بەمهۆیەشەوە زۆربەی ئێزیدییەکان ئامادە نەبوون تا ببنە سوتەمەنی تەماحکارییە ئەرزییەکانی بارزانییەکان و ناوچەکەیان بخرێتە ژێر دەستی ئەو بنەماڵیەوە.

لە ساڵی ٢٠٠٥دا کە تاڵەبانی و بارزانی فرسەتیان لە لاوازبوونی دەوڵەتی ناوەندنی عێراق هێنا، ئەو تەماحە ئەرزییەی خۆیان لە ژێر ناوی "ماددەی ١٤٠"دا، وەک مادەیەکی دەستوری و یاسایی سەپاند بەسەر دەسەڵاتدارانی دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعسدا. بە پێی ئەو مادەیە دەبووایە لە ساڵی ٢٠٠٧دا، لەڕیفراندۆمێکدا چارەنووسی ئەو ناوچانە یەکلایی بکرێنەوە کە ئایا خەڵکی ئەو ناوچانە بە بەڵی یان بە نەخێر دەنگ دەدەن بەوەی کە لەژێر دەسەڵاتی هەرێمی بارزانی و تاڵەبانییەکان بن یان لە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندی عێراقدا بن. مادەی ١٤٠کەیان ئەم کێشەیەی یەکاڵا دەکردەوە، بەڵام دەسەڵاتی شیعەی دوای سەدام و بە تایبەتی حکومەتەکەی مالیکی هەرگیز بەوە ڕازی نەبوو کە ڕیفراندۆمێک بۆ یەکاڵاکردنەوەی چارەنووسی جوغرافیای سیاسیی ئەو ناوچانە بکرێت.

کاتێک ئەم کێشەیە، واتە کێشەی جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠ بۆ ڕیفراندۆم لە ساڵی ٢٠٠٦دا لەلایەن مەسعود بارزانیەوە زەقکرایەوە، لەلایەکەوە لەلایەن حکومەتەکەی مالیکییەوە زەقکردنەوەی ئەم کێشەیەی بێ بایەخ و ئیگنۆرکراو و لەلایەکی دیکەشەوە ئێزیدییەکان[ هاوکات لەگەڵ مەسیحی و شەبەکەکانی ناوچەکە] بە ئاشکرا ڕایانگەیاند کە ئەوان نایانەوێت ناوچەکەیان بکەوێتە ژێر دەستی بارزانییەکانەوە. ئەوە شکستێکی سیاسیی گەورەبوو بۆ بارزانی لە قوماری ماددەی ١٤٠کەی لەگەڵ حکومەتەکەی مالیکیدا. لەبەرئەوە، بارزانی دەبووایە تۆڵەی ئەو شکستە لە ئێزیدییەکان بکاتەوە.
یەکەمین پلانی نامرۆیی مەسعود بارزانی دژی ئێزیدییەکان سیناریۆی دڕندانەی کوشتنی دوعا بوو لە ساڵی ٢٠٠٧دا[
بۆ تێگەیشتن لە ئامانجەکانی بارزانییەکان لە پشت کوشتنی دوعاوە کڵیکی ئێرە بکە]کاتێک ڤیدیۆی کوشتنی دوعا لەساڵی ٢٠٠٧دا بڵاوکرایەوە، ئەم ڤیدیۆیەوە لە کاناڵی پڕ بینەرەکانی جیهان و لەوانەش لە سی ئێن ئێنەوە بڵاوکرایەوە.
لە سیناریۆی کوشتنی دڕندانەی دوعادا، کە نووسەرو دەرهێنەرەکەی مەسروری کوڕی مەسعود، سیدادی برای و بەرپرسی ناوچەی پارتی لە بەعشیقە بوون، بنەماڵەی بارزانی تا ڕادەیەکی باش توانیان بیروڕای گشتی ئیسلامی لە کوردستان و لەناوچەکەدا دژی ئێزیدییەکان هەڵبخڕێنن [ بە تایبەتی بەوەی کە هەرکجێکی ئێزیدی کوڕێکی موسڵمانی خۆش بووێت بەو شێوە دڕندانەیە دەیکوژن] و لەسەر ئاستی جیهانیشدا هەوڵیاندا بە بلاوکردنەوەی ڤیدیۆی کوشتنی دوعا، ئێزیدییەکان وەک کۆمەڵێک خەڵکی ناشارستانی و ئاینێکی مرۆڤکوژ و دڕندە بە دنیا بناسێنن، بەڵام ئەم پلانە شەیتانی و جەهەنەمییەی بنەماڵەی بارزانی نەیتوانی ئامانجی گشتی خۆی بپێکێت، چونکە ئێزیدییەکان ئامادە نەبوون تەسلیم بە بارزانی ببن و ناوچەکەیان بخرێتەوە سەر هەرێمی بارزانییەکان.

چەند جاری دیکە بنەماڵەی بارزانی پلان و سیناریۆی هاوشێوەیان بە کەمێک گۆرانکارییەوە لەدژی ئێزیدییەکان دووبارەکردەوە، بەڵام نەیانتوانی ئامانجە گەورەکەیان بپێکنن. لەبەرئەوە، بارزانی ناچار بوو پلانێکی شەیتانی گەورەتر لەدژی کەمە نەتەوەیی[ کڵد و ئاشورییەکان] و دینییەکانی ناوچەکە بەگشتی و بەتایبەتیش لەدژی ئێزیدییەکان بخاتە خانەی جێبەجێکردنەوە؛ هێنانی داعش بۆ سەر موسڵ و دواتریش بۆسەر شەنگاڵ!. ئێمە بە دوورودرێژی و لە دەیان وتار و کۆمێنتدا هەموو ئەو ئامانجانەمان ڕوونکردووەتەوە کە بارزانی لە سیناریۆی خوێناوی هێنانی داعش بۆ سەر موسڵ و شەنگاڵدا بەدیهێناون یان بەدی نەهێناون و شکستی خواردووە تیایدا. دووبارەکردنەوەی ئەوانە لێرەدەدا پێویست نییە، بەڵام ئەوەی کە لە کۆتایی سیناریۆ خوێناوییەکەی بارزانی و بارزانییەکاندا پێویستە بەڕاشکاوانە بیڵێین، ئەمەیە کە شەنگاڵ ئازاد نەکراوە، بەڵکو شەنگاڵ لەلایەن داعشەوە، بەڕێکەوتن لەگەڵ مەسعود بارزانی و بنەماڵەکەیدا ڕادەستی هێزە چەکدارەکەی کراوە، هەربەو شێوەیەی کە هاوینی ڕابردوو لەڕێکەوتنێکی ژێربەژێری داعش، میتی تورکیاو بارزانیدا شەنگاڵ ڕادەستی داعشکرا!.
شەنگاڵ ئێستا لەلایەن هێزە چەکدارەکەی بارزانییەکانەوە داگیرکراوە. داگیرکردنی شەنگاڵ و پێدەشتی نەینەوا لەلایەن بارزانییەکان، یان داعشەوە بێت هیچ جیاوازییەکی نییەو لەڕوانگەی ئێمەوە، داعش و بنەماڵەی بارزانی دوو دیوی یەک دراون. لەمەش زیاتر، ئەوەیە کە خەڵکی شەنگاڵ، کەمایەتییە ئاینی و نەتەوەییەکانی ناوچەکە، بە تایبەتیش، کلدانی، ئاشورییەکان[ کە ئەوان مەسیحین]، لەگەڵ ئێزیدییەکان و شەبەکاندا، هەرگیز لەژێر سێبەری دەسەڵاتی بارزانییەکاندا لە ئاسایش و ئارامیدا ناژین و بەردەوام لەمەترسی ئەنفال و جینۆسایدکردندا دەژین!. لەبەرئەوە، باشترە ئێزییدیەکان و کەمایەتییە ئاینییەکانی دیکەی ناوچەی شەنگاڵ و پیدەشتی موسڵ هەرێمێک بۆ خۆیان پێکبهێنن لە چوارچێوەی عێراقدا کە لە چوارچێوەی ئەودا هێزی سەربازی تایبەت بەخۆیان دروست بکەن و ئیدارەی سیاسیی و ئابوریی ناوچەکەش هەر خۆیان بیکەن و هێزەکانی بارزانی لە ناوچەکەیان بە خۆشی یان بە تۆپز بکەنە دەرەوە. ئەگەر ئێزیدییەکان و کەمایەتییە ئاینییەکانی دیکە ئەوە نەکەن، دەبێت چاوەڕێی ئەوە بکەن کە جارێکی دیکە لە سەردەستی بارزانییەکان، یان حکومەتی ناوەندی عێراقدا دووچاری هەمان کارەسات و تراژیدیای جینۆساید و ئەنفالکردن دەبنەوە.

loadingبۆ پاریسییەکان شیوەن دەکەن، بەڵام بۆ ئەوانیتر مێشێک میوان نییە!

کوشتنی خەڵکی سڤیڵ بە هەر شێوەیەک بێت کارێکی دڕندانە و دوور لە هەموو بەها و پرەنسیپە مرۆییەکانە.

ئەو کردەوە تیرۆریستییەی کە هەینی ڕابردوو لە پاریسدا ڕوویدا، هەموو ڕۆژێک لە عێراق، سوریا، یەمەن و ئەفغانستاندا دووبارە دەبێتەوە و نە دەوڵەتەکان، نە میدیا و نە خەڵکەکەیشی تەنانەت وەک هەواڵێکی ڕۆژانەش بایەخی پێنادەن، چ بگات بەوەی هاو سۆزی و هاوخەمی خۆیان بۆ قوربانییەکانی کردەوە تیرۆریستییەکانی ئەو وڵاتانە ڕابگەیەنن!. ڕۆژی هەزاران کەس لە وڵاتانی ناوجەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، باکوری ئەفریقا و ئاسیای ناوەنددا بکوژرێت، ئەوروپییەکان و بەگشتی ڕۆژئاواییەکان مێشێک میوانیان نییە. ئەمە ڕاستییە و ڕاستییەکی زۆر تاڵیشە کە توخمی مرۆڤ بەرامبەر بە کوشتن و مەرگی جۆری خۆی بێخەم و دەستەوەستانە لە بەر پێگرتنیدا.

ئەوروپییەکان، یان بە گشتی ڕۆژئاواییەکان خەریکی کار، ژیان و شادی و ئاهەنگگێڕان و عەیش و نۆشی خۆیانن و لەم شارەوە بۆ ئەو شار ئاگایان لەوە نییە چی دەگوزەرێت، چ بگات بەوەی کە ئاگایان لەوە بێت حکومەت و دەوڵەتەکانیان خەریکی چ وەحشیگەرییەکن لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا!.

حکومەت و دەوڵەتەکانی ڕۆژئاواییەکان، خەڵکی سڤیڵی یگۆسلاڤیا، ئەفغانستان، عێراق، لیبیا، صومال، پاکستان و یەمەن دەکوژن، ژێرخانی ئابورییەکەیان وێران دەکەن، وەک شەقاوە دەوڵەتەکان و سەرۆکەکانیان بەرشەق دەدەن و لە سەر کورسی دەسەڵات دەیانهێننە خوارەوە.. دەستەو تاقمی ئیسلامی و نا ئیسلامی تیرۆریست بە کرێ دەگرن و وڵاتەکانیان پێ وێران دەکەن تا چەرخی سەرمایەو کۆمپانیاکانیان بچەرخێت.. پشتیوانی سعودییە، تورکیا، قەتەر و ئیمارات دەکەن تا تیرۆریزم بەهێز بکەن لە سوریادا و ملیۆنەها مرۆڤ بکەنە قوربانی بەرژەوەندییە جیۆسیاسی و جیۆئیکۆنۆمییەکانیان.. شای شمشێر وەشێنی سعودییە بەردەدەنە گیانی خەڵکی هەژاری یەمەن تا بە نوێترین بۆمب بیان سوتێنێت و هەزار بێ ئەخلاقی دیکە لە دنیادا ئەنجامدەدەن، بەڵام خەڵکی ڕۆژئاوا لە گوێی گادا خەوتووەو کەسێک سەرنجی ناچێتە سەر ئەو بێ ئەخلاقییەی حکومەت و دەوڵەتەکانیان. داعش بە کردەوە تیرۆریستییەکانی ئەم گۆمە مەنگەی شڵەقاند!. ئێستا خەڵکی ئەوروپاو ڕۆژئاوا دەزانن داعشێکی شێتۆکە هەیە کە چۆن بە بۆمبە خۆ کوژییەکانی هەڕەشە لە بوونی خەڵکی عێراق و سوریا و گشت ناوچەکە دەکات، ئەوهاش هەڕەشە لە ژیان و بوونی ڕۆژئاواییەکان دەکات!.

ئەوەی کە دوێنێ و پێری لە پاریسدا ڕوویدا، شڵەقاندنی گۆمە مەنگەکەیە و ئێستا ئیتر خەڵکی ڕۆژئاوا دەبێت لە خۆیان بپرسن ئەم دڕندە بێڕەحمە کە ناوی داعشە، کێ دروستیکردووە و بۆچی دروستبووە و بۆچی دەست بەڕەشەکوژی دەکات لە هەموو شوێنێکی جیهاندا؟.

داعش مەترسیدارتر لە ئەلقاعدە و هەر هێزێکی تیرۆریستی دیکەیە و بە ئاسانیش لە ناو ناچێت، چونکە بە ئاسانی بەهێزیانکردووە و بە ئاسانیش دەتوانێت دەستی خۆی لە خەڵکی سڤیڵ بوەشێنێت لە هەر شوێنێکی ئەوروپا و ڕۆژئاوادا بێت. داعش بەو کردەوە دڕندانەی، خەڵکی ئەوروپا خەبەر دەکاتەوە لەوەی کە دەوڵەت و حکومەتەکانیان خەریکی چ قومارێکی مەرگن لەسەر ژیان و گیانی خەڵکی سڤیڵی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست،باکوری ئەفریقا و ئاسیای ناوەندی، بەڵام ئەم خەبەرکردنەوەیە ترسناکتر لە بۆمبەکانی فڕۆکەکانی ناتۆیە کە بەسەر خەڵکی ئەفغانستان، عێراق، سۆماڵی، لیبیا و یگۆسڵاڤیادا باراندیان!. داعش تازە بوو بەو گووە کە هەر چۆنێک چیلکەی لێبدەن بۆگەندەداتەوە، مەگەر ئەوە کە ڕۆژئاواییەکان بەتووندی ئیخەی سیاسەتباز و دەوڵەتی کۆمپانیا و بانکەکان بگرن تا دەست لە شەقاوەیەتیان بە سەر وڵاتانی جیهانی سێیەمدا هەڵبگرن. ئەگەر ئەوە نەکەن، لەوانەیە داعش پاریس، بەرلین و واشنتۆن و .... بکاتە بەغدایەکی دیکەو هەر بەچەند ڕۆژ و مانگێک جارێک بە بۆمبە خۆ کوژەکانی ژیانی ئارامی ئەوانیش وەک خەڵکی عێراق تێکدەدات!.

loadingخولی ( 70 ) ی نەتەوە یەكگرتووەكان و جاری فرە جەمسەری

بەشی دووەم

“قۆناغە بەندییەكانی دروست بوونی نەتەوە یەكگرتووەكان (UN)”

دروست بوونی ئەم ڕێكخراوە بە چەند قۆناغێكدا تێپەڕی كردووە تا لە كۆتاییدا گەشتوون بەوەی كە لە (24/تشرینی یەكەم/1945) ئیمزا لەسەر میثاقەکە بكەن . لە كۆنفرانسی شاری سان فرانسیسكۆ و جاڕی دروست بوونی ڕیكخراوێكی نوێی جیهانی بدەن ، قۆناغەكانیش ئەمانەن :

* باسی یەكەم / قۆناغی ڕاگەیاندنەكان:

ئەم قۆناغە درێژترین قۆناغی دروست بوونی ڕێكخراوەكە بوو ، هەروەها وەك بنەما و سەرچاوەی پێكهێنان و نزیك بوونەوەی زلهێزەكانی ئەوسای فەراهەم كردبوو ، وە قۆناغێكی باش بوو بۆ ئەوان تا بتوانن زیاتر هەوڵەكانیان یەك بخەن لەپێناوی دروست بوونیدا ، ئەمەش چەند قۆناغێكی ڕاگەیاندنی بەخۆیەوە دیت وە بە چەند كۆبوونەوەیەكدا گوزەری كرد .

باسی یەكەم / 1- ڕاگەیاندنی ئەتلەسی :

هەروەها میثاقی ئەتلەسیشیان پێ‌ دەگووت كە لە مێژووی (14/8/1941) دەرچوو لەلایەن (ڕۆزفلت) سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و (تشرشل)ی سەرۆكی حكومەتی بەریتانیا . ئەمەش نەیتوانی وەڵامێكی ڕاست و ڕاشكاوی دروست كردنی ڕێكخراوێكی جیهانی نوێ‌ بێَت ، چونكە لەو كاتەدا هێزە جیهانیەكان بەتەنها لەو دوو ووڵاتە پێك نەدەهات و هێز و ئاراستەی سیاسی و دەوڵەتی جیاواز هاتبوونە گۆڕەپانی سیاسەت و ئابووری نێودەوڵەتیەوە . لەبەرئەوە ڕووبەڕووی ڕێچكە و بیروباوەڕی دەرەوەی خۆی دەبوەوە و كۆدەنگیەگی هێزە نێودەوڵەتیەكانی لەخۆ نەدەگرت . هەرلەبەرئەوە دروست بوونی ڕێكخراوێكی جیهانی نابێت وەكو دروست بوونی كۆمەڵەی گەلان بێت كە شەقڵێكی ئەوروپایی بەخۆوە گرێ دابوو . ئەمانیش نەیانتوانی بەتەنها دوو ووڵات ڕێكخراوێكی جیهانی پێك بهێنن ، مایەوە تا كاتێكی تر كە ئەویش ڕاگەیاندنی دوایی ئەم بوو .

باسی یەكەم/ 2- ڕاگەیاندنی نەتەوە یەكگرتووەكان :

ڕاگەیاندنی نەتەوە یەكگرتووەكان لە (1/1/1942) لەنێوان نوێنەرانی (26) دەوڵەتی هاوپەیمان كە جەنگیان دژی سوێندخۆرەكان بەرپاكردبوو ، ئیمزا كرا . ئەو ڕاگەیاندنەش دووپاتكردنەوە بوو لەسەر پەرەنسیپەكانی میثاقی ئەتلەسی ، ئەو پەرەنسیپانەش بناغەیەكی سەرەكی بوون لە دامەزراندن و دەست پێوەگرتنی لە ڕاگەیاندنەكانی تر و قۆناغەكانی دروست بوونی ڕێكخراوەكە . چونكە دووپاتكردنەوە و دانانی لە پەرەنسیپەكانی (UN)دا ، ئەتوانیت بڵێیت ڕاگەیاندنێكی گرنگ بوو لە قۆناغەكانی دروست بوونیدا .

پەرەنسیپەكانیش بەشێوەیەكی گشتی ئەمانەبوون : [ پەرەنسیپی ئاسایشی گشتی و كۆمەڵ ، پەرەنسیپی بەكارنەهێنان و وازهێنان لە هێز (هێزی سەربازی) ، پەرەنسیپی پێشكەوتنی ئابووری و دڵنیایی كۆمەڵایەتی] وە هەندێك پەرەنسیپی تر كەدواتر هەموویان دانرانەوە لە پەرەنسیپەكانی (UN)دا .

بڕوا و عەزمی ئەو دەوڵەتانە لەسەر ئەوەبوو كۆتایی بە جەنگ ناهێنن هەتا بەتەواوی هێزی فاشی و نازی لەناو نەبەن ، وجێ‌بەجێ‌ كردنی ئەم پەرەنسیپانە .

لەو ڕاگەیاندنانەدا كە لەپێشتردا هەبوون ، بۆ یەكەم جار دەستەواژەی (نەتەوە یەكگرتووەكان) لەلایەن هاوپەیمانەكانەوە بەكارهات .

باسی یەكەم/ 3- ڕاگەیاندنی مۆسكۆ :

ئەم ڕاگەیاندنە لەنێوان سەرۆكەكانی چوا دەوڵەتە گەورەكەی ئەوسای جیهان مۆركرا لە (30/10/1943) ، ئەوانیش سەرۆكەكانی [ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ، یەكێتی سۆڤیەتی (جاران) . بەریتانیا ، چین ] . ئەمانە هاوڕابوون لەسەرئەوەی دەبێت خێرا بكرێت لە دروست كردنی دامەزراوەیەكی نێودەوڵەتی لەسەر بنەما و بناغەی یەكسانی وە سەروەری نێوان هەموو دەوڵەتان و خۆشەویستی بۆ ئاشتی و ئاشتی پەرستی و سنگ فراوانی هەموو دەوڵەتان بە گەورە و بچووكیەوە .

لەوەدەچێت بەشداری كردنی یەكێتی سۆڤیەت و چین هۆیەكی كاریگەرتر بووبێت لە دروست كردنی ئەو ڕێكخراوەدا ، چونكە ڕاگەیاندنی دواتری كە لە (تاران) بوو ماوەیەكی زۆری نەخایاند و لە دەرەوەی پایتەختەكانی خۆیان كۆبوونەوە چونكە نەیان دەتوانی ڕێكخراوێك هەبێت بۆ پرسی جیهانی و هێزە دەركەوتووەكانی تری جیهان لە دەرەوەی ئەو ڕێكخراوە بن ، لەبەرئەوە دەیانزانی بەو شێوەیە ئاشتی پێك نایەت .

باسی یەكەم/ 4- ڕاگەیاندنی تاران :

ئەم ڕاگەیاندنەیان لەنێوان سێ‌ دەوڵەتیاندا مۆركرا لە (1/12/1943) ، ئەوانیش سەرۆكی [ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و سەرۆكی حكومەتی بەریتانیا و سەرۆكی حكومەتی یەكێتی سۆڤیەت ] . ئەم ڕاگەیاندنەش دووپاتە و سێ‌ پاتەی پەرەنسیپەكانی پێشوویان دەكردەوە كە هاوپەیمانان بانگەوازییان بۆ كردبوو وە دەكرد . ئەو سێ‌ دەوڵەتەش ڕایانگەیاند و ووتیان ( ئێمە بڕوایەكی تەواومان هەیە بەوەی كە ڕێكەوتنی نێوانمان گرنتی ئاشتیەكی بەردەوامە لە نێوانماندا وە لەسەر شانمانە و لەسەر نەتەوە یەكگرتووەكانە بەرپرسیارێتی بڕیاری ئاشتی لەئەستۆ بگرێت و زۆرترینی گەلان لێی سوودمەند و ڕازی بن و جیهان لە ئافاتی جەنگ و ترس و تۆقاندن ڕزگار بێت و دەرچێت.)

ئەو دووپات و سێ‌ پات كردنەوەیە پەرەنسیپەكان و ڕاگەیاندنەكانی ڕابردووە و عەزمیانی گەورەتر كردبوو لەسەر پێكهێنانی ڕێكخراوێكی جیهانی لەو شێوەیە .

* باسی دوەم/ قۆناغی پێشنیاركردن (مرحلە المقترحات):

لە پایزی ساڵی (1944) چوار دەوڵەتە هاوپەیمانەكە ڕایانگەیاند ، هەموو ئەو ڕاگەیاندنانەی كە لەڕِابردوودا دەركراون بكرێتە بەندی یاسایی ، هەروەها ئەكرێت و لەتوانادایە بكرێتە بناغەیەكی بەهێزی دامەزراندنی دامەزراوەیەكی جیهانی نوێ‌ . بۆئەمەش هەندێك لە شارەزایانی یاساییان (فقها‌و قانونیین) پێشنیار و دەست نیشان كرد كە هەستن بە داڕشتن و نووسینەوە و ڕێكخستنی پەرەنسیپەكان و پەیڕەوی ناوخۆی دامەزراوەیەكی جیهانی وەك (UN). بۆئەمەش پسپۆرە یاساییەكانیان لە (دمبارتۆن ئۆكس)ی نزیك شاری (واشنتۆن)ی ئەمەریكا كۆبوونەوە بۆ داڕشتن و دانانی بناغەیەكی یاسایی دامەزراوەیەكی جیهانی ، ئەو كۆبوونەوانە چەند پێشنیارێكیان دەركرد بەڵام نەیانتوانی بڕیاری تەواوەتی دەربكەن و بچێتە بواری جێ‌بەجێ‌ كردنەوە ، بەڵام بوونە هۆی داڕشتنی بنكەیەك بۆ گفتووگۆ و گەنگەشەكانی دواتر ، پاش ئەوەی پسپۆرە یاساییەكان نەیانتوانی هەموو كێشەكان یەكلایی بكەنەوە ... لەبەرئەوە هەندێك ئەركی گرنگ و چارەنووسساز و هەڵواسراو چاوەڕیی چارەسەركردن بوو ، وەكو ( كێشەی دەنگدان لە ئەنجوومەنی ئاسایشدا ) . ئەمانە بوونە هۆی ئەوەی كۆنفرانسی یاطا (كۆمەڵگەیەكی گەشتیارییە لە ئۆكرانیا لەسەر دەریای ڕەش) لە (14/2/1945) ببەسترێت لەنێوان سەرۆكی حكومەتەكانی وویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و بەریتانیا و یەكێتی سۆڤیەت ، هەر لەوێدا و لەو كۆنفرانسەدا بڕیاریاندا كە كۆتایی بە كێشەكان بهێنن كە هەرەس هێنانی ئەڵمانیا دروستی كردبوو ، وە بە دیاری كراویش درێژبوونەوەی دەسەڵاتی یەكێتی سۆڤیەت لە ئاراستەی ئەوروپا و دەرەوەی و بەڵێنی مۆسكۆ بۆ هێرش كردنە سەر یابان . ئەمانە بوونە هۆی ئاڕاستەكردنی بانگەوازی دەوڵەتانی هاوپەیمان بۆ كۆبوونەوەی دواتر لە ووڵاتە یەكگرتوەكان . واتە ئەم قۆناغە هەرچەندە بانگەواز بوو بۆ پێشنیار كردن بەڵام هەندێك ئەرك و ماددەی یاسایی تیادا یەكلایی بووەوە .

* باسی سێ‌یەم/ قۆناغی جێ‌بەجێ‌ كردن:

ئەو كاتەی بڕیاردرا لەشاری (سان فرانسیسكۆ)  كۆببنەوە و ئەنجامیش درا ، لە (25/4 تـــــا 26/6)ی (1945) درێژە بە كۆبوونەوەكانی دا . كۆنفرانسەكە ئەركەكانی و كێشەكانی خۆی یەكلایی دەكردەوە. ئەم كۆنفرانسە كاری دەكرد لەپێناوی داڕشتن و پێكهێنانی سیستەمی دادگای نێودەوڵەتی نوێ‌ . تەنها ئەو ووڵاتانە بەشداریان كرد كە پێیان دەوترا (نەتەوە یەكگرتووەكان) ، ئەمانەش ئەو ووڵاتانە بوون كە جەنگیان دژی سوێندخۆرەكان ڕاگەیاندبوو .

لە (1/مارس/1945) دا ئیمزایان لەسەر ڕاگەیاندنی نەتەوە یەكگرتووەكان كردبوو لەساڵی (1942) ، دواتر بەخێرایی هەندێك لە دەوڵەتان هەوڵیاندا بەشداری بكەن لە جاڕدانی جەنگ دژی سوێندخۆرەكان، تا وای لێهات ژمارەی دەوڵەتەكانی بەشداربوو لە كۆنفرانسەكەدا گەیشتە (51) دەوڵەت .ئامانجی سەرەكی دانیشتنەكان گەیشتن بوو بە دروستكردن و دامەزراندنی دەستوورێكی جیهانی نوێ‌ كە سیستەمێكی نێودەوڵەتی دروست بكات بتوانێت دەوڵەتە جیاوازەكان لەخۆ بگرێت و هاوكاری بكەن لە بەدەست هێنانی ئاشتیەكی جیهانی بەردەوام . ئێستاش زیاد لە (190) دەوڵەت ئەندامن لە (UN) دا .

ووڵاتانی بەشداربوو لە كۆنفرانسی (26/حزیران/1945)ی شاری (سان فرانسیسكۆ) ڕازیبون لەسەر پرۆژەی میثاقی نەتەوە یەكگرتووەكان كە پێكهاتبوو لە دیباجەیەك و (111) مادە ، بێجگە لە بناغەی یاسایی سیستەمی دادگای دادی نێودەوڵەتی ئەویش لە (70) مادە پێكهاتبوو. پاش ئەوەی هەر پێنج دەوڵەتە زلهێزەكە و زۆربەی دەوڵەتانی جیهان واژۆیان لەسەر میثاقەكە كرد لە (24/تشرینی یەكەم/1945) ، ئەم واژۆكردن و پەسەندكردنانە دەوڵەتان لەسەر میثاقەكە هەرهەمووی لەلای حكومەتی وویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە . دوای ئەمە و بەم واژۆ كردنانە لە جیهاندا ڕێكخراوێكی نوێ‌ی جیهانی دەركەوت و جێگای كۆمەڵەی گەلانی گرتەوە .

درێژەی دەبێت..........

loadingبزانن کێ وانه‌ی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی (ألأمن القومي) بە کادیرانی پارتی ده‌ڵێته‌وه‌

با سەرەتا بزانین کێ نووسه‌ری هۆنراوه‌ی (زێڕه‌ سه‌رۆکمان زێڕه‌ ... سه‌دام زێڕه‌)یه‌، پێشتر چ کارە بووە ؟ئێستا چ کارەیە و چ حیزبێک داڵدەیداوە؟

ئایا تاوانی

loadingپێویستە هێزی پێشمەرگە سەربەخۆبێت

بەپێ‌ی ئەو مێژوویەی كە هێزی پێشمەرگە لە شاخ و شار هەیبووە ، هێزێكە هەتا سەر ئێسقان دڵسۆزی نەتەوە و نیشتمان بووە ، بێجگە لە شەڕەكانی برای كوژی و ناوخۆ هێزێكی گیان فیدایی كردووە لە بەرامبەر

loadingبانگه‌وازی ڕاگه‌یاندنی گروپی هاریکاری ڕۆژاوا

زه‌رووره‌تی دروستبوونی ئه‌م گروپه‌:

ئاشکرایه‌ که‌ حکومه‌تی تورکیا له‌ ماوه‌ی ئه‌م چه‌

loadingدەستووری مەدەنی چاوڕاوێکی تری ئیسلامیزم * لە خەڵکی

هێشتا دەوڵەتی عێراق بە رەسمی هەڵنەوەشاوەتەوە، هەرێمی کوردستان دەستوورەکەیی وەک میراتییەک برد بۆ خۆی. رەنگە حیکمەتی بردنی ئەم دەستوورە پڕ ناکۆکی و دژیەکییەی ئەو وڵاتە فاشیلە، کە سەرکردەکانی

loadingسازانی سەردەستان و رازانی بندەستان!

هەر دەمەک بندەستەکان کە ٩٩٪ی کۆمەڵن دەڕازێن ئیدی سەردەستەکان کە ١٪ی کۆمەڵن وە ئارەزووی خۆیان پێدرێژیی دەکەن و هووردە هووردە لە رێی یاسا و رێسایە داتراشایەکانی خۆیان ماف و ئازادییەکانی میلل

loading٣١ی ئاب ؛ پارتی و ڕژێمی بەعس لە سیناریۆیەکی ئەمریکیدا و یەکیتی بەرەو خڕی ناوزەنگ و سەیرانبەن!

لەڕێکەوتنێکی دوو قوڵی نیوان مەسعود بارزانی و سەدامدا، شاری هەولێر کەوتە ژێر دەستی بارزانییەکانەوە و دواتر بە هەڵهاتنی یەکێتی و جەلال تاڵەبانی تا خڕی ناوزەنگ و سەیرانبەن، سلێمانی ، کۆیە، ڕا

loadingئالان کوژەکانیش فرمێسکی تیمساحیانە دەڕێژن!

لەو دیو گەورەکردنەوەی کێشەی پەنابەرانەوە لە کەمیندان بۆ کوشتنی زیاتری ئالانەکان لە سوریا! 

ستیڤن هارپ

loadingتحية المجد للمراءة الثورية المنتفظة في مدينة السليمانية

المراءة الجريئة في السليمانية وضعت مقولة ماو العظيم ـ المراءة نصف السماء ـ في الصدارة لم تركع لتهديدات وعويل سفاحي الاسلام وزمرة قبائل ال برزان وال طالبان ، اقزمت عنتكة حكومة الملالي وقبائ

img

ڕەخنەگرتن لە دەسەڵاتی چەتەگەری بنەماڵەیی لە کوردستاندا بێهودەیە؛ بەدیل چییە؟٢



٣١ی ئاب ؛ پارتی و ڕژێمی بەعس لە سیناریۆیەکی ئەمریکیدا و یەکیتی بەرەو خڕی ناوزەنگ و سەیرانبەن!


دوو دیوی یەک دراوی قەڵەب؛ ڕۆشنبیرانی ئەم بەر و ڕۆشنبیرانی ئەو بەری سەرۆک


 شەڕێکی ناوخۆیی پێویستە؛ مەسعود بارزانی بۆچی لەشەڕی ناوخۆیی دەترسیت؟


داعش لەناو کاناڵی ڕووداودا!



 حکومەتێک بە ٢٤ ساڵ نەتوانێت کێشەی کارەبا چارەسەر بکات،دەبێت بخرێتە گۆڕەوە!


 بەرەو ڕیسواکردن و ڕوخاندنی سیستەمی ئەرستۆکراسی سیاسیی لە کوردستاندا!


لە بڕینی بودجەوە تا هێنانی داعش؛ گەمەی مارو پەیژەی دوو دەبەنگ


 دابەزینی نرخی نەوت قەیرانی ئابوریی سەرمایەداری قوڵتر دەکاتەوە و کارەساتی گەورەی لێدەکەوێتەوە


پلانی میتی تورکیا، بارزانی و نەوشیروان بۆ تێکشکاندنی سەربازییانەی یەکێتی ئاشکرابوو!


 نەوشیروان مستەفا لە دوو توێی نهێنییەکاندا

بەشەکانی ١  ٢  ٣  ٤



arrowبزووتنەوەی گۆڕان لە دەروازەی میتدۆلۆژییەکی دیکەوە

  کۆمۆنیسته‌کانی دوو سه‌ده‌؛ له‌ قوربانییه‌وه‌ بۆ جه‌للاد

دەوڵەت؛ بابەتێک بۆ گفتوگۆ لەنێوان مارکسییەکان و ئانارکیستەکانی کوردستاندا

 ئیخوان المسلمین خەنجەری ژەهراوی دەستی ئیمپریالیزم بۆ لێدان لە دڵی شۆڕشی عەرەبی

ئایا جیاکردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت بەسه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سێكیولار بداته‌ده‌ست؟

بۆچی ئازادیخوازه‌کان دژی پیرۆزکردنی شته‌کان ده‌جه‌نگن؟


arrowشۆڕش دەستی پێکردووە،چی بکرێت؟!

arrowشۆڕش له‌باربرا؛ ده‌بێت چی بکرێت ؟

نهێنییەکانی پشت پەردەی تیرۆرکردنی کوڕی ساڵح موسلیم و ئەندامی سەرکردایەتی پەیەدەو پ ک ک بە فەرمانی بارزانی ئاشکرابوو!


هێنری کیسنجێر : جەنگی جیهانی سێیەم نەخشەی بۆداڕێژراوە و کەسانێک دەنگی تەپڵی جەنگ نابیستن، ئەوانە کەڕن !