هه‌واڵ
ڕاپۆرتی تایبه‌ت
سیاسه‌ت
‌‌‌ئابووری
‌فه‌لسه‌فه‌
تیۆری‌
‌ته‌نز‌
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر
‌‌‌زانست و ته‌کنه‌ڵۆژیا‌
ده‌سه‌ڵات ‌‌
ئۆپۆزسیۆن
ئه‌نتی کاپیتاڵیزم ‌
‌مقالات عربیة
‌مقالات فارسی‌‌
‌ ‌English articles
‌وه‌رگێڕان ‌
‌کتێبخانه‌
‌فەرهاد فەرج ئەمین ‌
‌‌
<August 2015>
SuMoTuWeThFrSa
2627282930311
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
303112345



هەمووتان "بەعس" ین


 ئەم پرۆژەیەی گۆڕان بۆ شاری سلیمانی تا ٥ ساڵی داهاتوو لە لاپەڕەی پێشەوەی سایتەکەماندا دەمێنێتەوە!


پشکی نەوشیروان مستەفا و سەرکەوتی کوبە لە ئازادکردنی تاوانبار" تاریق ڕەمەزان"دا


میتۆدی" بەعسناسی " و " کۆمەڵناسی " بەختیار عەلی لە ژێر چەند سەرنجی ڕەخنەگرانەدا


  ژنی دیکتاتۆرە عەرەبەکان خەریکی چین؟


 پێی یەکێتی ئەوروپا لەسەر مینی "ڕاست" و "چەپ"؛ داڕمانی یەکێتی ئەوروپا تراژیدیای سەدەی بیست و یەکەم دەبێت!


 داڕمانی یۆرۆ، داڕمانی یەکێتی ئەوروپا


٢١ساڵ بەدوای ڕاپەڕیندا؛ یادێک لە بزووتنەوەی شوراکان


 کارڵ مارکس له‌ نێوان ڕوخانی دیواری به‌رلین و داڕمانی ۆاڵ ستریتدا

ئاوڕێک لە کۆمۆنەی پاریس

loadingدوو دیوی یەک دراوی قەڵەب؛ ڕۆشنبیرانی ئەم بەر و ڕۆشنبیرانی ئەو بەری سەرۆک

بەدوای  فەرمانی بارزانی بە سەر بەناو ڕۆشنبیرو ئەکادیمیە موچەخۆرەکانی بۆ خستنەڕووی داوای درێژکردنەوەی پۆستی سەرۆکایەتیەکەی، ڕەوە مشەخۆرێکی ئەکادیمی و خاوەن بڕوانامەی خوێندنی باڵا، هاوڕا لەگەڵ ڕەوێکی دیکە لە شایەرو زوڕناژەن و موهەریج ئیمزایان لەسەر داوا نامەکەیانکرد کە جەخت دەکاتە سەر پێویستی مانەوەی بارزانی لە پۆستەکەیدا. بەدوای ئەمەدا، ڕەوە خۆ بە نووسەرزان و خۆ بە ڕۆشنبیرزانێکی دیکە، کە کۆیلەی سیاسەتباز وسەرانی حیزبەکانی شەریکی بارزانین لە دەسەڵاتدا، وەک سەردەمی هەموو شەڕو ناکۆکییەکانی سەرانی بزووتنەوەی کوردایەتی دەستیان بە سەنگەرلێدان و سەنگەرگرتنکرد بەرامبەر ڕەوە نووسەرەکەی مەسعود بارزانی. ئەم ڕەوە نووسەر و خۆ بە ڕۆشنبیرزانە، کە زیاتر لە دەوری بزووتنەوەی گۆران و یەکێتی کۆبوونەتەوە، هەمیشە ڕۆڵی سوپای یەدەکی ئەو دوو لایەنە دەبینن و لەکاتی ناکۆکی وشەڕی سەرکردەکانیان لەگەڵ یەکتریدا بانگ دەکرێنەوە بۆ خزمەتی سەربازی حیزبیان و بەرەڵا دەکرێنە مەیدانی جەنگی ووشەوە. ئامانجیش لەو جەنگە گەمژاندن و چەواشەکردنی خەڵکە لەسەر کێشە لابەلاییەکان.

هەڵبەت ئێمە بڕوامان بەوە نییە کە لە ناو میللەتی کورددا یەک ڕۆشنبیر و یەک خاوەن فیکری تێدا بێت.  ئەوانەی کە خۆیان بەڕۆشنبیر و خاوەن فیکر ناساندووە، هیچ نین جگە لە کۆمەلێک دز و کۆپییەچی فیکر. پۆزلێدانی ئەوانە بە فیکر، فەلسەفەو مەعریفەوە، جگە لە پۆزلێدانی گەمژەکان بە سەر فیکرو زانستە مرۆییەکاندا هیچی دیکە نییە.

لەهەردوو بەرەی جەنگی کەلامی نێوان دانانەوەو هێنانەخوارەوەی مەسعود بارزانی لەسەر کورسییەکەی لەپۆستی سەرۆکایەتی هەرێمدا، یەک ڕاستی وەک ڕۆژی ڕوون وایە و بە بێژنگی نەیاری و هاوڕایی سەربازانی حیزب و سەرۆک ناگیرێت؛ شەڕی کۆیلەکانی حیزبە لەسەر کەمی و زۆری ئەو بەشە خۆراکەی کە لەلایەن خاوەنەکانیانەووە پێیان دەدرێت.

گاڵتەجاڕی شەڕی قەڵەم و کەلامی کۆیلەکانی حیزب لە کوردستاندا ئەوەیە کە ئەوان بە ناوی "بەرژەوەندی گشتی و خەڵک"ەوە ژاوە ژاوەکان دەنووسنەوە، لە حاڵێکدا و لە ڕاستیدا ئەوان شەڕی بەشە پارە، بەشە پۆست و دەسەڵات، بەشە موچەو بەشە زەوی و خانوو وەرگرتن دەکەن لە خاوەنەکانیان. سیناریۆی ئەکادیمی، ڕۆسنبیر و هونەرمەندەکانی کۆیلەی ئەم بەرو ئەو بەری ناوچەی زەرد، سەوز و نیلی لەمەزیاتر نییە و ئەوان دوو دیوی یەک دراوی قەڵبن.

ڕۆشنبیر، نووسەر، ئەکادیمی و هونەرمەندی هیچ میللەتێک وەک ئەم ڕەوە قەلەم و زوڕناژەنەی  حیزب و سیاسەت لە کوردستاندا، لەبەردەمی پارەو پۆستدا کاراکتەری تێکنەشکاوە. سەرانی حیزب، دەسەڵات و سیاسەت لە کوردستاندا لە بنەڕەتەوە شەخسییەتیان تێکشکاوە. ئەم تێکشکانە لە کەسایەتی ئەواندا، زیاد لە هەر تاکێکی کۆمەڵگە لە کەسایەتی بە ناو ڕۆشنبیر و ئەکادیمییەکانیدا ڕەنگیداوەتەوە. ئەو بۆ ئەوەی لەدەسەڵات و هێزدا بمێنیتەوە، ئامادەیە هەرچی سوکایەتییە لە دەوڵەتەکانی دەروبەری و تەنانەت لە دوورترین دەوڵەتەکانی جیهان لە سنورەکەی خۆیەوە قەبوڵی بکات و ئەمەش ناو لیبنێت " دیپلۆماسی " زیرەکانە و حەکیمانە!. ئەکادیمی و ڕۆشنبیرە دەربارەکەشی بۆ ئەوەی دڵۆپێکی لە دەسەڵات، پارەو سەرمایەی ئەو پێبگات، ئامادەیە خۆی لەبەردەمی ئەوێکی نەخوێندەواردا تا ئاستی کەمتر لە دڵۆپێک ئاو بچووک بکاتەوە.

 ئەوانەی ئیمزایانکردووە بۆ مانەوەی بارزانی لە پۆستەکەیدا و ئەوانەشی کە لەژێر سێبەری نەوشیروان مستەفا و جەلالییەکانەوە ئەو پێڕەیان داوەتە بەر دەستڕێژی ووشەی ئاڵ و واڵا، بەشیکن لەو خۆبچوکردنەوەیە لە بەردەم پیاوە بچووکەکانی دەسەڵات، حیزب و سیاسەت لە کوردستاندا.

لە کۆتاییدا؛ کاراکتەر تێکشکاوترین توێژی کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگەی کوردستاندا ئەو توێژەیە کە پێیان دەڵێن ئەکادیمی و ڕۆشنبیرەکان. هەلپەرستترین، ڕاڕاترین و فێڵبازترین توێژی کۆمەڵایەتی ئەو توێژەیە کە بە قەدەرقورسایی سەرۆکی حیزب و سەرۆکی هەرێمەکەی کتێبی خوێندۆتەوە، نووسیویەتی و لێکۆڵینەوەی کردووە، بەڵام لەبەردەمی سەرۆکە نەخوێندەوارەکاندا بۆ پارە و پۆست بەچۆکدا هاتووە!. ئەم توێژە لەمبەر بێت یان لەو بەر، لە چاوی ئێمەوە هیچ جیاوازییەکیان نییە و تەنها دوو دیوی یەک دراون!.

loadingفێدرالیزم

به‌کورتی دەبێت بنه‌مای کۆمه‌ڵگه‌ی داهاتوو، تێکه‌ڵه‌یه‌ك بێت له‌ فیدریاڵییه‌ هاوبه‌شییه‌ کرێکارییه‌کان و به‌ڕێوه‌بردنی فیدراڵییه‌کانی (کۆمیونه‌کان- شاره‌وانیه‌کان)، پێویستە ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ به‌رده‌وام گه‌شه‌بکات، تا ده‌گاته‌ ئه‌و پله‌یه‌، که‌ واتایه‌کی  فراواتر ببه‌خشێت و سه‌رتاسەری دونیا بگرێته‌وه‌‌‌‌‌.

چه‌نده‌ هزری (پرۆدۆن) زیاتر پێبگه‌یشتایه‌، بیرۆکه‌ی فیدراڵیی زیاتر بەرجەستەتر ده‌بوو، ئه‌و له‌ پەرتووكه‌که‌یدا (بیروباوه‌ری فیدراڵیی) ده‌ریده‌خات، که‌ خۆی به‌ فیدراڵییخوازتر ده‌زانێت، له‌وه‌ی که‌ ئازادیخوازبێت. هه‌رچه‌نده‌ شارۆچکه‌ دێرینه‌کان ناوبه‌ناو له‌نێوان خۆیاندا له‌ په‌یوه‌ندییه‌کی فێدراڵییدا یه‌کیانگرتووه‌، به‌ڵام ئه‌و چه‌رخه‌ به‌سه‌رچوو، گیروگرفتی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ به‌ڕێوه‌بردنی وڵاته‌ زه‌به‌لاحه‌کانه‌. (پرۆدۆن) ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ تێبینی داوه‌ "گه‌ر ڕووبه‌ری وڵاتێك له‌ ڕووبه‌ری شارێك زیاتر نه‌بوو، ئه‌وا له‌و بارە‌دا به‌ ئازادی چاری ئه‌و پرسە‌ له ‌ده‌ستی خۆتاندایه‌‌، به‌ڵام دەبێت ئه‌وه‌ له‌یادنه‌که‌ین، که‌ ئه‌و پرسە پابه‌ندی ئه‌وه‌یه‌، که‌ ئێستا میلونه‌ها دێهاتوو شارۆچکه ‌و شار هه‌ن، پێویستناکات کۆمه‌ڵگه‌ به‌سه‌ر چه‌ند دونیایه‌کی گچکه‌ گچکه‌دا دابه‌شبکه‌ین،چونکه‌ یه‌کێتی پێویسته‌.

(ده‌سه‌ڵاتگه‌را)کان خوازیاری ئه‌وه‌ن، که‌ به‌ پێی یاسای (سه‌روه‌ری) کۆمه‌که‌ ناوچه‌ییه‌کان به‌ڕێوەبەر‌ن.‌ (پرۆدۆن) دژی ئه‌وه‌یه‌ و ناڕازییه‌، چونکه‌ به‌ بیروبۆچوونی ئه‌و به‌ پێی خودی هه‌مان  یاسای یه‌کگرتن، ئه‌و جۆره‌ به‌ڕێوه‌بردنه‌ ئەستەمه ‌" ناتوانرێت ئه‌و کۆمه‌کانه‌‌ (...) که‌رت که‌رت بکرێن، چۆن ناشێت که‌سێکی نێوشار هاونیشتمانیی سه‌ربه‌خۆیی خۆی له‌ده‌ستبدات، ئاوه‌هاش، هیچ کام له‌و کۆمه‌کانه‌ نایانه‌وێت ڕێز و گه‌وره‌ییان لێزه‌وتبکرێت، زه‌وتکردن ده‌بێته‌ مایه‌ی دروستبوونی دژایه‌تییه‌کی بێچاره‌ی نێوان گه‌وره‌یی گشتییه‌کان و گه‌وره‌یی تایبه‌تییه‌کان، به‌واته‌یه‌کی دی ده‌بێته‌ مایه‌ی به‌گژاچون و ناته‌بایی نێوان دوو ده‌سه‌ڵات، له‌و باره‌شدا ڕه‌وه‌که‌ ده‌بێته‌ ڕه‌وی دژ به‌ پێشکه‌وتنی یه‌کێتی، له‌ كەتواردا ئه‌و خواسته‌ی (ده‌سه‌ڵاتخواز)ان ده‌بێته‌ خواستی ڕێکخستنی دابه‌شبوون، نه‌ك ڕێکخستنی یه‌کێتی.

سیستمی ( یه‌کێتی قوتدان) به‌پێویست شاره‌کان و کۆمه‌ڵه‌ سروشتییه‌کان له‌ مه‌نگه‌نه‌ی ڕێکخستنی پله‌به‌رزی ده‌ستکرد ده‌دات، بۆ نموونه‌ (ده‌وڵه‌ت)، ئه‌وه‌ش به‌مه‌به‌ستی به‌نێوه‌ندیکردنیان له‌ کۆمونیزمی میرایەتی (حکومه‌تی)دا، ئه‌وه‌ش سته‌مکارییه‌کی ڕاسته‌قینه‌یه ‌و دژی ویسته‌ سروشتییه‌که‌ی ئه‌و کۆمه‌ڵانه‌یه ‌و ده‌چێته‌ خانه‌ی سیستمی ئیمپریالیزمی کۆمونیسته‌وه‌.

به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و سیسته‌مه‌وه‌، یه‌کێتی و نێوه‌ندە ڕاسته‌قینه‌كان، له‌ گرێبه‌ستێکی ئازادی  هه‌ره‌وه‌زی فیدراڵیی ناوچه‌کان و هه‌رێمه‌کانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرن، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ ئه‌و چه‌شنه‌ یه‌کێتی و نێوه‌ندییه‌ ئازاده‌، کارێکی ئەستەمه‌ "تاکه‌ ئازاده‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ وه‌ستای نێوه‌ندیین (...) واته‌ ئه‌و نێوه‌ندییه‌ ڕێکه‌وتنێك و یه‌کێتییه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تییه ‌(...) بۆئه‌وه‌ی یه‌کێتی نیشتمانی له‌ گومان به‌دووربێت، دەبێت ئه‌و یه‌کێتییه‌  له‌ توانا و فه‌رمانه‌کاندا نێوه‌ندی بێت، به‌و مه‌رجه‌ له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ بێت، له‌ بازنه‌وه‌ ڕوه‌ و چه‌ق بێت و خۆی فەرمانڕەوایی خۆی بکات، له‌و باره‌دا چه‌نده‌ نێوه‌نده‌کان زۆرتر بن، نێوه‌ندێتی به‌هێزتر و توندووتۆڵتر ده‌بێت ".

سیستمه فیدراڵییەكان ته‌واو به‌ پێچه‌وانه‌ی سیستمه‌ میرایەتییه‌کانه‌وه‌یه‌ و دژیانه‌، هه‌رچه‌نده‌ بیروباوه‌ڕی ئازادیخوازیی و بیروباوه‌ڕی ده‌سه‌ڵاتخوازیی له‌ ململانێیه‌کی به‌رده‌وامدان، به‌ڵام له‌وه‌ زیاتر هیچ چاره‌یه‌کی دیكە نییه‌، که‌ دەبێت ئازادی و ده‌سه‌ڵات ئاشتبنه‌وه ‌و ته‌بابن، هه‌رچی گیروگرفتێکیش له‌و ته‌باییبوون و ‌ئاشتبونه‌وه‌یە بکه‌وێته‌وه‌، فیدراڵی ده‌بێته‌ به‌ربه‌ستی ئه‌و گیروگرفتانه‌ و بواریاننادات و چاره‌یانده‌کات، شۆڕشی فه‌ره‌نسی چه‌ند  سه‌ره‌تای ڕژێمێکی نوێی هێنایه‌گۆڕێ، میراتگری ئه‌و شۆڕشه‌، واته‌ چینی کرێکار، ئاگاداری سه‌ره‌تاكانی ڕژێمە نوێیهكە‌یه‌، ئه‌ویش (یه‌کگرتن)ی هه‌موو گه‌لانه‌، واته‌ دروستبوونی (کۆنفیدڕاڵی کۆنفدراڵییه‌کان) ئه‌و چەمك و واژەیە له‌ خۆڕا و به‌ ڕێکه‌وت به‌کارنه‌هێنراوه‌، میراتگری ئه‌و شۆڕشه‌ لێیان به‌ ئاگایه‌‌‌‌.

(پرۆدۆن) پێشبینی ئه‌وه‌یکردووه‌، که ‌"سه‌ده‌ی بیست‌ ده‌بێته‌ چه‌رخی دروستبوونی فێدراڵییه‌کان".

پاشان (باکۆنین) له‌و بواره‌دا تێڕوانینی (پرۆدۆن) به‌رزده‌نرخێنێت و هه‌وڵی پێشخستن و قوڵکردنه‌وه‌ی ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆی خۆی و دژی (یه‌کێتی ده‌سه‌ڵاتخواز) ده‌وه‌ستێته‌وه ‌و لایه‌نی (یه‌کێتی فیدراڵی) ده‌گرێتەوە، ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ وتوویه‌تی " کاتێك ده‌وڵه‌ت له‌نێودەبرێت و سته‌مکاری به‌سه‌ر تاکه‌کانه‌وە له‌نێوده‌چێت، ئه‌و کاته‌ هاوبه‌شییه‌کان و شاره‌وانییه‌کانی ناوچه‌کان و هه‌رێمه‌کان گورجوگۆڵتر و كوتوارییترو به‌هێزتر ده‌بن، (ده‌سه‌ڵاتخوازان) هه‌میشه‌ یه‌کێتی ڕوخساری دۆگماتیستی میرایەتی و یه‌کێتی زیندووی كەتواریی تێه‌ڵوپێکه‌ڵده‌که‌ن، یه‌کێتی زیندوو و كەتواریی زاده‌ی ورده‌کارییه‌کانی تاکه‌کان و په‌یمانێکی ئازادانەی (...) هاوبه‌شییه‌ کرێکارییه‌کانی شاره‌وانییه‌کانی هه‌رێمه‌کان و وڵاتەكانە.

(باکۆنین) جه‌ختی له‌سه‌رئه‌وه‌ کردووەته‌وه‌، که‌ دەبێت له‌ نێوان شاره‌وانییه‌کانی ناوچه‌کان و هه‌رێمه‌ سه‌ربه‌خۆکاندا بازنه‌یه‌کی په‌یوه‌ندیی هه‌بێت، چونکه‌ هاریکاری له‌ ئازادی جیاناکرێته‌وه‌، با  شاره‌وانییه‌کانیش سه‌ربه‌خۆبن، ئێمه‌ ناتوانین ئه‌وه‌ بهێنینه‌ پێشچاومان، که‌ فیدرالی ده‌بێتە مایه‌ی دروستبوونی گۆشه‌گیری و خۆپهر‌ستی، چونکه‌ ئه‌و شاره‌وانییانه‌ هه‌ست (...)  به ‌گرنگی هاریکاری نێوان خۆیان ده‌که‌ن و توندوتۆڵ یه‌کده‌گرن، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و یه‌کگرتنه‌ کاربکاته‌ سه‌ر ئازادی هیچکامێکیان.

له‌ دونیای  نوێدا له‌ هه‌مان وڵاتدا و له‌نێوان هه‌موو پارچه‌کانیدا، هه‌روه‌ها له‌نێوان وڵاته‌ جۆراوجۆره‌کانیشدا، چه‌نده‌ها په‌رژه‌وه‌ندی مادی و هزریی و وره‌یی هه‌ن، که‌ دروستبوونی یه‌کێتی به‌چه‌شنێك كەتواریی بێت، گه‌ر ده‌وڵه‌تیش له‌نێوببرێت ئه‌و  هه‌ر بتوانێت بژی.

فیدرالی چه‌کێکی دوولایەنەیە، باشتر بڵێین دوو جۆره‌ جگه ‌له‌وه‌ی که‌ باسمانکرد، جۆرێکی دی هه‌یه، كە بە‌ ‌ فیدراڵی (الجیرندیة girondin) ناسراوه‌ *** ئه‌م جۆره‌یان سه‌رده‌می شۆڕشی فه‌ره‌نسی دژی شۆڕشخوازیی بووه‌، ته‌وژمی پاشایی (شارل مۆراس) **** بووه‌، داوای پراکتیزه‌کردنی (ناوچه‌گه‌ریی le régionalisme)ی کردووه‌، ئه‌و جۆره‌ فێدراڵییه‌ له‌ هه‌ندێك وڵاتدا پیاده‌ده‌کرێت، بۆ نموونه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا و سروشتێکی ده‌ستووریی پێدەبه‌خشرێت، به‌بێئه‌وه‌ی ئه‌و به‌خشینه‌، هه‌موو مافه‌ شارستانییه‌کانی *******، تاکه‌کانی له‌به‌رچاوبگرێت، بۆ نموونه‌ مافه‌کانی (پێستڕه‌شه‌کان)

(باکۆنین) له‌و بڕوایه‌دا بووه‌، که‌ ته‌نها سۆسیالیزم ده‌توانێت خۆراکبه‌خشی نێوه‌ڕۆکه‌ شۆڕشگێڕه‌کەی‌ فێدرالیزم بێت، هه‌ر له‌و بڕوایه‌شه‌وه‌ بووه‌، که‌ لایه‌نگره‌کانی ئه‌و له ئیسپانیا  پارتی فیدراڵیی بۆرجوازیان ڕه‌تکردەوە، ئه‌و پارتە (پی ی مارگال Pi y Margall) پێشڕه‌ویی ده‌کرد، ئه‌و زه‌لامه‌ خۆی به‌ (پرۆدۆن)ی زانیوه‌، لایه‌نگره‌کانی (باکۆنین) ته‌نها هه‌ر ئه‌و حزبه‌یان ڕيتنه‌کردەوه‌، به‌ڵکو ساڵی 1873 ***** سه‌رده‌می کۆمارییه‌ ته‌مه‌ن کورته‌ له ‌باربراوه‌که‌‌،باڵی چه‌پی (کانتونیان)یشیان ****** ڕەتکردەوە.

 

نووسینی: دانییل گیرین

وەرگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: سه‌لام عارف

 

********************************

په‌ڕاوێز

* پەرتووكی – من العقیدة الی الممارسة،  دانییل گیرین

** بابه‌تی (12) له‌ (گه‌ڕان به‌دوای کۆمه‌ڵگه‌ی داهاتوودا)ی په‌رتووکی ناوبراو، به‌ بیروبۆچوونی من کارێکی خراپناکه‌ین، گه‌ر ئه‌و جۆره‌ فێدراڵییه‌ی (پرۆدن) و (باکۆنین) به‌راوردبکه‌ین به‌ ده‌ستخستنه‌ نێوده‌ست و ماچوموچه‌ ڕامیارییه‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ بۆ نموونه له ‌‌(عێراق)-و-ك

*** les girondins کۆمه‌ڵه‌یه‌کی ڕامیاریی بووه‌، سه‌رده‌می شۆڕشی فه‌ره‌نسی دژی باڵاده‌ستی پاریس بووه‌. و.ع

**** نووسه‌رێکی فه‌ره‌نسی 1868-1952 نه‌ته‌وه‌خوازی توندڕه‌و بووه‌، بیروڕاکانی کاریگه‌رییه‌کی زۆریان  له‌سه‌ر باڵی کۆنەپارێزی بۆرجوازی فه‌ره‌نسی داناوه‌. و.ع

***** مافی تاك له‌وه‌ زیاتر، که‌ وێردی سه‌رزمانی سیاسه‌تبازه‌ ده‌مقه‌ڵه‌باڵغه‌کانه ‌و هیچیتر نییه‌، بۆچی؟ چونکه‌ مافی تاك له‌وێدا به‌ربه‌ستده‌کرێت، که‌ مافی ڕه‌های ده‌وڵه‌ت ده‌سپێده‌کات، مافی ڕه‌های ده‌وڵه‌تیش هه‌موو کونوقوژبنه‌کانی نێو کۆمه‌ڵگه‌ی ته‌نیوه‌ . و.كـ

****** له‌ (کانتون)ه‌وه‌ هاتووه‌، جۆرێکه‌ له‌ دابه‌شکردنی به‌ڕێوه‌بردن، له‌و چه‌شنه‌ی ئێستای سویسرا. و.ع

loadingهه‌رێمی کوردستان و ئه‌نجوومه‌نی هاریکاری که‌نداوی عه‌ره‌ب له‌ ته‌رازووی هێزدا

باسی یەكەم :- تەرازووی هێز لەلای هانز ج . مورجینثاو :

تێڕوانینەكانی ( مورجینثاو ) دەكەینە یەكەم نموونەی شیكردنەوەی توانایی یەكانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی لە تەرازوی هێزەكاندا و جێگە و شوێنی لە ناوچەكە و كۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا دیاری دەكەین . لە كتێبی ( سیاسەت لەنێوان نەتەوەكاندا) ( السیاسە بین الامم ) نووسەر زیاتر بە باوكی تیۆری سیاسەتی واقیعی سەردەم دادەنرێت و بە سەرمەشقی سیاسەتی واقیعی كلاسیكی نوێگەرا ناوزەند دەكرێت . بەپێ‌ی تێڕوانینەكانی ( ریتشارد لیتل ) بێت بۆ شیكارییەكانی (مورجینثاو ) زیاتر لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا انتقائیە و وورد نی یە بە شێوەیەكی فراوان . وە ئەمەش زیاتر سوودمەندی (مورجینثاو ) نیە لەم ڕووەوە بۆ تەرازووی هێز ، پێ‌ی وایە بۆئەوەی شیتەڵ كاری بكەیت بۆ تەرازووی هێز (مورجینثاو ) ئەڵێت ئەبێت لە ڕێگەی "دوو كرداری دینامیكی تەواو جیاوازەوە ، یەكەمیان پەیوەندی هەیە بە تەرازووی هێزەوە بەهۆی ئەنجامێكی پەیوەستدار كە خواستی نی یە لە بەشداری پێ‌ كردنی هێزە گەورەكان لەو ئالیەتەی كە ئەیبات بەرەو خۆزاڵ كردن . بەڵام دووەمیان پەیوەندی بە كۆمەڵێك هۆكارەوە هەیە كە هۆكاری كۆمەڵایەتی زۆر خەیاڵی ، و ماددییەكی ئاڵۆزن "16 لە ڕێگەی ئەم شیكارییەوە ئەوە دەردەكەوێت كە ئەو دوو هۆكارە میكانیكی یەیە كە دینامیكیەتی تەرازووی هێز هیچ كاتێك بەلای دەوڵەتانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی یەوە نی یە و ناتوانێت لە تەرازووی هێزەكاندا ڕۆڵ و كاریگەری خۆی بنوێنێت ، هەروەكو ئەوەی كە لە پێشتردا ڕوونمان كردووەتەوە . دینامیكیەتی پەیوەندییەكانی ئەو دەوڵەتانە بەهێزەكانی ترەوە ، یان پێوەرەكانیان بەپێ‌ی پێوەری سیاسەتی نێودەوڵەتی و سیستەمەكەی بە هێز و تەرازوو بپێورێت ئەوا ناتوانێت دەوور و كاریگەری بگێڕن یان زلهێزەكان نایەڵن بیگێڕن لەسەر ئاستی ناوچەكە و بازاڕی جیهانی نەوت و لەسەر ئاستی سیاسەتی ئابوری لە جیهاندا . لێرەدا نامەوێت زۆرتر و دووبارە ڕوونكردنەوەی لەسەر بكەم چونكە لە پێشتردا ڕوون كردنەوەی زیاتری بۆ كراوە .

باسی دووەم :- تەرازووی هێز لەلای هیدلی بول :

یەكێكی تر لە نموونەكانی بیرمەندی تیۆری سیاسەتی تەرازووی هێز ڕوون كردنەوەی بۆ كردووە ، ئەویش ( هیدلی بول )ە كە لە كتێبی ( كۆمەڵگای ئانارشیستی ) ( المجتمع الفوضوی )  چۆن( مورجینپاو ) جیاوازی نەدەكرد لەنێوان سیستەمی نێودەوڵەتی و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی . ئاوا ( هیدلی بول )ش نەیكردووە " ئەو  دینامیكیەتەی تەرازووی هێزەی كە هەردووكیان دیاری كران لە پێشەوەدا پەیوەندییان هەیە پەیوەندییەكی توند و تۆڵ بەو جیاوازی یە كە ( بول ) دیاری كردووە لەنێوان تەرازووی هێز دەرخەر (العرضی) و مەبەست دار (المقصود) ، بەڵام لەڕاستیدا ( بول ) تەرازووی هێزی دەرخراو (العرضی) نابەستێتەوە بە سیستەمی جیهانی یەوە ، بە شێوەیەكی تەواو و محكەم (پتەو) و هەروەها تەرازووی هێزی مەبەستدار (المقصود) نابەستێتەوە بە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی " 17 .

بەم پێیەش بێت كاتێك كە غیابی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی هەبێت سیستەمی نێودەوڵەتی تەرازووی هێزەكەی (عرضی) دەبێت ئەوا نیزامە نێودەوڵەتیەكەش نیزامی ئانارشیستانە دەبێت . لەو سیستەمە بێ‌ سەر و بەرەدا كە یاسای نێودەوڵەتی هیچ جێگا و شوێنێكی نابێت لە دیاری كردنی پەیوەندی نێودەوڵەتیدا و بەم پێیەش هەموو شتێك لە توانای و هێزی سەربازی یەوە سەرچاوە دەگرێت ئەو كاتەش ناتوانێت یان نایەڵێت ئەگەر بۆی بكرێت هیچ هێز و دەوڵەتێك سەرچاوەی مەترسی بێت بۆی یان بیەوێت لە كاتێكی گونجاو و هەڵكەوتودا كاریگەرییەكی ئەگەر بچوكیش بێت لەسەریان دابنێت .

وە ئەمەش بەبەردەوامی لە كۆمەڵگایەكی نێودەوڵەتی ئاوادا ئارامی و سەقامگیری دروست نابێت لەو كۆمەڵگایانەدا . لەو كاتانەدا تەرازووی هێزی دامەزراوەییانەی نێودەوڵەتی لەدەست هێزێكی گەورەدا كۆدەبێتەوە و سەرچاوەیەكی زۆر و زەوەندی زیندوی بۆ ئەو سیستەمە دەكەوێتە دەست لە كۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا . وە ئەمەش چوار سەرچاوەی هەیە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ، ئەو دامەزراوانەش بریتی یە لە یاسا نێودەوڵەتیەكان ، و جەنگ و ، دبلوماسیەت و هێزدارێكی گەورە . كاتێك ئەم هێزانە بەدەستی زلهێزێكەوە بێت ئەوا حساب كردنی بۆ هیچ لایەكی تر نامێنێتەوە و ئەو لایەش لە ناوچەكەدا و بەتایبەت تر لایەنی دەوڵەتانی كەنداو لە توانای مرۆییەوە و هەروەها سەربازی و پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری یەوە ، ناتوانێت هیچ شتێكی ئەوتۆ بێت بێجگە لە كۆمەڵێك دەوڵەتانی خێڵ و پاشا هەوەسباز و هەزیل و بێ‌ ئامانجەكان  هەروەها بەم پێیەش و نموونەیەی ( هیدلی بول ) دەوڵەتانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی بتوانن لە تەرازوی هێزدابن ، بەمانای هێز تەرازویی هەروەها بەپێ‌ی ئەو شیكاریەی كە بۆ تەرازووی هێزی مەبەست دار (المقصود) كردوویەتی لەو كاتەدا جێ‌بەجێ‌ دەبێت كە سیستەمی نێودەوڵەتی بە پەیوەستی بە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی یەوە دەبێتە ئامانج ئەمەش نەبەرگەی تەرازووی هێزی توافقی و تەرازووی هێز كە لەسەر پێگەی دژایەتی وەستاوە دەگرن ، ئەم هێزانەی لە كەنداودا هەن وەكو ئەو تیۆرەی لەسەرەوە ڕوونمان كردۆتەوە و بەپێ‌ی سێ‌ لایەنەكەی ناوخۆیی و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی ناتوانن پارسەنگ بن لە بەرامبەر هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتیەكان لە دنیادا . ( بول ) ئەوەی دەست نیشان كردووە لە كتێبی ( كۆمەڵگای ئانارشیستی ) كە ( ریتشارد لیتل ) پێشاندانێكی بۆ كردووە ( لیتل ) دەڵێت : ( بول ) وەصفێكی بۆ تەرازووی هێز كردووە كە " تەرازوی هێزی سادە (بسیط)  بەرامبەری تەرازووی هێزی ئاڵۆز (مركب) تەرازووی هێزی پیشاندەر (عرضی) بەرامبەر تەرازووی هێزی ناوخۆیی ، وە تەرازووی هێزی ژاتی بەرامبەر تەرازووی هێزی بابەتی ، و تەرازووی هێزی عرچی بەرامبەر تەراوزووی هێزی مەبەست دار (مقصود)" 18 .

باسی سێهەم :- تەرازووی هێز لەلای كینیس ن. والتز :

لێرەوە دەچینە ناو بۆچوونەكانی (والتز ) كە دەری بڕیوون لەسەر تەرازووی هێز لە كتێبی (تیۆری سیاسی نێودەوڵەتی) . (والتز) بەشێوەیەكی گشتی تەرازووی هێزەكان وا دەبینێت كە "سیاسەت لەنێوان هێزە گەورەكانی ئەوروپادا" نزیكە لە یاریەوە ، لێرە كەم دەكات و لەوێ‌ زیاد دەكات " واتە دەوڵەتانی ئەوروپی كاردەكەن لەسەر ئەوەی لە هەل و مەرجێكی جیاوازدا هەر بەدەست هاتوویەكی ماددی لەلای یەكێك لە زل هێزەكان لەسەر حسابی هێزێكی تر بەدەست دێت" 19 .

هەروەها بۆ زیاتر ڕوون كردنەوەی ئەمەی سەرەوە ( والتز) دەڵێت هەڵبەت زیاتر مەبەستی لە سیستەمی فرە جەمسەری یە لە تەرازووی هێزەكاندا " لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی هێزە گەورەكان (زلهێزەكان) ، بە بڕوای (والتز) ئەبێتە هۆی زیادبوونی ئاستێك لە نەبوونی بڕوایی وەك ئەوەی هەیە ، هەروەها نابێتە هۆی ئاڵوگۆڕ كردنی كۆت و بەندی بنیەویانەی كە بەشێوەیەكی بنەڕەتی پەیوەستە بە ئەو ئانارشیستیەی كە پەیوەندە بە فرە جەمسەرییەوە " 20 . كاتێك سیستەمی نێودەوڵەتی فرە جەمسەری بوو ئەوا فوچی دروست دەبێت و هیچ لایەك بە بەرژەوەندی هاوبەش كار و چالاكی نێودەوڵەتی ئەنجام نادات بەڵكو بەپێ‌ی بەرژەوەندییەكانی خۆی ئەو سەوداسەری و مامەڵەیە دەكات . لێرەشدا ئەگەینە ئەو دەرەنجامەی كە دەوڵەتانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی لە سیستەمێكی وادا ناتوانێت تەرازووی  هێز بنوێنن ، هەروەكو ئەو سێ‌ هۆكارە ناوخۆ و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی یە ئەیسەپێنێت بە سەریاندا . چونكە هێزە گەورەكان لەو جۆرە سیستەمە نێودەوڵەتیانەدا هیچ هاوكارییەك ناكەن بەلایەنێكی تر ئەگەر بێتو نەیەتە بەرەكەیەوە چونكە هیچ هاوكارییەكی لایەنێكی تر ناكات كە ببێتە لەمپەر لەبەردەم بەرژەوەندی یەكانیاندا تێڕوانینی (والتز) بۆ دوو جەمسەری سیستەمی نێودەوڵەتی "هەموو دەوڵەتان لەناو هەمان بەلەمی كون بوو دان ، بەڵام یەكێكیان بەتەنها خاوەنی گەورەترین زانیاری بەتاڵ كەرن لەو ئاوەی كە دزەی كردووەتە ناو بەلەمەكەیان" 21 .

جارێكی تر بەپێ‌ی ئەم پێوەرەش بێت و بەپێ‌ی ئەو پێكهاتە ناوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی یەی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی بێت . ناتوانن لە ئیستایی بەشێوە تاك جەمسەریشدا كاریگەریان هەبێت هەروەها ناتوانن ببنە جەمسەرەكەی تری ناوچەكە لە سیستەمی دوو جەمسەری لە تەرازوی هێزەكاندا . لەگەڵ ئەوەی كە دوو جەمسەری بەشێوەیەك لە شێوەكان باشترە لە سیستەمی نێودەوڵەتی فرە جەمسەری و تاك جەمسەری. لەڕووی جێ‌بەجێ‌ كردنی بڕیار و یاسا نێودەوڵەتیەكاندا.

هەروەها بەپێ‌ی بڕوای (والتز) تاك جەمسەری "كرداری تاك جەمسەری لە هەندێ‌ بواردا ، نوێنەری سیستەمێكی باشترە لە فرە جەمسەری بۆ چارەسەری هەندێ‌ كێشە" 22 . وەكو بڕوای (والتز) تاك جەمسەری گرنگترە لە فرە جەمسەری و ئەتوانین بڵێین دوو جەمسەری باشترە لە هەردوو جۆرەكەی تری جەمسەرگیری ، هەروەها بەهۆی ئەوەی كە هەندێك جار ئەنجامی خراپی لێ دەكەوێتەوە ، چونكە وەك تاك جەمسەری مامەڵە دەكەن ، لەبەرئەوەی هەندێك هاوكاری دەكەوێتە نێوانیانەوە ، لەگەڵ ئەوەی كە بە بەردەوامی لە بۆ سەدان بۆ یەكتری و هەڵكەندنی چاڵ تا بە زیندوویی بتوانن بە هەر شێوەیەك بێت یەكتری بنێژن . لەگەڵ ئەوەی كە ڕێكەوتن لەسەر شتێك دەكەن و بە سوود بۆ خۆیان و بە  دۆڕاندن و زیان گەیاندن بە ئەوانی تر .

بــــەشــــی دووەم

باسی یەكەم :-  كاریگەری ڕەوتی ئیسلامی سیاسی لەسەر هەرێمی كوردستان

دیارە ڕەوتی ئیسلامی سیاسی ، كاریگەری زیاتری لەسەر ئەو ناوچانە هەیە كە زۆری دانیشتوانەكانیان موسوڵمانن و كەلتووری ئیسلامی تیادا باڵادەست و زاڵە و تێكەڵ بە ژیانیان بووە . ئەو جۆرە وڵاتانە لە واری ئابووری و جڤاكی و سیاسیەوە پڕە لە پاشاگەردانی و بێ‌ سەروبەری و نایەكسانی . زۆربەی هەرە زۆریان وڵاتی ناپیشەسازین و ئەگەر جۆرە پیشەسازییەكیشیان تیادابێ‌ ئەوا لە ئاستێكی هێندە نزمدایە ، لە نرخی نەبوودایە . ئەو وڵاتانە تا ڕادەیەك وڵاتی كشتوكاڵین و شێوازی كشتوكاڵەكەشیان كۆنە و مۆدێرنیتە نەكراوە ، بۆیە لەو ڕووەشەوە بە وڵاتی كشتوكاڵی پاشكەوتوو دەژمێردرێن و لە ڕووی بەرهەمهێنانی ناوخۆییەوە ، پێداویستیەكانی ژیانی ڕۆژانەی جەماوەری خەڵكیان پێ‌ دابین ناكرێت .. بۆیە ژیان لەو چەشنە وڵاتانەدا دوورە لە هەر پرەنسیپ و ئاكارێكی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و گەییوەتە ئاستی بەكۆیلەكردن و كۆیلاندنی كۆمەڵگە و بێ‌ بەشكردنی لە هەر ئازادیەكی بەشەری ، لە زۆربەی ئەم وڵاتانەدا ئاین نەك هەر لە دەوڵەت و دەسەڵات جیانەكراوەتەوە ، بەڵكو كراوە بە سەرچاوەی هەرەسەرەكی داڕشتنی یاسا و ڕێسا مەدەنیەكانیش . هەڵبەتە پاشكەوتنی ئابووری و هەرەس و نائومێدی دەروونی ، باشترین زەمینەیە بۆ گەشەكردن وپەرەسەندنی باوەڕی سیاسی ئاینی ، چونكە وەختێ‌ ئینسان لەباری ئابووری و دەروونیەوە دادەڕوخێت و دەكەوێتە گێژاوێكی ئابووری و دەروونی ترسناك و لەچارەسەر نەهاتووەوە ، بەدوای فریادرەس دا دەگەڕێت و ئەم فریادرەسەش زیاتر خۆی لە ئاین و سیاسەتی ئاینی دا دەنوێنێ‌ وەكو ئەمە بە زەقی لە وڵاتە ئیسلامیەكاندا دیار و ئاشكرایە كە زۆربەی هەرە زۆریان وڵاتانی سەرانەسێن و بەرهەمهێنی نەوتن یان خاوەنی سیستەمێكی ئابووری بێ‌ سەروبەرن و لە جێی خۆدا گێرە دەكەن و نەك گرێی هیچ كێشەیەكی حەیاتیان پێ‌ ناكرێتەوە ، بەڵكو لە خەڵكەكەشی دەكەن بە گرێ‌ كوێرەی لە كرانەوە نەهاتوو. بۆیە لەو جۆرە وڵاتانەدا لەپاڵ شێوازی  زەبرو زەنگ و چەوسانەوە و سەركوتكردندا ، دەرگا لە ڕەوتە ئیسلامیە سیاسیەكان دەخرێتە سەر گازی پشت ، تا جەماوەری خەڵك بەجۆرێ‌ بەنج و گەوج بكرێ‌ ، كە لە ئاسمانا بۆ چارەسەری كێشە حەیاتیەكانیان بگەڕێن و تا ماون بە قەرز بژین و خەون بە ڕێگای هات و نەهاتی ئەو دنیاوە بدینن و خۆشی و لەزەتەكانی ئەم دنیایە بۆ دسەڵاتداران بەجێ‌ بێڵن ، تا بێ‌ كێشە و سەریەشە ، لەسەر حیسابی گەوجێتی ئەوان بژین .

جا هەرێمی كوردستان ، نموونەیەكی زەقی ئەم پاشا گەردانی یە ، جگە لەوەی نموونەی پاشكەوتنی پیشەسازی و كشتوكاڵیە ، لەڕووی سیستەمی سیاسی و ئابووری  كۆمەڵایەتیشەوە نەك مایەی حەسوودی یە ، بگرە مایەی بەزەییە . جەماوەری خەڵكی هەرێم بە ڕادەیەك چەواشە دەكرێت كە كەمترین متمانەی بە خۆی نەماوە ، قەڵەمی دەست و پێ‌ شكاو ، وەكو چۆن خنكاو پەنا بۆ پوشكەش دەبات ، بەو ئاوایە چاوی بڕیوەتە دەستی بێگانە و لەو سەردەمی گلۆبالیزە و ئەقڵگەراییە  چڕو چونمووردەدا ، تازە بەتازە بەتەمایە بە پشتیوانی هێزی غەیبانی و لە ڕێگای ڕەوتی ئیسلامی سیاسی یەوە ، بە هەموو شێوە و شێوازە جیاوازەكانیەوە ، ڕزگاری و ئازادی خۆی بەدەست بێنێ‌ ، غافڵە لەوەی كە ئەمە ئاو لە دنگا كوتانە ، نەك ڕزگاری ناكات ، نەك ئازادی پێ‌ نابەخشێ‌ ، نەك پێویستیە مرۆڤایەتیەكانی بۆ دابین ناكات ، بەڵكو سەری لە قوڕ دەنێ‌ و زیاتر دەستەمۆ و كۆیلەی دەكات ، دەیكات بە دەروێش و شۆرباخۆری دەسەڵات .

دیارە لە زۆربەی وڵاتە ئیسلامیەكانی دیكەی دەرێی هەرێمی كوردستانیش دا ، ڕەوتە ئیسلامیە سیاسیەكان ، لەژێر ناوی جیاواز جیاوازدا كاری خۆ دەكەن و بە جۆرەها گوتاری مەزەبی جەماوەری خەڵك دەدوێنن و ئەم دنیا لە بەرچاوی خەڵك سووك دەكەن و بۆ ئەو دنیایان  ئامادە دەكەن و بۆئەوەی هیچ زەرەرێكیان بۆ بەرژەوەندی و ستراتیژیەتی دەسەڵات نەبێ‌ . دیارە ئەم هێز و ڕەوتە ئیسلامیە سیاسیانە زیاتر پارێزەری بەرژەوەندی مادی و مەعنەوی كۆمەڵێك هێزی سیاسی ناوچەیی و جیهانین . ئەمە یەكێكە لە دەرهاویشتەكانی گلۆبالیزە و پەرەسەندنی خەیاڵی تەكنولوژیا و سیستەمی ڕاگەیاندنەوانی دنیا ، كە گۆڕانكاری یەكی گەورەی لە هەموو كایە حەیاتیەكانی ژیاندا دروست كرد و هەر گۆڕانكاریەكی گەورە لە سەرەتاوە جۆرە پاشاگەردانی و ئەنارشیزمێك لەگەڵ خۆیدا دێنێ‌ ، بۆیە گلۆبالیزە تا قاڵبی خۆی وەرنەگرێت ، ئەم پاشاگەردانیە بە ئاسانی نانیشێتەوە و یەكێك لە نموونە و دەرهاویشتەكانی ئەم دیاردەیە راپەڕین و داپەڕینی هەندێ‌ لە وڵاتە عەرەبیەكانە كە مەڵبەندی ئیسلامگەرایین .

هەڵبەتە ، لە كەس شاراوە نیە كە هەوڵی ئەوە دراوە و دەدرێ‌ ئەم دیاردەی ئیسلامی سیاسیە ، لە هەرێمی كوردستانیش دا ڕیشاژۆ بكرێت و ویستراوە لە ڕێگەی پشتیوانی كردنی مادی و مەعنەوی چەند حیزب و حیزبۆكە و ڕەوتی مەزەبیەوە كۆمەڵی كوردەواری چەواشە بكرێت و دۆزە سەرەكیەكەی خۆی كە دەوڵەتی كوردی و ئینسانیانە ژیانە ، لەبیر ببەنەوە ، دیارە ئەم حیزبە ئیسلامیانە زادەی زەرورەتی پێداویستیە مادی و مەعنەویەكانی كوردەواری نین ، بەڵكو نوێنەری هەندێ‌ هێزی بیانی نەیاری كوردن . ئەوەتا بۆ نموونە شانشینی سعودیە ، لە ڕێگەی وەهابیەتەوە دژایەتی بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی ئێران  لە هەرێمی كوردستاندا دەكات ، واتە كوردستان بمانەوێ‌ و نەمانەوێ‌ ، كراوە بە مەیدانێك لە مەیدانەكانی ململانێی دوو هێزی ئیسلامی هاو دژ و هەرگیز بە قازانجی ستراتیژی كورد نیە . هەڵبەتە ئەم ململانییە ، زۆر بە زەقی لە هەرێمی كوردستان دا ، نەك هەر لەنێو حیزب و حیزبۆكە سیاسیە ئیسلامیەكاندا ، بەڵكو لەناو حیزبەكانی دیكەش دا ڕەنگدانەوە و كاریگەریی خۆی هەیە . زیادبوونی هەژموونی سیاسی هەر لایەك لە لایەنەكانی ئەم ململانێ‌ سیاسیە ، هاوسەنگی هاوكێشە سیاسیەكە لە سەرانسەری دەڤەرەكەدا سەنگەلا دەكات . بۆ نموونە (ی.ن.ك) بە گوێرەی لێكدانەوە سیاسیەكانی خۆی بەرژەوەندی حیزبی خۆی لەوەدا دەبینێ‌ كە بەلای ئێراندا رای بكێشێت ، بۆیە زیاتر پشتیوانی لەو ڕەوتە سیاسیە ئاینی یە دەكات كە بەلای ئێراندا مایلە . ( پارتی ) زیاتر بەلای ڕەوتی ئیسلامی  سەر بە سعودیە دا ڕای دەكێشێت ، بەو حیسابەی كە بەرژەوەندی حیزبی خۆیدا زیاتر لەو هەڵوێستەدا دەبینێ‌ . زەقترین نموونەش لەم بارەیەو هەڵبژاردنەكانی كابینەی هەشتەمی حكومەتی هەرێمی كردستانە ، كە ئێران بە قازانجی (ی.ن.ك) هاتبووە سەر خەت و سعودیەش لەڕێگەی ڕەوتی سەلەفی وەهابیەكانەوە بە قازانجی پارتی هاتبووە سەر خەت .. یانی سعودیە ، كار بۆ نزیك كردنەوەی سەلەفیەكان لەگەڵ پارتیدا دەكات ، تا لەم ڕێگەیەوە ، ڕێگە لە گەشەكردنی دەسەڵات و هەزموونی سیاسی ئێران بگرێت و هاوكێشە سیاسیەكە لەم ناوچەیەدا سەنگەلا نەبێت و تەرازووی هێزی دەسەڵاتی سیاسی بەلای ئێراندا قورس نەبێت ..  سعودیە لەڕێگەی ڕەوتە سەلەفیەكانی هەرێمی كودستانەوە  لە دەرگای ناكۆكی هاودژی بەینی (ی.ن.ك) و (پ.د.ك)ـەوە خۆی بە هەرێمی كوردستاندا كردووە .  لە هەڵبژاردنی ناوبراودا ئێران دەنگی بۆ یەكێتی كۆكردەوە و سەلەفیەكانیش دەنگیان بە پارتی دا ، بۆیە سەیر دەكەین یەكێتی و پارتی لە ڕوانگەی بەرژەوەندی تەسكی حیزبایەتی خۆیانەوە ، بۆرە نوێنەرایەتیەكی ئەو دوو هێزە بیانیە هاودژە دەكەن و بە دەگمەن بە نەفەس و هەڵوێستی هاوبەشەوە مامەڵە لەگەڵ حكومەتی ناوەندی بەغدادا دەكەن .

هەڵبەتە دەبێ‌ لێرەدا ئاماژە بەوەش بكرێت ، كە پێكهاتەی خێڵەكیانەی پارتی و ڕژێمی   سعودیە ، خاڵێكی دیكەی هاوبەشی نێوان هەردوو یانە ، سەرۆك ، باوكی ڕەمزیە ، لە سیستەمی خێڵایەتیدا باوك پیرۆزە ، دەبێ‌ ڕێزی بگیرێت و كەس لە قسەی دەرنەچێت !

لە سعودیەش دا هەمان تاس و حەمام بەرقەرارە . وەهابیەكان لە لایەنی ڕوحی و ئاینی بەرپرسن و ماڵباتی سعودیش لە دەسەڵاتی سیاسی بەرپرسن كە ئەمە بۆ خۆی جۆرە دابەش كردنێكی دەورە و بەڵام نابێ‌ ئەوەش لە بیر بكەین كە دین و دەسەڵات لێرەدا دوو ڕووی یەكپارچە دراون ، تەواوكەر و تەواوكراوی یەكترن و بەشەریكی وڵات بەڕێوە دەبەن . بۆیە مامەڵەی ئەوان لەگەڵ پارتیدا، دەنگدانی ڕەوتە ئیسلامیەكانی سەر بەوان ، بە پارتی ، لەو پێودانگەوەیە كە دژایەتی ئێران و مەزەبی شیعە و شیعە گەڕاییە .. واتە كەم كردنەوەی دەنگی یەكێتی ، خۆی لە خۆیدا هەوڵدانە بۆ كەمكردنەوەی تەشەنەكردنی دەسەڵات و هەژموونی سیاسی ئێران لە عێراق و لە ناوچەكەدا. سوونەش ، لایەنێكی دیكەی ئەم ستراتیژیەتەی سعودیەن بەرانبەر بە ڕەوتی شیعەگەرایی ، چەكێكی دیكەی دەستی سعودیە ، داعش و پشتیوانیە لە داعش ! داعش داشەهارەی سعودیەیە ، ئەمڕۆكە لە مەیدانی عێراقدا دژایەتیەكی خوێناوی شیعە ( واتە ئێران )ی پێ‌ دەكات .. كێ‌ دەڵێ لەگەڵ یەكەمین وەچەرخانی سیاسیدا ، هەمان داشەهارە ناكات بە گژ كوردا ، لە هەولێر و دهۆك و سلێمانیش دا ! بەهەر حاڵ ئیدی سعودیەش وەكو هەر وڵاتێكی دیكە و بە شێوازی تایبەتی خۆی و بە گوێرەی توانای خۆی هەوڵ دەدات شەڕ لە سنوور و ئاقاری خۆی دوور بخاتەوە و هێندەی بكرێ شەڕی خۆی بەرێتە ئەو شوێنانەی كە مایەی مەترسین بۆ ئەو .

داعش لە عێرقدا ، پراكتیزە كردنێكی مەیدانی و پراكتیكی ئەو سیاسەتەیە . لەلایەكەوە دژایەتی هەڵكشانی توانا سیاسی و سوپاییەكانی شیعەی پێ‌ دەكات و لەلایەكی ترەوە ئاژاوەیەكی فرە رەهەندی كۆمەڵایەتی ، مەزەبی ، نەتەوەیی ئەوتۆی لە عێراقدا پێ‌ دروست دەكات ، كە عێراق نەتوانێ‌ ببێ‌ بەو دەرگایەی كە ئێران لەوێوە زەفەر لە سعودیە بێنێ‌ . دیارە سعودیە لە پێگەی گرنگی سیاسی هەرێمی كوردستانیش غافڵ نیە ، بۆیە هەمان گەمەی لێرەش لە ڕێگەی ڕەوتە ئیسلامیەكانەوە و بە شێوازێكی بڕێك هێدی تر پیادە كردووە و قەتەریش شان بە شانی سعودیە ، لە هەرێمی كوردستاندا و لە ڕێگەی ئیخوانەكانەوە ، گەمەی سیاسی خۆی دەكات و هەرێمی كوردستان بە خاڵێكی گرینگی یەكانگیری سیاسی سێكوچكەكەی توركیا و سعودیە وقەتەر دەزانێت و بەو نەفەسەشەوە مامەڵە لەگەڵ واقیعی هەرێم و دەڤەرەكەدا دەكات . یەكگرتووی ئیسلامی گوایە ڕەوتێكی میانڕەوە ، نوێنەری ئەو سێكوچكە خەتەرناكەیە و لەوە دەچێ‌ كورد لە گوێی گادا نووستبێ‌ !! هەڵبەتە ئەگەر ئەم بایە لەم كونەوە بێت و حیزبەكانی كوردستان بەردەوام بن لەسەر ئەم گەمە ناكامەی خۆیان ، ئەوا كورد لە ئاستی نەتەوەییدا زەرەرێكی یەجگار زۆر دەكات وبە قۆناغان پاش دەكەوێت ... ئەگەر سەلەفیەكان سووكە قازانجێكی كاتی و رەوتەنیان بۆ پارتی هەبێت ، ئەوا زیانێكی درێژ خایەنیان بۆ جەماوەری خەڵكی هەرێم دەبێت و پارتیش بەبێ‌ وەی لەو زیانە ناخەلەسێت .. جا هەر لەم پێودانگەوە دەشێت بگوترێ‌ ئیسلامی سیاسی بە هەموو ڕەوتەكانیەوە ، میانڕەو ، توندڕەو و سەلەفیانەوە ، ڕەگیان دەچێتەوە سەر یەك سەرچاوە و هیچ خێرێك بۆ هەرێم نادەنەوە و كار بۆ ئەوە دەكەن هەرێم بكەن بە پاشكۆیەكی پوچەڵی بێ‌   شەخسیەتی ، سیاسەت و ئەجندایەكی لە بنەڕەت دا دژ بە خەڵكی هەرێم و هیچ سەنگ و كێشێكی لە هاوكێشە سیاسیەكانی ناوچەكەدا نەبێت .

باسی دووەم :-  هەرێم لە پارسەنگی هێزە ناوچەییەكاندا

جوگرافیای سیاسی هەرێمی كوردستان ، لەو جوگرافیایانەیە كە پێ‌ی دەگوترێ‌ جوگرافیای داخراو ، یانی نە لەسەر دەریایە و نە بەسەر دەریادا دەكرێتەوە . جا كاریگەری ئەم جۆرە وڵاتانە لە ڕووی پەیوەندیە نێودەوڵەتی و ناوچەییەكانەوە ، بەزۆری سست و لاوازە و زیاتر دەكەوێتە ژێر كاریگەرییە هەمە جۆرەكانەوە تا كاریگەری بەسەر دەور و بەرەوە هەبێ‌ . واتە زیاتر دەوری بەركار دەبینێ‌ تا دەوری  بكەر . بۆ نموونە وڵاتانی ئێران و وڵاتە عەرەبیەكان و توركیا و سوریاش ، كە هەر هەموویان كێشەی كوردیان هەیە ، هەر هەموویان سنووری دەریایی گرینگ یان بەلای كەمەوە گوزەرگە و بەندەری ئاویان هەیە و ئەمەش كردوویەتێ‌ كارێك كە لە ڕووی پەیوەندیە ئابووری و سیاسیەكانەوە ئاسانتر بەسەر جیهاندا بكرێنەوە و كاریگەرانەتر بێنە ناو كایە ئابووری و سیاسیەكانەوە و لە هاوكێشە جۆراوجۆرە نێو دەوڵەتیەكاندا ، ڕۆڵێكی زۆر كاراتر لە وڵاتە داخراوەكان ببینن .. جا هەریمی كوردستان بە حوكمی ئەوەی دەڤەرێكی داخراوە و لە ڕووی ئابووری و سیستەمی ئابووریەوە زۆر پاشكەوتووە و هەڤڕكی كەسادترین بازاڕی پێناكرێت و تاقە دەروازەش بۆ كرانەوە بەسەر دنیا و دروستكردنی پەیوەندی نێودەوڵەتی دەبێ‌ لە ڕێگەی ئەو دەوڵەتانەوە بێ‌ كە ئاماژەمان بۆ كردن ، بۆیە ئەگەر ببێ‌ بە خاوەنی نەوت و غازی خۆیشی و بگاتە ئاستی هەناردە كردنیان ، دەبێ‌ لەو وڵاتانەوە و بە خاكی ئەو وڵاتانەدا ڕەوانەی بازاڕەكانی جیهانی بكات .. دیارە بۆ هاوردەكردنی هەموو كەل و پەل و كاڵایەكیش ، هەر پەنا وەبەر هەمان ئەو وڵاتانە بدرێت . یانی بەم پێیە دەكەوێتە ژێر كاریگەری و باندۆری سیاسەتی ئابووری ئەو وڵاتانەوە . هەم هەڵكەوتەی سیاسی هەرێم و هەم پاشكەوتووی باری پیشەسازی و كشتوكاڵی هەرێم  ناچاری دەكات پشت بە هاوردەكردنی هەموو پێداویستیەكی ژیان ببەستێت ، ئەمە جگە لە خاڵێكی لاوازی دیكە ، كە لایەنی سوپایی هەرێمە ، هەرێم نەك سوپایەكی مۆدێرنی سەردەمیانەی نیشتمانی و نەتەوەیی نیە ، بەڵكو كۆمەڵێك میلیشای جیاواز و ناكۆكی حیزبی هەیە كە نەك هەڤركی وڵاتانی دەور و بەری پێناكرێت ، بەڵكو زۆر بە ئاسانی بە فیتی ئەو وڵاتانە دەكرێن بەگژ یەك دا و دەكرێن بە دەستەچیلەی شەڕی ناوخۆ و شەڕی ئەهلی . جا بۆ كەم كردنەوە و نەهێشتنی ئەو خاڵە لاوازانە و بۆئەوەی هەرێمی كوردستان سەنگی خۆی لە هاوكێشە جیوپولەتیكەكانی دەڤەرەكەدا هەبێ‌ و بپارێزێت  پێویستە لە چوارچێوەی گەمە سیاسیەكاندا ، پشتیوانی مادی و مەعنەوی ، لە بزاڤ و تەڤگەری ڕزگاریخوای كوردی بەشەكانی دیكەی كوردستانی گەورە بكات و وەكو كارتی گوشار ، لە ڕووی سوپایی و سیاسی و ئابووریەوە بە قازانجی خۆی بەكاری بەرێت و دیبلوماسیانە رەوشێكی ئابووری ، ڕامیاری سوپایی ئەوتۆ لەو وڵاتانەدا دروست بكات كە نەیان پەرژێتە سەر ئەوەی دەست بنەنە بینی هەرێمی كوردستان و هەرێم لەژێر گوشاری سیاسی و هەڕەشەی سوپایی ئەواندا ، لە پەلوپۆ بكەوێ‌ .

جا با پێكەوە ، لەبەر ڕۆشنایی ئەو بۆچوونانەی سەرێڕا ، سووكە هەڵوەستەیەك لە ئاستی پەیوەندی جیوپۆڵەتێكی كورد لەگەڵ هەر یەكێك لەو وڵاتانەدا بكەین :

باسی دووەم /   1- عێــــراق :

عێراق هەركاتێ‌ دەرگای گواستنەوەی نەوتی لە قۆڵی كەنداوی فارسەوە لێ بگیرێت ، یان لە ئەردەن و سوریاوە ڕێگەی نەدرێت ، ئەوسا مەجبوری هەرێم دەبێتەوە و نەوتی عێراق لە ڕێگەی هەرێمەوە دەگاتە بەندرەی جیهانی توركی و لەوێوە بۆ بازاڕەكانی نەوتی جیهان ڕەوانە دەكرێت . دیارە ئەم جۆرە پەیوەندیە بازرگانیە ، جۆرە بەرژەوەندییەكی هاوبەش دابین دەكات ، ئەمە جگە لەوەی كە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆش هەرێم دێنێتە ناو هاوكێشە ئابوری و سیاسیەكانەوە ، كە ئەمە لە هەردوو ڕووی مادی و مەعنەویەوە بە قازانجی هەرێمە .

 بەڵام عێراق لە هەوەڵی دروستبوونیەوە تاكو ئیستا بە گومان و دوو دڵیەوە مامەڵەی لەگەڵ كوردا كردووە . بە هەر حاڵ لە هەلومەرج و بارودۆخی ئاساییدا عێراق زۆر كەناڵی دیكەی وەكو كەنداوی فارس ، ئەردەن و سوریای بەدەستەوەیە و زۆر منەتی بە هەرێمی كوردستان نابێت . ئەردەن بە حوكمی ئەوەی بەخۆی پێویستی بە نەوت و غازی عێراقە و بەندەر و كەناری ئاوی هەیە ، مامەڵە كردن لەگەڵ ئەردەندا بۆ دەوڵەتی عێراق زۆر مسۆگەرترە لەڕێگەی هەرێم ، ئەمە جگە لەوەی كە عێراق لەڕووی نەژادییەوە زیاتر حەز دەكات ئەو خێرە بۆ ئەردەن بێت نەك بۆ هەرێم . چونكە هەرێم ، بەلای دەوڵەتی عێراقیەوە هەمیشە لەسەر پێیە بۆ جیابوونەوە لە عێراق .. سعودیەش دندەی عێراق دەدات ، كە هیچ هەڵوێستێكی ئەرێنی بەرانبەر بە هەرێم نەبێت ، واتە هەموو ئەو وڵاتانە چەندیش ناكۆكی نێوانیان قووڵ بێت ، كە مەسەلە بێتە سەر دۆزی كورد و خەفەكردنی دۆزی كورد ، بەئاسانی یەكدی دەگرنەوە . جا بەم پێودانگە كارتی هەرە كاریگەری دەستی كورد ، كارتی هاوپەیمانیە لەگەڵ سوونەدا ، كە ئەمەش هیچ دیار نیە كە بە قازانجی كورد بشكێتەوە و كورد لە ڕابردوودا ئەزموونی تاڵی لەگەڵ سوونەش دا هەبووە . بۆیە ئەگەر سوونە ئەمڕۆكە هەندێك نەوازشی كورد بكات ، لە خۆشی چاوی كاڵی كورد نیە ، بەڵكو تەكتیكێكە بۆ خۆ بەهێز كردنە لە بەرانبەر شیعەدا و هەر كە داشی سوار بوو ، لە ململانێی شیعە دەرباز بوو ، جارێكی دی با دەداتەوە سەر كورد .

باسی دووەم /  2- ســوریـــا :

لە كەس شاراوە نیە كە سوریا ئەمڕۆ بۆ پێنج ساڵ دەچێت لە شەڕێكی ناوخۆی یەجگار دژوار و ماڵوێرنكەردایە . ڕژێمی سوری لە لایەك و هێزە سەلەفی و ڕەوتە ئیسلامی و بەناو ئۆپۆزیسیۆنەكان لەلایەكی ترەوە ، سوریایان كردووە بە گۆڕەپانی جەنگێكی خوێناوی و ترسناك ، وڵات لە هەموو بوارە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیەكانەوە ، ڕۆژ بە ڕۆژ وێران تر و كاولتر دەبێت و خەریكە لە هاوكێشەی سیاسیدا هیچ سەنگێكی ئەوتۆی نامێنێ‌ . ئەمە دەرفەتێكی لەبارە بۆ كورد كە لەم مەیدانەدا گەمەی خۆی بكات و لەم كێشماكێشەدا ئەگەر هەموو مافە نەتەوەییەكانیشی بەدەست نەیەنێت ، ئەوا هەندێ‌ مافی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی... سوریا بەرەو هەرەس و هەڵوەشانەوە دەبرێت ، بە بەرچاوی هەموو دنیاوە ، هەموو هێزە سیاسیەكانی ناو سوریا و دەرێی سوریا ، بە ئیسلامی و بەناو عەلمانی و تەنانەت رادیكالانیشەوە ، هەر گروپە فڕكان فڕكانیەتی ، كوڕ ئەو كوڕەیە بەشی خۆی دەستەبەر بكات . سوریا خەریكە لە هاوكێشە سیاسیەكە دەكرێتە دەرەوە ، كورد لە سوریا تا ئەمرۆ لە ڕووی سیاسی و سوپایی و كۆمەڵایەتیەوە بەگویرەی ئەو واقیعەی هەیە بە جوانی گەمەكە دەبات  بەڕێوە ، بۆیە دەبێ‌ هۆشی لای ئەوە بێ كە نابێ‌ دەسكەوتە كولتووری و سیاسی و كۆمەڵایەتیەكانی ، لە قوربانی و فیداكاریەكانی كەمتر بێت ، بۆیە دەبێ‌ لەم ڕووەوە هاوئاهەنگیەكی ژیرانە و دیبلۆماتكارانەی هەمەلایەن  لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا بكرێت ، بەتایبەت كە لە ڕوی جوگرافیەوە بەدەم یەكەوەن و هەر یەك خاكن . خۆ ئەگەر بەرژەوەندی زلهێزەكانی دنیا وا بخوازێت و كار بگاتە سەر دابەشبوونی سوریا ، ئەوا باشتر ، بۆیە پێویستە هەم هەرێمی كودستان و هەم خەباتكارانی كوردستانی ڕۆژئاوا ، ئەم ئەگەرە لەبەرچاو بگرن و خەباتكارانی كوردی كوردستانی ڕۆژئاوا ، ئەو كانتۆنانەی ژێر دەستی خۆیان بەپێی توانا زیاد بكەن و بە نەفەسی دەوڵەتڕانیەكی مۆدێرنەوە بەگوێرەی توانا و ئیمكاناتی خۆیان بەڕێوەبەرن و زەمینە بۆ ئەوە خۆشبكەن هەر كە سوریا كرا بە قوربانی بەرژەوەندی زلهێزەكان و دابەش كرا ، یەكسەر لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا یەك بگرنەوە تا هەرێم لە هاوكێشەی سیاسی ناوچەكە و جیهاندا سەنگێكی ئەوتۆ پەیدا بكات ، كە بە ئاسانی لە هەموو ڕوویەكەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت و لە پیلانە ناوچەیی و هەرێمیەكان دەرباز ببێت و بە دەنگی بەرز بڵێت : "ئەوەتا منیش هەم" .

باسی دووەم /  3- توركیــــا :

توركیا ، لە هەرسێ‌ لایەنی سەربازی و ئابووری و سیاسیەوە كاریگەری گەورەی لەسەر هەرێم  هەیە ، هەرێم لە ڕووی ئابووریەوە زۆر لاوازە ، ناتوانێت پشت بە توانای ئابووری خۆی ببەستێت و یەجگار دوورە لە خودكەفایی ئابووریەوە ، زیاتر هەرێمێكی استهلاكیە ، بازاڕێكی هەرزان و كراوەیە بۆ توركیا و غەیری توركیاش ، زۆربەی هەرە زۆری كاڵای هاوردەی لە ڕێگەی توركیاوەیە . بە ڕاستی توركیا بە هەرێم خەنی بووە ، نزیكەی هەزار و دووسەد كۆمپانیای هەمەجۆری توركیا ، چ كۆمپانیای وەبەرهێنان ، چ پیشەسازی و چ بازرگانی ، لە هەرێمدا لەگەڕدان و بەڕاستی هەرێم بووە بە كۆڵونیەكی توركیا . هەر هەموو ئەو كۆمپانیایانە ، كرێكار و ئەندازیار و كارمەندی خۆیان لە توركیاوە هێناوە . دیارە ئەو پارانەی لە كۆمپانیاكان و ئەو لەشكرە كرێكار و كارمەندە وەری دەگرن و ڕەوانەی توركیای دەكەن سیولەی دراوی لە هەرێم دا كەم دەكەنەوە و تووشی قەیرانی دەكات . لە لایەكی دیكەشەوە كاركردنی ئەو هەموو توركە لە هەرێم دا ، دیاردەی بێكاری و بەتاڵی لە ناوخۆی توركیادا كەم دەكاتەوە و دەنگی ناڕەزایی خەڵكی توركیا لە بەرانبەر ڕژێمی توركیادا كەم دەكاتەوە كە ئەمە هەرگیز نە بە قازانجی كوردی كوردستانی باكورە  نە بە قازانجی هەرێمە . ئەمە جگە لەوەی ئاستی بژێوی خەڵكی توركیا باش دەبێت و سیولەی دراوی توركیا زیاد دەبێ و هی هەرێم كەم دەبێت.. دیارە مامەڵەی ئەو كۆمپانیایانە بە دۆلارە ، دۆلاریش لە هەرێمەكەی ئێمەدا بە ( عملە صعبە ) حیسابە و چوونە دەرەوەی دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی لە بازاڕ و لە بانكەكاندا ، كەمبوونەوەشی كار لە توانای ئابووری و دراوی هەرێم دەكات.. ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەرێم و توركیا ساڵانە خۆی لە (14 - 16) ملیار دۆلار دەدات ، كە لە ڕێگەیەوە پارەیەكی یەجگار زۆری هەرێم دەڕوات دەرێ‌ و وڵاتێك ئاوەدان دەكاتەوە كە لە بنەڕەتدا ناحەزی ڕەگەزی كوردە ، بەتایبەتی كە هەرێم لە ڕووی پیشەسازی و كشتوكاڵیەوە ئەوەندە لەپاش و پاشكەوتووە ، هەرگیز ناتوانێ‌ سوچێكی بچكۆلەی بازاڕەكانی توركیا پڕبكاتەوە ، بۆیە هیچ هاوسەنگیەك لەو بازرگانیەی نێوان هەرێم و توركیادا نیە و توركیا بە شێوەیەكی شەرعی هەرێم تاڵان دەكات ، كە جار جار نەوازشێكی هەرێم دەكات ، لەبەرئەوەیە بە مانگایەكی بەشیری دەزانێت..

ئەگەر هەرێم لە ساڵی (1991)ـەوە بەگوێرەی نەخشە و پلانی زانستی كاری بۆ بە پیشەسازی كردن و ریفۆرمی كشتوكاڵی هەرێم ، بە نەفەسێكی نەتەوەیی و دەوڵەتڕانی یەوە بكردایە و هەموو شتەكانی نەكردبایە بە قوربانی حیزب حیزبێنە ، هەرگیز بەم شێوە نەگینە نەدەكەوتینە ژێر كاریگەریی سیاسی و ئابووری توركیاوە.. خۆ سەبارەت بە سیاسەتی نەوتی هەرێم ، وەكو دەڵێن ، تاریكی مانگ سەر لەئێوارە دیارە.. سیاسەتێكی زۆر ناڕوون و ناكامە و  هەرگیز بەگوێرەی نەخشە و پلانێكی ستراتیژی نەتەوەیی بەڕێوە نابرێت و هیچ وڵاتێكی نەوتی ڕۆژهەڵات ، وەكو پێویست خێری لە نەوت  نەدیتووە ، بۆیە دەسەڵاتدارانی هەرێم خەیاڵیان خاوە بهێڵرێ‌ ئەو پارووە چەورە بە ئاسانی بخۆن و     با وا تەسەور نەكەن بەو نەفەسە حیزبیە تەسكەوە ئەو پارووەیان پێ‌ ڕەوا بدینرێ‌.. جا لەبەر تێكرای ئەو هۆیانەی كە لە سەرێ‌ ڕا ئاماژەیان بۆ كرا ، هۆكارن بۆ باڵا دەستی سیاسی و ئابووری بەسەر هەرێمی كوردستاندا.. ئەمە جگە لەوەی كە شەڕە دەسەڵاتی یەكێتی و پارتی كەناڵێكی زۆر ئاسان و هەرزان بەهای بۆ توركیا كردەوە ، بە كەماڵی ئیسراحەت بیتە ناوەوە و لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە حوزور و ئامادەبوونێكی ئەوتۆ پەیدا بكات ، كە كار بكاتە سەر هەرێم و لەو دوو لایەنەشەوە تەواو لاواز و بێ‌ شەخسیەتی بكات . داشكاندنی پارتی بەلای توركیادا ، لە ترسی یەكێتی یە وەكو چۆن داشكاندنی یەكێتی بەلای ئێراندا لە ترسی پارتیە .. كە ئەم دیاردەیە لە دوا ئەنجامدا بە قازانجی توركیا و ئێرانی داگیركەری كورد و بە زەرەری نەتەوەی كورد و تەنانەت پارتی و یەكێتیش دەشكێتەوە .

حاڵی حازر یەكێتی و پارتی ، لە هەرێم دا خاوەنی سیاسەتێكی سەربەخۆ نین و جۆرە پاشكۆیەتیەكی ئێران و توركیایان پێوە دیارە .. دیارە ئەمەش باجی ململانێی تەسكی حیزبایەتی و شەڕە كورسی دەسەڵاتە و لە كیسەی میللەتی كورد دەدرێت !! بۆیە پێویستە هێزە سیاسیەكانی هەرێمی كوردستان تا زووە بە سیاسەتی خۆیاندا بچنەوە و قەناعەت بە زەرورەتی دەساودەسكردنی دەسەڵات بێنن تا بە نەفەسێكی نەتەوەییەوە ، هێز و لەشكرێكی یەكگرتووی كوردستانی دابمەزرێت و تێكڕای كەناڵە حەیاتیەكانی هەرێم ، لەسەر بنەما و بناغەی دامەزراوەیی بنیات بنرێتەوە و هەرێم بە نەفەسێكی دیموكراتیانەی دەوڵەتڕانیەوە بەڕێوە ببرێت و ببێ‌ بە ئەزموونێكی دەوڵەمەند بۆ ئایندەی كورد و كوردستان و لە هەرێمدا نموونەیەكی ئەرێنی ئەوتۆ پێشكەش بكەین ، كە هەرێم سەنگ و ئیحتوبارێكی سیاسی وەها پەیدا بكات كە لە هاوكێشە سیاسیەكانی ناوچەكە و دنیادا حیسابی بۆ بكرێت ..

 بۆ نموونە ، كارتی بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد لە باكوری كوردستاندا ، یەكێكە لەو كارتانەی كە كەس لە هەرێم لەپێشتر نیە ، بۆئەوەی زۆر بە جدی مامەڵەی لە گەڵدا بكات ، مامەڵەكردنی ئەرێی هەرێم لەگەڵ بزوتنەوەی ناوبراودا ، خۆی لە خۆیدا ، فاكتەرێكە بۆ كەمكردنەوەی گوشاری توركیا لەسەر هەرێم . چونكە هەرێم تائێستا ناتوانێ‌ كارتی هەناردەكردنی وزە بۆ توركیا ، وەكو گوشار بۆ سەر توركیا بەكاربێنێ‌ . خۆ پەیماننامەی نێوان روسیا و توركیاش سەبارەت بە دامەزراندنی بۆری گواستنەوەی غازی سروشتی لە ڕێگای توركیاوە بۆ ئەوروپا ، دەكاتە كارێك ، ئەگەری گوشاری هەرێم ، لەڕووی هەناردەكردنی ووزەوە بۆ توركیا ، تەواو كەم بێتەوە ، دیارە روسیا و توركیا لەڕێگەی ئەم ڕێكەوتنە بە ناوەڕۆك ئابووری و بە شێوە سیاسیەوە پەیوەندییەكی هاوپەیمانی ڕكابەرن ، هەر لایەكیان پەیامی سیاسی خۆشیان هەیە . توركیا دەیەوێ‌ ناتۆ مل بۆ ئەجنداكانی ئەو لە سوریادا بدات . روسیاش دەیەوێ‌ بە ئەوروپا بڵێ ( قرم ) بەشێكە لە روسیا و نەك بە قەیرانی ئۆكرانیای دروستكراوی ئەمریكا و ناتۆ ، بگرە بە قەیرانی زۆر گەورەتریش چۆك دانادات و لە ڕێگەی ئەندامێكی زۆر هەستیاری ناتۆ وە ، لە ڕووی ئابوویەوە بەسەر دنیا و ئەوروپا دا دەكرێتەوە . كە ئەمە لە ئەنجامدا گوشاری هەرێم لەسەر توركیا هێندە كەم دەكاتەوە كە بچێتە خانەی نەبووەوە .

باسی دووەم /    4- ئـێــــــران :

ئێران یەكێكە لەو ووڵاتانەی كە لەگەڵ هەرێمی كودستان و چەندین ووڵاتی تردا هاوسنوورە . لەسەر كەنداوی فارسە ، گەرووی هورمزی بەدەستەوەیە ، لە ڕووی سوپایی و ئابووریەوە لە ووڵاتەكانی دەورووبەری بەتواناترە ، ئەمە جگە لەوەی كە دۆستایەتی لگەڵ زلهێزێكی وەكو روسیاشدا خۆشە . "هەڵبەتە كۆماری ئیسلامی ئێران ، سەرباری ئەوەی بە خۆی و بە حوكمی هەڵكەوتە جوگرافیاییەكەیەوە پێگەیەكی ستراتیژی زۆر گرنگی هەیە ، لە سۆنگەی هەندێ‌ بارودۆخ و هەلومەرجی تایبەتی دەولیەوە گرینگی یە ستراتیژی و پێگە هەرێمایەتیەكەی ، هێندەی دی زیادی كردووە ، چونكە كەوتۆتە نێون دوو ناوچەی چەقی جەنگی جیهانی یەوە دژی تیرۆر ، واتە نێوان عێراق و ئەفغانستان" .23

ئێران جگە لە پێگە ستراتیژیە گرینگەكەی ، توانایەكی سوپایی گەورەشی هەیە و هەژموونی تەواوی بەسەر كەنداوی فارس دا هەیە ، و جەماوەرێكی شیعەی باشی لە زۆربەی وڵاتانی كەنداویش دا هەیە . حوزورێكی هەمەلایەنەی ئابووری ، ئاینی و سیاسی ڕاستەوخۆیشی لە عێراقدا هەیە ." هەروەها پردی پەیوەندی نێوان ئاسیای ناوەندی و ڕۆژئاوای ئاسیاشە ، كە لە ڕۆژهەڵاتەوە هاوسنووری ئەفغانستانە و لە ڕۆژئاوا وە هاوسنووری عێراقە ئەمە كردوویەتیە كارێك ڕۆڵێكی یەجگار گرینگ لە جەنگی جیهانی دژی  تیرۆردا بگێڕێت ، بە حوكمی ئەو پێگە جوگرافیاییەی كە دەڕوانێتە سەر عێراق و ئەفغانستان ، بۆیە ئەمریكا ئەگەر نەتوانێ‌ لە ڕێگای پاكستانەوە كۆمەكی لۆجستی بگەیەنێتە ئەفغانستان ، ئەوا بۆ ئەو مەبەستە ناچارە پەنا وەبەر ئێران بەرێت" .24

ئێران بە گوێرەی توانا ، لایەنی پیشەسازی و كشتوكاڵی و سوپایی فەرامۆش نەكردوە و كاری بۆ پەرەپێدانیان كردووە و جۆرە پێشكەوتنێكی پێو دیارە ... بە هەر حاڵ لێرەدا زیاتر پەیوەندی ئێران و هەرێم مەبەستە . پەیوەندی هەرێم و ئێران لە ڕووی ئابووری و بازرگانیەوە ، تەقریبەن هەمان پەیوەندی هەرێم و توركیایە . ئێرانیش وەكو توركیا ، لە ڕێگەی لایەن و حزبێكی كوردیەوە جێ‌ پێیەكی بۆ خۆی كردووەتەوە و لەو ڕێگەیەوە ئەجندای سیاسی خۆی لە هەرێم پیادە دكات ، كە یەكێك لەو ئەجندایە ركابەری یە لەگەڵ توركیادا و كاركردنە بۆ كەم كردنەوەی هەژموونی توركیا لە دەڤەری هەرێم دا .

ئێران بە تیرێك چەندین نیشان دەشكێنێ‌ ، هەڤڕكی سیاسەتی توركیا لە هەرێم دا دەكات و كۆسپی دەخاتە ڕێگا ، كورد لە سوونەی عێراق دادەبڕێت ، تا بەرەیەك لەگەڵ سوونە دا دژی شیعە دروست نەكات .. ئەمە جگە لەوەی ئەگەری یەكێتی كوردیش لە هەرێم دا بە تەواوەتی دەسڕێتەوە كە ئەمە هەڕەشەیەكی پڕ مەترسیە لە ئەزموونی دەسەڵاتڕانی هەرێم. دیارە توركیا و ئێران هەریەكەیان ئامانجی تایبەتی خۆی لە عێراقدا هەیە  سەبارەت بە ئەزموونی دەسەڵاتڕانی هەرێمیش هەگیز دۆستانە مامەڵەی لەتەكدا ناكەن ، چونكە بەخۆیان كێشەی كوردیان هەیە و سەركەوتنی ئەزموونی سیاسی هەرێم دەبێتە هاندەرێك بۆ كوردی هەردوو كوردستانی باكوور و ڕۆژهەڵات . بۆیە هەرێم لەسەرێتی زیرەكانە گەمە بەم كارتە گرینگ و هەستیارە بكات ، تاكو وەكو هێزێكی كارا لە هاوكێشەی هێزی ناوچەكەدا حیسابی بۆ بكرێت .

ئێران وڵاتێكی فرە نەتەوە و كەلتوورە ، جگە لە هەردوو مەزهەبی شیعە و سوونە ، زۆر وردە مەزەبان و تیرە و تایفەی ئاینی جیاوازی تیایە . شیعە و سووننە ، بە زەقی و ە پەنهانی كێشماكێش و ململانێیان لە نێواندایە ، شیعە دەستیان بەسەر هەموو دەسەڵاتەكانی ئێراندا گرتووە ، سووننە هەست بە مەغدوریە دەكەن ، ئەگەر پشتیوانی بكرێن دەتوانن لە باری سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیەوە نائارامی بۆ ئێران دروست بكەن ، وەختێ‌ نائارامی ناوخۆیی بۆ ئێران دروست ببێ ، ئیدی نای پەرژێ‌ بە ئاسانی پەلوپۆ بۆ دەرێی خۆی بهاوێژێ‌ .. واتە هەرێم دەتوانێ‌ لە هەردوو خەتی مەزەبی و نەتەوەییشەوە گەمەی سیاسی خۆی بكات و سنوورێك بۆ تەشەنەكردنی زێدەگاڤیەكانی ئێران دابنێ ، دیارە ئەمەش بەبێ‌ توانای ئابووری و سوپایی پێشكەوتوو  پلانی دروست و سەركردایەتیەكی یەك دەنگ و یەك گوتار و كارامە و لێزان هەرگیز نایەتە دی .

درێژەی هەیە....

بۆ خوێندنەوەی بەشی یەکەمی ئەم زنجیرە باسە کلیکی ئەولینکەی خوارەوە بکە:

http://kurdistanpostinfo.com/ViewItems.aspx?id=3203

سەرچاوەی پەراوێزەکانی بەشی دووەم:

15- فوزي حسن حسین ، التخطیط الاستراتیجي للسیاسة الخارجیة و برامج الامن القومي للدول ( الولایات المتحدة الامریكیة نموذجا ) ، مكتبة مدبولي ، القاهرة ، ط 1 ، 2013 ، ص 331 ).

16- ریتشارد لیتل ، توازن القوی فی العلاقات الدولیة – الاستعارات و الاساطیر و النماذج ، ترجمة ( هاني تابري ) ، دار الكتاب العربی ، بیروت ، لبنان ، 2009 ، ص 112 .

17- هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل 154 .

18-هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل 159 .

19- هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 230 .

20- هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل 231 .

21-هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل 248 .

22- هەمان سەرچاوەی پێشوو ، ل 159 .

23- فوزي حسن حسین ، التخطیط الاستراتیجي للسیاسة الخارجیة و برامج الامن القومي للدول –

loadingدیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ

بەشی هەشتەم و کۆتایی

له‌سه‌ڵی 1937 حکومه‌تی ناوه‌ندی دانی به‌وه‌دا نا، کە پیشه‌سازی جه‌نگی له‌ کاته‌لۆنیا  10 جار زیاتر له‌ هه‌موو پیشه‌سازی باقییه‌که‌ی دیکه‌ی ئیسپانیا به‌رهه‌مده‌هێنێت ، وتیشی گه‌ر کا‌ته‌لۆنیا ئه‌کسێسی بۆ کڕینی کەرەستەی خاوە‌  پێویستە‌کانی، هەبووایه‌، ئه‌وه‌ چوار ئه‌‌وه‌نده‌ی دیکه‌ی به‌رهه‌میده‌هێنا.

گه‌ر  وه‌کو نمونه‌یه‌كیش هەرەوەزییبوونەوەی گوندەکان وه‌رگرین، ئه‌وا ده‌بینین دابه‌شکردنیش گۆڕانکاری به‌سه‌ردا هاتووه‌، زۆرێك لە دەڵاڵە 'middlemen' مشەخۆرەکان که‌ له‌نێوان به‌رهه‌مهێنه‌ر و به‌کاربه‌ری به‌رهه‌م و کاڵاکاندا بوون ، ئیدی ڕۆڵیان له‌ دابه‌شکردندا نه‌ما، له‌م بواره‌شدا سه‌رجه‌می بازارە گەورەکانی کڕین و فرۆشتنی ماسی و هێلکه‌ و میوه‌ سه‌ره‌کییه‌کان و سه‌وزه‌، که‌وه‌تنه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵکه‌وه.  ئاڵووێری شیریش له‌ به‌رشه‌لۆنه‌ کرایە هەرەوەزی و زیاتر له ‌70 کارگه‌ی لێدروستکراوی شیره‌مه‌نی که‌ پیس بوون و مه‌رجه‌کانی ته‌ندروستییان تیادا نه‌بوو داخران، له‌ هه‌موو شوێنێکدا کۆمیتەکانی دابینکردنی کاڵا پێداویستییه‌کان پێکهاتن ، هه‌موو ئه‌مانه بوونە هۆی ئەوەی چینه‌کانی ناوه‌ڕاست، هیوابڕاو بن ، چونکه‌ ئیدی ئه‌و  ڕێگایه‌یان لێگیرا‌ که‌  ببنه‌ به‌ڕێوه‌به‌رانی گه‌وره‌، به‌مشێوه‌یه‌  شۆڕش هه‌نگاوێکی  به‌ره‌ودواوه‌ بوو بۆ ئه‌وان.

سندوقی دانانی پاره‌ به‌ شێوه‌یه‌کی یه‌کسانی بۆ یارمه‌تیدانی هەرەوەزییە هه‌ژاره‌کان دانرا، له‌ ڕاستیشدا گرفتێکی زۆر هه‌بوون، به‌هۆی ئه‌وه‌ی بازاڕێکی زۆر که‌م‌ له‌ ناوچەی/سنووری فاشسته‌کاندا بوون ، ده‌ستیان پیادا  ڕانه‌ده‌گه‌یشت،  هه‌روه‌ها  هه‌ندێکیش له‌ بازاڕه‌ بێیانه‌کان به‌شێوه‌یه‌کی کاتی له‌ده‌ستچووبوون  به‌هۆی ده‌ستنه‌گه‌یشتن به‌ سه‌رچاوه‌کانی ناردن و خستنه‌به‌رده‌ست، بەزۆری کەرەستە خاوەکان کەم بوون، وەك سەرچاوەی دابینکردن  لەدەستچوبوون، له شانی ئه‌مه‌شه‌وه‌ گرفتێکی دیکه‌ش هه‌بوو ئه‌ویش پاره‌ی هه‌ره‌وه‌زییه‌کان، بوو له‌لایه‌ن حکومه‌تی ناوه‌ندییه‌وه به‌ ( هۆکاری سیاسییه‌وه‌ ) ڕاگیرابوو. ئه‌مه‌ش کێشه‌یه‌کی جددی بوو، چونکه‌ بواری به‌ده‌ستگه‌یشتنی شته‌کانی که‌مکردبووه‌وە، که‌ خودی ئه‌مه‌ش هەرچەندە دروستکراو بوو. هه‌بوونی گرفتی نوقسانی سه‌رچاوه‌کانی پاره‌ی نقد بوو، که‌ ڕێگای به‌ به‌گه‌ڕخستنی پاره‌ و کردنی پلانی، گرتبوو، ( له‌ سه‌رده‌می شۆڕشدا بانقه‌کان ده‌ستیان به‌سه‌ردا  نه‌گیرابوو، ئاڵتونی یه‌ده‌کی ده‌نێررا بۆ حکومه‌ت و له‌ ده‌ستی ئه‌ودا ده‌مایه‌وه‌ ، CNT  بەتەمای ئەوە بوو که‌ ده‌ستیان به‌سه‌ردابگرێت، به‌ڵام  له‌  دواساتدا پاشگه‌زبووه‌وه‌.

له‌گه‌ڵ هه‌بوونی ئه‌م گیروگرفتانه‌شدا ، بڕی به‌رهه‌مهێنان زیادیکرد و ئاستی ژیانی زۆربه‌ی چینی کرێکاران باشتر بوو. مانگی ئۆکتۆبه‌ری 1936 حکومه‌ت ناچار بوو, که‌ دان به‌ هەرەوەزییەکاندا بنێت و بیانناسێت، ئه‌مه‌شی به‌ ده‌رکردنی ڕاگه‌یاندراوێك (مه‌رسومێك) کرد، که‌ چاری نه‌مابوو و که‌وتبووه‌ ئه‌مری واقیعه‌وه‌، هه‌روه‌ها هه‌وڵێکیش بوو له‌ کۆنترۆڵکردنی هەرەوەزییەکان له‌ ئاینده‌دا .

ئه‌مه‌ی سه‌ره‌وه‌  ته‌نها خێرا چاوپیاخشاندێك بوو، سه‌باره‌ت هەرەوەزییکردنەوە، چۆن ڕوویداوە و کاریکردووە، به‌ڵام به‌ بڕوای ئه‌نارکیسته‌کان، شۆڕش له‌وێشدا نه‌ده‌وه‌ستا. بۆ یه‌که‌م جار له‌ ئیسپانیادا زۆرێك له‌ کرێکاران له‌ خزمه‌تگوزارییه‌کانی چاره‌سه‌ر و ته‌ندروستیی، سوودبه‌خشبوون ، که‌ له‌لایه‌ن کرێکارانی فێدراسیۆنی CNT به‌شی ته‌ندروستی و چاره‌سه‌ره‌وه‌ ڕێکخرابوو. فێدراسیۆنەکە‌ پێکهاتبوو له‌ چل هه‌زار له‌ کرێکارانی ته‌ندروستیو چاره‌سه‌ر که‌ بریتیبوون له‌ برینپێچی ژنان و پیاوان، دکتۆر و ئه‌وانه‌شی که ‌کاروباری کاغه‌زکاری [کاری ئه‌دمین]و تۆمارکردنیان ده‌کرد. هه‌روه‌ها بۆ جارێکی دیکه‌ش سه‌رکه‌وتنی گه‌وره‌ له‌ کا‌ته‌لۆنیا بوو، که‌ دڵنیایی ئه‌وه‌ی تیادا کرایه‌وه‌،‌ هه‌ر 2.5 ملیۆن دانیشتوانه‌که‌ی چاره‌سه‌ری کێشه‌ ته‌ندروستییه‌کانییان به‌خۆڕایی بکرێن، له‌ته‌ك ئه‌وه‌شدا قوربانییه‌کانی جه‌نگیش چاره‌سه‌رکران.  هاوکاتیش پرۆگرامی خۆپاراستن له‌ نه‌خۆشی،له‌ بنکه‌کانی ته‌ندروستی و چاره‌سه‌رکردنی نێو کۆمۆنێتیه‌ محه‌لییه‌کاندا، دانرا.  کرێکاره‌کان له‌ کۆنگره‌ی ساڵی 1937دا پلانێکی به‌رچاوگرتنی ته‌ندروستییان بۆ ئاینده‌، داڕێژا و گه‌ر شۆڕش سه‌رکه‌وتوو بووایه‌، ئه‌نارکیسته‌کانی ئیسپانیا ،ده‌یانتوانی جێبه‌جێیبکه‌ن. ‌

***

بایەخ و گرنگێتی هەرەوەزییە کرێکارییه‌کان له‌ ئیسپانیا له‌و نموونانه‌ی که‌ پێشکه‌شیانکردن ، ده‌رده‌که‌ون، ڕاو بۆچوونه‌کانی ده‌سته‌بژێر هه‌ر له کۆن ‌و له‌و کاته‌شدا ، کاریان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کرد، که‌ گوا یه‌ ' یاسای جه‌ماوه‌ریی‌' له‌لایه‌که‌وه‌ کارێ  ئه‌سته‌م و مه‌حاڵه‌( موسته‌حیل)  و له‌لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ چونکه‌ ئه‌وه‌ کاری ده‌وڵه‌ته‌، سه‌ره‌نجام ده‌بێته‌ جێی  مەسخەرە و قه‌شمه‌ری.  کرێکارانی ئیسپانیا ئه‌وه‌یان نیشاندا که‌ هه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ درۆن‌ و درۆ ده‌رچوون و له‌ ئاستێکی گه‌وره‌شدا ئه‌وه‌یان نیشاندا بۆ‌ ئێستاش هه‌ر وه‌کو ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ، ئایدیایه‌کی کۆنکرێتییان خسته‌ به‌رده‌ممان، که‌ چۆن کۆمه‌ڵ له‌لایه‌ن کرێکارانه‌وه‌ له‌ ڕێگایه‌کی ئازاد و دیمۆکراتیانه‌وه ‌ده‌توانرێت ڕێکبخرێت ، ئه‌مه‌ش جێگروه‌یه‌که‌ ( به‌دیل) ده‌شێ بکرێت.

له‌گه‌ڵ هه‌بوونی ئه‌م نموونه‌ گه‌وره‌یه‌شدا ، ئێمه‌ هێشتا ڕووبه‌ڕووی تێکۆشانێکی سه‌خت و گران له‌ ئا ینده‌دا ده‌بینه‌وه‌، که‌ چۆن سیسته‌می سه‌رمایه‌داری  له‌ته‌ك چاوچنۆکی و  ڕەنج و ژیانی هه‌ژارانه‌ و هه‌‌روه‌ها ململانێکه‌یدا کۆتایی پێبهێنین.  ئێستاش هه‌ر وه‌کو هه‌ر کات و سەردەمێکی دیکه‌ ئه‌وه‌ به‌رچاوبگرین، که‌ چۆن ئه‌م تیكۆشانه‌مان یه‌کبخه‌ین، ئامانجه‌کانی چیبن و چ شێوازێك ده‌توانین به‌کاربهێنین . ده‌بێت ئامانجمان شۆڕش بێت و ئامانجمان دیمۆکراسی ڕاسته‌قینه‌ بێت.  ئه‌مانه‌ ‌ ئامانجە بنەڕەتییەکان/ کرۆکییەکانن، چه‌ند خاڵێکن ده‌بێت پێیان بگه‌ین و له‌سه‌ریان ڕێکبکه‌وین  پێشئه‌وه‌ی هه‌رگیز  بتوانین  شتێك بگۆڕین.  بۆکردنی ئه‌مه‌ش، ئێمه‌ وه‌کو ئه‌نارکیسته‌کان ، مشتومڕ لەسەر ئه‌وه‌ ده‌که‌ین، که‌ ده‌بێت خۆمان له‌و شوێنه‌ی که‌ به‌هێزین ، دروستبکه‌ین و ڕێکبخه‌ین، ئیدی له‌سه‌ر کار بێت یاخود ناو کۆمۆنێتییه‌که‌.  ڕێگاو شێوازه‌کانمان ده‌بێت له‌سه‌ر بنچینه‌ی هاوپشتی کرێکاران و هه‌ژاران بینا بکه‌ین، چالاکی ڕاسته‌وخۆ  ئه‌نجامبده‌ین، ده‌بێت نیشانه‌ له‌ زیادکردنی خودچالاکی کرێکاران و هه‌ژاران بگرین، هه‌میشه‌ش ده‌بێت هانی به‌شداریکردن بده‌ین .

شتێك که‌‌ هیچ گومانێکمان تیایدا نه‌بێت،ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ په‌ڕله‌مان گۆڕانکاری بۆ ئێمه‌ ناهێنێت، گوڕانکارییه‌ك که‌ ئێسته‌ پێویسته‌.  په‌ڕله‌مان ڕێگا و ئامرازه‌کانی چه‌واشه‌کردنی دیمۆکراسییه‌، ئاراستەکردنی تێکۆشانە کەتوارییەکان بەرەو کۆتاییەکی پارێزراو و ئه‌مین (ئاساییش)، ده‌بات،  ڕۆژ  بە ڕۆژ  په‌ڕله‌مان بۆ بزوتنه‌وه‌ی کرێکاران ده‌بێته‌‌ گۆڕستان.  ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌که‌ و‌ نابێت ئێمە دووباره‌ی بکه‌ینه‌وه‌.

کۆتایی

زاهیر باهیر-   له‌نده‌ن

 

چەند لینکێك لەبارەی دیمۆکراسی ڕاستەوخۆوە

https://en.wikipedia.org/wiki/Direct_democracy

https://en.wikipedia.org/wiki/Democracy

http://usgovinfo.about.com/od/thepoliticalsystem/a/Direct-Democracy.htm

http://dictionary.reference.com/browse/direct+democracy

loadingئیستاتیکای ( جوانی ) سیاسەت

ئیستاتیکای ، لەرووی زانستیەوە بەشێکی یان چڵێکی(branch) ی فەلسەفەیە کە سەروککار یان مامەلە دەکات لەگەڵ سروشتى هونەر ، جوانى وە زەوق لە گەل خولقاندن و ناسینى ( قەدر زانى / تقدیر ) جوانى

لەسەدەی هەژدەهەمەوە ، کە بابەتی جوانی وەکو بابەتێکی فەلسەفى هاتە سەرباس و شرۆڤە کردن ، گەلێ پێناسەی جۆراو جۆری بۆکراوە لەزۆر بواری جیاوازدا وەکو بواری هونەری ، وێژە لەسەرەتادا ئەمجار ئایین گفتوگۆ (communication) و سیاسەت . مەسەلەی هەرەگرنگ لە جوانیدا ئەمەیە کە ئایا جوانی تا چەند خۆیی (subjective) یەو پەیوەندی بە چاوی بینینى خۆییەوە هەیە بۆ وێنەی جوانی ، یان بابەتی (objective) شتە جوانەکانە ، لەسەر هەمان دوو بابەت وە جیاواز یان گەلێک ڕاوبۆچون و شیکاری و شرۆڤە کراوە، کە هەڵەبتە هەلومەرجی ژیانی ئابوری ، کۆمەڵایەتی ، فەرهەنگی رۆڵیان هەیە و ئەبێت هەتا لە سەر مانا ، پێناسە وە شرۆڤەی جوانی.

بەرای من ، مرۆڤ وە هەتا ئاژەڵیش لەگەڵ بابەتی جوانی و ناجوانی مامەڵەیەکی هەمیشەیی هەیە هەر لەو کاتەوە کە هەستەکان چالاک دەبن ، بەلام لای مرۆڤ جگە لە هەستەکان لەو کاتەوە کە هەستی فکری ، معرفی وە ویژدانى گەشە دەکات ، لەگەڵ گەشەو باڵابونی ئاستی معرفە ، ویژدان ، ئاگایى وە فکر لەبوارە جیاوازەکانا پەی بردن / ئیدراک (Perception) بۆ جوانی وە کاردانەوەی خۆیی (subject) بە ئاستی جیاواز دروست دەبێت . کە ئەم کاردانەوەیە پەیوەندیەکی تناسبی هەیە لەگەڵ هەمان ئاستی ، شعور ، معرفە ، ویژدان ، دەرونى وە تواناى پەى بردن بەجوانی .
زۆر جاران ئەم کاردانەوە سنوری خۆیی تێپەڕدەکات و ئەگاتە ئاستی مەوزوعی ، دوبارە بەرای من جوانی یا هەست و پەى بردن بە جوانى چ لەسەر ئاستی(subjective) یان (objective) بریتیە لە دروستبونی سا زندەیی(harmony) لەنێوان شعور ، معریفە وە پەى بردن/ ئیدراک لەگەڵ ژینگەی دەوروبەر یان ئەو شتەی کە لەگەڵیا مامەڵەی دەکەین و ، وە دەکەوینە واقعێکەوە کە بەهەر هۆیەک بێت لەپەیوەندی داین لەگەلیا جا ئەو شتە کەسئ / تاکێ ، گروپئ بێت ، ژینگەیەکی سروشتی بێت یان حاڵەتێکی سیاسی ، ئابوری ، وە یان کۆمەڵایەتی بێت .

تا سازندەیی (harmony) عقلی ، سۆزی ، فکری ، ویژدانى ، دەرونى وە هەتا ماددی زیاتر بێ ، هەستکردن ، بینین وە پەی بردن/ ئیدراک بە جوانی زیاتر دەبێت ، بە پێچەوانە وە ئەوا هەست و بینینی جوانی لە زهن ، دید ، عقڵ ، دەرون وە فکری لاواز دەبێت ، وە ئیتر و ێنەى ناشیرینی و دزێوی لە برى جوانى دەرئەکەوێ لە بونەوەرا ، لەهەرشتێک کە بونی هەیە ، رەگەزی جوانی پێکهاتەیەکی گرنگیەتى ، وە پەی بردن بەم جوانیە پەیوەندی بەلایەنی شعور ، معرفە ، فکر ، دەرون وە ویژدانەوە هەیە لە گەل هارمۆنی ئەم شعورو فکرو هەستە لەگەڵ ئەو شتە ، کە جوانی تیایە ، لە بەر ئەوە شتەکان هەتا ئەگەر رەگەزى جوانیان تیا بێ بەلام ئەگەر هارمۆنى نەبێ لە گەل هەست ، ئاگایی ، فکر ، دەرون وە ویژدانى عقلى تۆ ناتوانرێ زەوقى جوانى هەبێ .

لێرەدا زەوق ( Taste) رۆڵی گرنگ دەبینێت لەسەر ئاستی بونی سازندەیی (harmony) بۆ نمونە ، هەر مرۆڤێک حەزی لە مۆسیقایە بەڵام هەمومان وەکو یەک حەز لەیەک مۆسیقا ناکەین ، واتە ئاستی سازندەیمان(harmony) مان جیاوازە کە دەشێت پەیوەندی بە گەلێ شتەوە هەبێت کە بابەتی ئێستامان نیە ، دیسان هەر لەم نمونەیەدا بۆ نمونە پێش ساڵانێک حەزمان لە جۆری ئاوازو مۆسیقا نەبوو بەڵام ئێستا زۆر گوێی لێ دەگرین یا بە پێچەوانەوە کە حە تمەن هەر یەکێ لە ئێمە ئەم ئەزمونەی هەیە ، واتە ئەم هەست و معریفەی ئێستامان لەگەڵ ئەزمونى معریفى و فکرى کە هەمانە زیاتر پەی بە رەگەزەکانى جوانی یا ناجوانى ئەبەین لە گۆرانیەکا ، ئاوازێکا یان لە تا بلۆیەکا بە هۆى زیاتر پەى بردن وە تێگەیشتن لە مانای وشەکان ، ئاوازەکە یان هێل و رەنگەکانى تا بلۆیەک . ئەم پەى بردنە و تێگەیشتنە هارمۆنیمان زیاتر دەکات و زیاتر هەست بەجوانی دەکەین لە زهندا ، ئەمە دەشێت هەتا لە بینینا دروست بێت کەئەمەی ئەمڕۆ لەشتەکانا وێنەى جوانی یان ناشیرینی تیا دەبینین دەشێت زوتر نەمان بینیبێت . بەهەمان جۆر لە حاڵەتی جوانی گفتوگۆ (communication eastatics) یان جوانی سیاسەتدا (politics eastatics) یا هەر جوانیەکى eastatics تر . لێرەدا کە بابەت جوانی سیاسەتە ، سیاسەتیش بابەتی ڕۆژانەی هەر تاکێکە لە هەموو بوارو ئاستەکانی ژیاندا هەر لە سیاسەتی باوک و دایک لەگەڵ مناڵ ، ئەمجار سیاسەتی تۆی تاک لەگەڵ دەوروبەرو شوێنی کارت تا ئەگاتە بوارى فراوانتر لە سەر ئاستى ئابوری ، کارگێرى ، دامەزراوە وە دەوڵەتداری و … هتد ، بۆیە گرنگە بزانین جوانی سیاسەت چی یە ؟ مامەڵەمان چۆنە لەگەڵیدا وە رۆڵی eastatics جوانی لە سیاسەتدا چیە ؟
زۆر لە شارەزایان و رەخنەگرانی بواری eastatics جوانی سیاسەت هاوران لەسەر ئەوە ، کە لەشوێن و کاتێکی دیاری کراودا دەربرینی جوانی سیاسەت بریتیە لە جوانی سستەمێکی سیاسی ، وە سێیان وایە تۆ ناتوانی لە سیاسەت تێ بگەی بێ تێگەیشتن لەجوانی سیاسەت ، بەڵام تۆ ناتوانی لە جوانی تێبگەی وەکو سیاسەت ( واتە سیاسەت جوانیە بەڵام جوانی سیاسەت نیە )جوانی سیاسی لەختابی سیاسیدا رەنگ دەداتەوە ، وە زۆرێک پێیان وایە کە هەتا هونەر چ هونەری عاممى (vernacular) بێت یان هونەری رەسمی بەختابی سیاسی دەژمێردرێت ، بۆ نمونە مۆسیقای رۆک ، پاپ ، یان جاز وە یان هەر جۆرە مۆسیقایەکی تر یان کارێکى هونەرى تر لە کات و شوێنی دیاری کراودا دەربرینە لە هەست و ویژدانی سیاسی .
(startwell) رەخنەگری بواری فەرهەنگی (culture) پێی وایە هەتا مۆسیقا ، نەخشەو نیگار زۆر زیاترن لەوەی کە هەر بازوی پروپاگەندەی سستمی سیاسی بن بەڵکو بنەماو دەستوری سستمی سیاسین.

 (startwell) فەلسەفەی سیاسی ، زانستی سیاسی وە مێژوو فەلسەفەی هونەر بەیەکەوە کۆ دەکاتەوە بە ڕێگەیەکی تازە بۆ رونکردنەوەی باڵای ( شکۆ) ی جوانی ، و ە بەکارهێنانیان لە زەمینەیەکی سیاسیدا ، بۆنمونە جوانی ناسیۆنالیزمی ڕەش پێستەکان . مردنی کەنەدی ، یان لە مێژوی ئەمرۆماندا روخانی دیواری بەرلین ، روخانی رژێمەکانی عەرەبی . ئەوەی startwell)) باسی دەکات وەکو رەخنەگر زیاتر گرنگی بە دیاردەو ڕووکەش و شیکاریە مێژوییە هونەری و فەلسەفیەکان دەکات ، بەڵام هەروەکو لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا کە جگە لە فەلسەفەو زانستی سیاسی و جوانی و مێژوی و هونەری کە هەر

یەکەیان رۆڵی تایبەتی خۆیان لە جوانی سیاسەتا.

بەرای من بۆ ئەوەی جوانیەکی بەرجەستەو هەست پێکراومان هەبێت پێویستە هەما هەنگی و هارمۆنی هەبێت لەگەڵ هەموو ئەو ڕەگەزانەدا لەگەڵ هارمۆنی ویژدان ، عقڵ ، دەرون ، فکر وە شعوری انسانى لەگەڵ سستەمی سیاسیدا. هەر کاتێک هارمۆنی تەواو(complete harmony) دروست بوو ئەوا ئێمە سستەمێکی سیاسی وامان دەبێت کە زیاتر لە کامل بوون (perfection) نزیک دەبێتەوە ، بە پێچەوانەوە چەندێ هارمۆنی کەم تر بێ ئەوا زیاتر لە دارمان (meltdown) نزیک دەبێتەوە . ئەشێ لە سستەمێکی سیاسی دیارى کراوا لە بوارێکدا جوانی تیا هەست پێبکەین بۆ نمونەی ئەگەر ژیانی ئابوری باش و جێگەی رەزامەندی خەڵک بێت ، بەڵام لە ژیانی سیاسیدا سستمی سیاسی دیکتاتۆر و ستەم کاربێت ئەوا لە جیاتی هەستکردن بەجوانی هەست بە ناشیرینی دەکەین ، وە تا رەگەزی جوانی زیاتر بێت لەهەر سستەمێکدا ئەوا شانسی مانەوەو بەردەوام بوون زیاتر دەبێت ، بە پێچەوانەوە تا رەگەزی ناشیرینی زیاتر بێت ئەوا زیاتر ژیان بێزار ئەکا و سستەمى سیاسى بەرەو دارمان ئەبات.

* بابەتی جوانی eastatics ، گرنگیەکی گەورەی هەیە لە ژیانی سیاسی ، گفتوگۆ ، هونەر ، ئەدەب ، هەتا لە ژیانی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و … هتد ، بەڵام بە داخەوە کتێبخانەى کوردى لەم بوارەدا هەژاریەکی ترسناک هەیە ، تا ئێستاش پاش نزیکەی چل ساڵ تەنها بابەتێک کە لەسەر جوانی بە کوردى نوسرابێت کتێبەکەی دکتۆر کمال میراودەلیە ( فەلسەفەی جوانی و هونەر ) ، بەراستی تێ ناگەم دەیان زانکۆ هەیە دەیان کۆلێژی زمان ، هونەر ، ئابورى وە سیاسەت هەیە بەسەدان بەناو مامۆستا هەیە ئەبوو لانی کەم دەیان بابەت لەسەر ئیستاتیکا هەبایە لە بوارى جیاواز جیاوازا بەڵام خۆم تا ئێستا هەتا وتارێکیشم نەبینیوە  .

هیوادارم گەنجەکان کە خوێندکاری بواری زمان ، هونەر ، ئەدەب ، ئابورى وە سیاسەتن ، گرنگی بەم بابەتە بدەن هەروەکو بەشێک لە بەرنامەی خوێندنیان ئەگەر هەبێت .

loadingیەکسانی لە ملهوڕیی و ئازادی لە سێکسفرۆشیدا

بابەتێك بۆ مشتومڕ و ئاڵووێری بۆچوون

ئەم ڕۆژانە میدیای دەوڵەتانی ئەوروپی ناوبەناو دوو بابەت دەوروژێنێت، کە بریتین لە دابەزاندنی یەکسانی ڕەگەزیی [ژن و پیاو] تا ئاستی یەکسانی هەژماری ژنان لەتەك هەژماری پیاوان لە دەسەڵات و پلەکانی بەرێوەبردندا، هەروەها دابەزاندنی ئازادی تا ئاستی یاساییبوونی سێکسفرۆشیی ژنان. ئەمە لە کاتێکدایە کە هەر لەو دەوڵەتانەدا کرێی کاری ژنان بەراورد بە کرێی پیاوان لە هەمان پیشە و بواردا نزیکەی لەسەدا بیست و پێنج ٢٥% کەمترە و دەوڵەت و سەرمایەداران بەهیچ شێوەیەك ئامادەنین مل بە سێنتێك/ پێنسێك زیادبوونی یەکسانی ئابووریی نێوان ژنان و پیاوان بدەن و سیناریۆکەیان تەنیا یەکسانی دەسەڵاتداربوون و چەوسێنەربوونە بۆ ژنانی دەستەبژێر و دارا، تاوەکو باشتر بتوانن وەك پیاوانی دەسەڵاتدار و دارا ژنانی کرێکار و زەحمەتکێش وەك پیاوانی کرێکار و زەحمەتکێش بچەوسێننەوە.

لەبارەی پرسی دووەمەوە، کە بێڕێزییکردنە بە مرۆڤبوون و پیشێلکردنی هەست و سۆز و دەروونی ژنان، لەجیاتی ئەوەی ئەو بێڕێزییە یاساخبکرێت و لە بەرانبەردا کار و پیشە و خولی تایبەت بۆ پەروەردەکردنی توانانییەکانی ژنان لە بواری بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتیدا بکەنەوە، بۆرجواکان هەوڵی یاساییکردنی بێڕێزی بە مرۆڤبوونی ژن دەدەن. هەرچەندە تا ئێرە ئاساییە و سەروەری و یاسا و هەوڵی ڕامیاران و سەرمایەداران تەنیا بۆ کۆیلەڕاگرتنی مرۆڤە بەهەر بیانوویەك و شێوەیەك بێت، بەڵام ئەوەی نا ئاسایی نییە، ئەوەیە کە بەداخەوە لەو بارەوە هەندێك لە ژنان بەناوی یەکسانیخوازیی و بەشێك لە کۆمونیستەکانیش لایەنگریی لەو هەوڵەی بۆرجوازی دەکەن، کە لە بنەڕەتدا شانخاڵێکردنە لە وەڵامدانەوە بە بێکاریی ملیۆنی ژنان، هەوڵدانە بۆ ڕاگرتنی ژنان لەو پلەچەندییەی کە ئایینەکان بۆ ژنیان دیاریکردووە و بریتییە لە ئامرازبوونی ژن بۆ دامرکاندنەوەی ئاڵۆش و هەوەسبازیی پیاوان.

پرسیار لەبارەی پرسی یەکەمەوە:

ئایا جیاوازی لەنێوان ئەوەدا هەیە، کە چەوسێنەر و سەرکوتگەری ژنان خودی ژنان بن یا پیاوان؟

ئایا یەکسانی دەسەڵاتداربوونی ژنان هیچ لە ناڕەوایی دەسەڵاتداریی و ملهوڕیی سەروەریی دەگۆڕێت؟

پرسیار لەبارەی پرسی دووەمەوە:

- ئایا جیاوازی پیاوانێك کە بە دەسەڵاتی پارە دەچنە سێکسفرۆشییەکان و هەست و نەستی ژنان دەکەنە کۆیلەی وەڵامدانەوە بە هەوەسبازیی خۆیان لەتەك ئەتککردنی ژنان لەلایەن پیاوانی دەسەڵاتدار و جەلاد و نەخۆشەوە هەیە؟

- ئایا هیچ بنەمایەکی ئازادیخوازیی هەیە، کە پشتیوانی لە یاساییکردنی پلەچەندبوونی ژنان بکات؟

- ئایا یاساییکردنی سێکسفرۆشی گەڕانەوە نییە بۆ سەر هەمان بنەمای ئایینی، کە ژنان بە ئامێرێك بۆ دامرکاندنەوەی هەوەسبازیی و ئاڵۆشی پیاوان دەزانێت؟

 

هەژێن

١٢ی ئۆگوستی ٢٠١٥

loadingالمخطط الامريكي وتقسيم العراق بين النفوذ التركي والايراني

هكذا كان العراق منقسم بين المتسلطين الدكتاتوريين الهمج ، والمؤامرة مرسومة من يانكي الامبريالي ، منح يانكي عملائه كرسي الموسم السلطوية المنقسمة بين تركيا وايران لبقاء العراق مائة عام اخر تحت كابوس مصالحها والحروب ونزيف الدم ونهب الثروات والاموال ، هذا اللي كان من المفترض وضعه في اولوية حسابات التظاهرة .. وهكذا كان يفترض على التظاهرة كسر العامود الفقري ليانكي الامبريالي ، وهما في الاساس الدولتين الاسلاميتين النازيتين ـ تركيا العثمانيةـ وايران الرافعات والحجاب ـ وتم بوحشية مصادرة حرية المراءة وسحقها بهمجية ، يبدو من يقود الانتفاضة ليس لهم بعد النظر ولايميزون بين الصديق الحقيقي والعدو الحقيقي ، كما اكد ماو العظيم في احدى مقولاته لابد وان نعرف من هم اعدائنا الحقيقيين ومن هم اصدقائنا الحقيقيين .

تنقسم العراق وفق مخطط يانكي الامبريالي في خظم تسلط العميلين النازيين مسعور البرزاني الوالي العثماني التركي ـ وشقيقه وحليفة بقر البغدادي الداعشي ، وبين حجر العبادي والموالي لايران الرافعات وعميل انكلو امريكي ، في واقع الامر لم يحدث اي تغير اساسي في جوهر العراق بعد التظاهرات المليونية سوى الانقلاب على بعض الافراد الفاسدين واللصوص من الموالين لايران وتركيا ، ولم يحدد الهدف لدحر من كان يسوق العراق نحو الدمار الشامل ولم يكسر التظاهرة يد ايران وتركيا الممدودينين في عمق العراق ، ولم يتم تحطيم مؤامرة يانكي الامبريالي على صخرة التظاهرة المليونية ، لقد قفز التظاهرات المليونية عن اسقاط المؤامرة الامريكية واسقاط معادلة عمالة البرزاني وعبادي لتركيا وايران ، والى هذا الحين تقسيم السلطة في العراق بين عملاء تركيا وايران باشرف يانكي الامبريالي ، لقد حيروننا المتظاهرين . لم تمد اياديهم لاشعال النار بالعلم الاسلامي الايراني ولا العلم التركي العثماني ، ولا علم الامبريالية الامريكية وبريطانيا ، ولم يطالبوا بطرد سفارة ايران وتركيا والسعودية وايران وامريكا وبريطانيا من العراق ولم يتعرضوا لمصالح تلك الدول في العراق ..

يبدوا لنا ان المتظاهرين لايبالون لبقاء العراق تحت نير وسيطرت الدولتين الاسلاميتين النازيتين تركيا العثمانية وايران الرافعات ، فما الفائدة من التظاهرات ياترى ، يبدو المتظاهرين ملئوا الساحات العامة صراخا لنصرة حجر عبادي عميل ايران وحامي عمامات نجف وكربلاء اللصوص الموالين لايران الاسلامية النازية ..

كربلاء ونجف وهما تحت حكم الهمجي الديني لايران الرافعات ، ناهيكم صور عمامات ايران النازيين منتشرة في كل زاوية من زوايا المدينتين ومدينة كوفة وغيرها .

الن يخجلوا قادة التظاهرة الرجعيين من هذه المناظر السوداء يتظاهرون فوق رؤوسهم صور السفاح المقبور خميني المجرم وخامنئي جلاد ايران ومجرم الرافعات ، هذا عار بوجه من لاينادي الى ازاحة كل صورة لملالي طهران وقم وحرقها في الشوارع العامة ، حتى العلم المرفوع بيد المتظاهرين يشكل رمز حقيقي لنظام البعث ..

اليس من العار على قادة التظاهرة وهم لم يتيحوا المجال لمشاركة المراءة العراقية في التظاهرة بغية استعادة رد اعتبارها ، ولم يوجهوا اي نداء بغية نيل على حريتها ، لو كانوا قادة التظاهرة صادقين انهم يتظاهرون من اجل عراق جديد ، للاسف لم يطلقوا ولو عبارة لتحرير المراءة من القيود الاسلامية الجائرة و ضد شريعة الذكور التي يثيرها الجعفري المخرف وهو من كلاب الخميني الدموي المقبور ، وغيره ممن يتيحون الفرص لبيع النساء في مزاد الذكور وتعدد الاناث ،واغتصاب الفتيات الطفلات ، التي تفرضها المرجعية النازية القابعة في النجف وكربلاء على المراءة ..

العراق تحكمها الشريعة الاسلامية النازية المتبادلة السنية الداعشية من تركيا التي تمتد جذورها نحو اربيل والسليمانية وموصل ،والشريعية النازية الايرانية المتنفذة في مدينة النجف مدينة الخرافات والمخرفين، وكربلاء مدينة الافيون ..

ليناشد المتظاهرين كل المواطنين في شمال العراق حتى يثوروا بوجه كردستان القبائل الشوفينية الاسلامية وسحق راس اللصوص ،الى المزيد من مواجهة النازيين العملاء الموالين ليانكي والعثمانية التركية وعمامات الرفعات القابعين في قم وطهران.

الحرب الشعبية من اجل نصرة الكادحين والكادحات او الموت

loadingدوایین پەیامی مەسعود بارزانی: یان سازان یان تێکدان و ٣١ ئابەکان!

کێشەی سیاسیی سەرەکی کۆمەڵگەی کوردستان نە سیستەمی سەرۆکایەتییە، نە سیستەمی پەرلەمانییە و نە نەبوونی دەستورێکی ئیسلامی یان سیکۆلاریشە، بەڵام ئەکتەرە کۆمیدی و موهەڕیجەکانی سیاسەت لە کوردستاندا سەرنجی گشتی خەڵکیان لەسەر نمایشکردنی ئەم شانۆگەرییە سیاسییە کۆمیدییەیان چڕکردووەتەوە.

کێشەی سیاسیی سەرەکی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا باوەڕبوونی سیاسەتبازەکانە بە "دەسەڵاتی سیاسیی ڕەهاو ئەبدەیی" انە ی خۆیان. ئەو پێی وایە مەخلوقێکەو خالقەکەی بۆ ئەوە خوڵقاندوویەتی کە هەتا لە ژیاندا ماوە دەبێت سەرۆک و بەرپرس بێت لە ناوحکومەت و دەسەڵاتدا!. جەنابیان پێیان وایە ئەگەر ئەو نەبێت، ژیان لە کۆمەلگەدا ڕادەوەستێت، لە حاڵێکدا بوونی ئەو بەو ئەقڵە لە حکومەتکردن و فەرمانڕەوایەتی سیاسیی و ئابورییەوە، ژیانی لە کۆمەلگەی کوردستاندا ڕاوەستاندووە و بەتەواوی ئیفلیجی کردووە!.

یان خۆم یان هیچ، ئەو ئایەتە شەیتانییەیە کە لە فەزایەکی پیسەوە بۆ سیاسەتبازەکانی کورد هاتووەتە خوارەوە کە یان دەبێت بۆ هەتا هەتایە سەرۆک بێت یان دەبێت ژیان لە وڵاتدا نابود بکات و بیکات بەسفر!. لە پەیامە دوورودرێژەکەی مەسعود بارزانیدا دەربارەی مانەوەی خۆی لە پۆستی سەرۆکایەتی هەرێمدا هەمان دروشمی یان خۆم یان وێرانکردن و تێکدان دووبارەکراوەتە. گوێی لێبگرن:" داوا لە خەڵكی سەربەرزی كوردستانیش دەكەم وریا و ئاگادار بن و ڕێگە نەدەن یاری بە چارەنووسیان بكرێت." بەکورتی، بارزانی دەڵێت ئەگەر لە پۆستی سەرۆکی هەرێمدا نەمێنمەوە یاری بە چارەنووسی خەڵکی کوردستان دەکرێت و داوا دەکەم کە خەڵک نەیەڵن یاری بەم چارەنووسەیان بکرێت. بە واتەیەکی ڕوونتر، بارزانی دەڵێت ئەگەر لەپۆستی سەرۆکایەتی هەرێم نەمێنم چارەنووسی میللەت بەرەو هەڵدێر دەبەم، لە حاڵێکدا پێچەوانەی ئەمە ڕاستترە و ١٢ ساڵ سەرۆکایەتییەکەی بارزانی، بەکردەوە یاریکردن بووە بە چارەنووس وموقەدەراتی خەڵکی کوردستان و ژیانی خەڵکی کوردستانی بەرەو نابودی و هەڵدێر بردووە.

لە ماوەی ١٢ ساڵی سەرۆکایەتییەکەی بارزانیدا ڕۆژنامەنووسەکان و نووسەرەکان تیرۆرکران، سەرمایەو داهاتەکان شوێنبزرکران،  بازاڕەکان لەلایەن مافیاکانی وابەستە بە بنەماڵەی سەرۆک و مافیاکانی حیزکانی دیکەوە داگیر و مۆنۆپۆڵکران، یان پڕکران لە دەرمان و خواردنی ئێکسپایەر، کێشەکانی کارەبا، ئاو، موچە و خزمەتگوزارییە پزیشکییەکان ئاڵۆزترکران، داعش هێنرایە سەر موسڵ و شەنگاڵ و شەڕی داعش زیادکرا بۆ قەیران و کێشە کەڵەکەبووەکان، کێشەکان لەگەڵ حکومەتی ناوەندا بە بێ هیچ خێرو بێرێک بۆ خەڵکی کوردستان زیادکران و زۆر شتی دیکەش کە هەموویان یاریکردن بوون بە چارەنووس و موقدەراتەکانی خەڵکی کوردستان لەلایەن سەرۆک و بنەماڵەو پارتەکەیەوە. مەسعود بارزانی دەتوانێت بەو پەڕی ئەدەب و ڕێزەوە بدوێت، بەیاننامەی شاعیرانە بنووسێتەوە و بەوپەڕی ڕێزەوە مامەڵە لەگەڵ دۆست و دوژمنەکانیدا بکات، بەڵام ئەوانە راستییەکن کە هیچ زمانێکی شاعیرانە و هیچ ڕێزو ئەدەبێک ناتوانێت ئەو هەموو کارەسات و یاریکردنانە بەچارەنووسی خەڵکی کوردستان لەلایەن خودی سەرۆک و تاقمە مافیاکەی وابەستە بەوەوە پەردەپۆش بکەن و بشارنەوە.

ئەوەی لە بەیاننامەکەی بارزانیدا سەرنجڕاکێشە ئەمەیە کە ئەو پێمان ناڵێت بۆچی دوو ساڵ پێش لە ئێستا قەبوڵی ئەوەیکرد  کاتێک ئەرسەلان بایزی سەرۆکی ئەو کاتی پەرلەمان دەنگی بە درێژکردنەوەی دوو ساڵەی ئەودا تا لەسەر کورسی سەرۆکایەتی هەرێم بمێنێتەوە، بەڵام ئێستا دژی ئەوەیە کە لە پەرلەمانەوە دەنگ لە سەر درێژکردنەوەی یان نەکردنەوەی ماوەی ٢ ساڵی دیکەی سەرۆکایەتییەکەی بدرێت و ئەوە دەخاتە گرەوی هەڵبژاردنی پێشوەختەوە؟!.

ئەگەر پەپێوەرە گاڵتەجاڕییەکانی دیموکراسی مامەڵە لەگەڵ کێشەی سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستاندا بکەین، بارزانی لە ١٠ ساڵ زیاتر بۆی نییە سەرۆکی هەرێم بێت، بەڵام یەکێتی شەریکە دزی لەرێگای پەرلەمانەکەیانەوە دوو ساڵی دیکەی بۆ سەرۆکایەتییەکەی درێژکردەوە. ئیستا بە هەموو پێوەرەکان، نەک بە پێوەری عاشقبوونی بارزانی و کورسی سەرۆک بوون، ماوەی سەرۆکایەتی بارزانی بەسەرچووە و ٢ ساڵیش زیاتر لەسەر کورسییەکە ماوەتەوە!.

لە بەیاننامە دوورودرێژەکەی بارزانیدا هەموو شتێک دەدۆزیتەوە، بەڵام وەڵامی ڕاست و واقعی ئەم پرسیارە نەبێت؛ پێویستی مانەوەی بارزانی لە سەر کورسی سەرۆکایەتی هەرێم چییە؟ لەم ڕووەوە تەنها دوو وەڵام لە مەسعود بارزانی و نێچیرڤان بارزانییەوە وەر دەگرینەوە؛ مەسعود بارزانی دەڵێت:

" لە مانگی ئایاری ئەمساڵ لەدوای ئەوەی لەگەڵ شاندێك كە سەفەری ئەمەریكا و ئەوروپامان كرد، ئاسۆییەكی ڕوونتر لەجاران لەبەردەم پرسی سەربەخۆیی گەلی كوردستان هاتە كایەوە. بەڵام بە دروستكردنی ئەم قەیرانە ئەم ئاسۆیە دەكەوێتە ژێر هەڕەشە و مەترسییەوە. ئەو ئاسۆیەی كە گەلی كوردستان ساڵهای ساڵە خەباتی بۆ دەكات خەڵكێك هەیە وای بۆ دەچێ ئەگەر لەسەر دەستی مەسعود بارزانی بهێتە دی ئەوە نامانەوێ بەڵام من مەمنوونی ئەو كەسە دەبم ئەو ئاواتەی گەلی كوردستان بێنێتە دی و هەر ئەوەیشە جیاوازیی نێوان من و ئەوان."

بارزانی ڕاستگۆ نییە لەم دەربڕینەی دەربارەی سەفەرەکەی بۆ ئەمریکا، چونکە لەلایەک ئەو بۆ ئەوە چووە ئەمریکا تا ئۆباما و سەرانی کۆشکی سپی بە مانەوەی لەسەر کورسی سەرۆکایەتی هەرێم ڕازی بکات و لەلایەکی دیکەشەوە کۆمەڵێک چەک وەر بگرێت. لەمە زیاتر هیچ باسێکی لەسەربەخۆیی کوردستان لەگەڵ ئەمریکییەکاندا نەکردووە و ئۆباماش لەسەفەرەکەی ئەفریقاییەکەیدا بە وتەیەکی گشتی دەربارەی واز نەهێنانی سەرۆکەکان لەدەسەڵات وەڵامی مەسعود بارزانیشیدایەوە. بارزانی داخوازی چەک وەرگرتن و مانەوەی لەسەرکورسی سەرۆکایەتی هەرێم لە سەفەرە ئەمریکییەکەیدا تێکەڵ بە پرسی سەربەخۆیی کوردستان دەکات و دەیەوێت بڵێت بەهەوڵی دیپلۆماسیم کوردستانم لەسەربەخۆیی نزیکردووەتەوە و دەبێت هەمووان مەمنوونی ئەو کەسە بن کە کوردی لەو ئامانجە نزیکردووەتەوە، بەڵام ئەوانەی کە پلان لەدژی مانەوەم لەسەر کورسی سەرۆکایەتی هەرێم دەگێڕن، نایانەوێت کوردستان بەسەربەخۆیی بگەیەنم و ئەم هەوڵەیان خستوومەتە بەرمەترسییەوە!.

 بارزانی لەخۆی ناپرسێت بۆچی کەسانێک لەناو ئەم میللەتەدا گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی کە ئەگەر کوردستان لەسەر دەستی بارزانیدا بەسەربەخۆیی بگات ئەوان نایانەوێت و مەمنوونی نابن؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لە ٢٤ ساڵ دەسەڵاتی شکستخواردو، گەندەڵ، چەتەگەری و قەرەقوشی خۆی، بنەماڵەکەی، حیزبەکەی و حیزبەکانی هاوپێچی لەدەسەڵات و سیاسەتدایە، نەک لە ڕق و کینەیەکی شەخسی لە بارزانی. ئەگەر لەو ٢٤ ساڵەدا جەنابی بارزانی و دەسەڵات و شەریکە دەسەڵاتەکانی وەک حکومەت، وەک دەسەڵاتێکی سیاسیی بە ئەقڵیکی سەلیمەوە، بە دەست و داوێنێکی پاکەوە وڵاتیان بە ئازادی و خۆشگوزارانی بەڕێوەببردایە، ئەو کەسە خائین بوو بە نیشتمان ئەگەر پشتی لە هەوڵەکانی بارزانی بۆ سەربەخۆیی کوردستان بکردایە، بەڵام بارزانی و دەسەڵاتەکەی و شەریکەکانی لەدەسەڵات و حکومەتدا ٢٤ ساڵە بە خیانەت لە میللەتی کورد حوکمرانی وڵات دەکەن، بۆیە زۆریش ئاسانە بۆ کەسانی وەک ئێمە بڵێین "ئەگەر کوردستان لەسەر دەستی مەسعود بارزانیدا بگاتە سەربەخۆیی، ئێمە نامەنەوێت، چونکە خۆمان بە نامۆ دەزانین لە گەندەڵستانی سەر بە دیکتاتۆرە مافیاکاندا"!.   

بەهەموو ئەو ڕوونکردنەوە و کۆمێنتانەی پێشەوەمان، هێشتا تێناگەین کە پێویستی مانەوەی بارزانی لەسەر کورسی سەرۆکایەتی هەرێم چییە؟  

نێچیرڤان بارزانی لە نوێترین گفتوگۆی لە گەڵ ڕۆژنامەنووسەکاندا دەڵیت:" ئێمە لە شەڕی داعش و لە قەیرانداین و بەمهۆیەشەوە مانەوەی مەسعود بارزانی لە پۆستەکەیدا بۆ ماوەی دوو ساڵی دیکە لە بەرژەوەندی خەڵکی کوردستاندایە!". پاشان درێژەی دەدات و دەڵێت:" لایەنەکانی دیکە دەیانەوێت ئیرادەی خۆیان لە پرسی سەرۆکایەتی هەرێمدا بەسەر پارتیدا فەرز بکەن کە ئەمە تەنانەت بۆ حیزبێکی بچووکیش مایەی قەبوڵکردن نییە". مەسعود بارزانیش لەبەیاننامەکەیدا هەمان ئاوازی" فەرزکردنی ئیرادە" لێدەداتەوە.

سەبارەت بە شەڕی داعش و قەیرانی دارایی، نێچیرڤان بارزانی ئەوەی لە بیرکردووە کە خودی خۆیی و مامی شەڕی داعشیان وەک ئەنجامی ململانێیان لەگەڵ حکومەتەکەی مالیکیدا بە دیاری بۆ خەڵکی کوردستان و عێراق هێنا و نەک ئێمە، بەڵکو گەمژەترین کەس لە کوردستاندا ئەم ڕاستییە دەزانێت. قەیرانی داراییش ئەنجامی تەخشان و پەخشانکردنەکانی حکومەت، حیزب و تەنانەت خودی نێچیر و مەسعودە و ئیمە لەو بارەیەوە ڕوونکردنەوەی زیاتر بە پێویست نازانین،  تەنها ئاماژەیەکی گشتی بە نموونەیەکی  بچووک دەکەین کە چۆن بۆ گۆرانیبێژ و لۆتییەکی عەرەبی و فارسی چەندین ملیۆن دۆلارتان بە ئاودا داوە و چەندین ملیارتان لە بانکەکانی دەرەوە تووندکردووە بە بێ ئەوەی سودی یەک دۆلاریان بۆ خەڵکی کوردستان هەبیت!.

کێشەی ئێستا بارزانی ئەوە نییە کە جەماعەتەکانی وەک گۆران و یەکیتی دەیانەوێت ئیرادەی خۆیان فەرز بکەن بە شێوازی کودەتایی!... بەڵکو کێشەکە ئەوەیە کە سایکۆلۆجیەتی سیاسیی نەخۆشی بارزانی پێی دەلێت ئەگەر لەسەر کورسییەکە هاتەخوارەوە، ئیتر بەمە ئیرادە، عیزەت و کەرامەتی شەخسی دەشکێت!. بۆیە بە بۆچوونی بارزانییەکان، یان دەبێت ئەو دوولایەنە بسازێن، یان ٣١ ئابێکی دیکە بەڕێوەیە!.. بەڵام بارزانی پێویستە ئەوە بزانێت کە لە هەموو هەورێکدا باران نابارێت و ئاکامە خراپەکانی ٣١ ئابی ئەمجارە بە سەر خۆیدا دەشکێتەوە نەک بەسەر ئەوانیتردا!. داهاتووش ئەم بۆچوونەی ئێمە پشتڕاستدەکاتەوە!.

بەیاننامەکەی بارزانی لەو لینکەوە:

http://www.xebat.net/detail_articals.php?id=34160&;z=2&;l=1

loadingهه‌رێمی کوردستان و ئه‌نجوومه‌نی هاریکاری که‌نداوی عه‌ره‌ب له‌ ته‌رازووی هێزدا

پێشه‌کی و بەشی یەکەم:

بۆئه‌وه‌ی بتوانين له‌ توانایی هێز و كاريگه‌ريه‌كاني له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆيی و نێو ده‌وڵه‌تی تێ بگه‌ين دةبێت له‌ هه‌رسێ ڕووه‌که‌وه‌ واته‌ ناوخۆیی و ناوچه‌یی و نێوده‌وڵه‌تی شيكاری له‌سه‌ر توانايی يه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت بكه‌ين له‌ هه‌رسێ ئاسته‌كه‌يدا . به‌تايبه‌ت بۆ ووڵاتانی ئه‌نجوومه‌نی هاريكاری كه‌نداوی عه‌ره‌ب پێك هاته‌كانی ناوخۆی ووڵات و توانا ئابووری و سياسی و سه‌ربازييه‌كانيان بزانين و له‌ ڕووي توانا مرۆیی يه‌كه‌يه‌وه‌ و هه‌روه‌ها له‌ ڕووی پێكهاته‌ی ئابووری به‌رهه‌م هێنان و پێکهاته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌لامان ڕوون و له‌به‌رچاو بێت . چه‌ند بڕوا و بۆچوون و مه‌زهه‌بی جياواز له‌خۆی ده‌گرێت و هه‌روه‌ها ئه‌و سيسته‌مه‌ی ده‌وڵه‌تانی كه‌نداوی‌ له‌سه‌ر بنيات نراوه‌ تا ئاستێك ئاڵۆز و جێگای مشتومڕ و تێڕامانه‌ ، بێ گومان توانا لۆجستيه‌كان و هێزه‌ سه‌ربازييه‌كانيان به‌شێكی هه‌ره‌ گرنگن له‌ ده‌ستنيشان كردنيان له‌ ته‌رازووی هێزدا ، له‌ ئێستايی سيسته‌می سياسی و سه‌ربازی و ئابووری ده‌وڵه‌تانی دنيادا و له‌ پێگه‌ و بوونی به‌ناو يه‌ك جه‌مسه‌ری دنيا كه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ و له‌ ناوه‌ڕۆكیدا ناتوانین بڵێین تاك جه‌مسه‌ری یه‌ . ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی ناتوانێت جێگا و پێگەیەكی بەرچاو و كاریگەری هەبێت .

" كراوثمر ، وەكو یەكێك لە محافەزەكارە نوێیەكان ، بەمجۆرەی خوارەوە گوزارشت لە جیهانبینی ڕەوتەكەی خۆی سەبارەت بەم قۆناغە مێژووییەی كە لەگەڵ هەرەسهێنانە گەورەكەی یەكێتی سۆڤیەتدا دەستی پێكرد ، دەكات : " كۆتایی هەموو شتێك بوو ، كۆتایی كۆمۆنیزم ، كۆتایی سۆسیالیزم ، كۆتایی جەنگی سارد ، كۆتایی جەنگەكانی ئەوروپا بوو . بەڵام كۆتایی هەموو شتێك ، لە هەمان كات دا سەرەتاشە " 1 . هەڵبەتە ( كراوثمر ) هەڵەیە كە وا دەزانێ‌ كۆتایی هەموو شتێكە . نە كۆتایی هەمو شتێكە و نە كۆتایی كۆمۆنیزمیشە ، بەڵكو كۆتایی جەنگی سارد بوو چونكە كۆتایی ئەو جەنگە كۆتایی هەموو شتێك نەبوو . بۆیە كۆتایی كۆمۆنیزم نیە ، چونكە كۆمۆنیزم لەناو ژیان و پەیوەندیەكانی خەڵكدا ، خۆبەخۆ گەشە دەكات ، سیستەمەكە خۆی زەمینەیەكە بۆ سەرهەڵدانی كۆمۆنیزم ، و هەلومەرجێك خۆش دەكات وەكو شێوازێكی لەبار بۆ ژیانی مرۆڤایەتی ، ڕاستە كە كۆتایی هەر شتێك لە هەمان كاتدا سەرەتایەكی نوێ‌ دەهێنێتە ئاراوە . هەروەكو ( میر شایمر ) دەڵێت : " هەموومان وا قەناعەتمان نی یە كە سیستەمی نێودەوڵەتی سەردەم وەصفی بكەین بە تاك جەمسەری و لە كرداریی بوونی دەست ڕۆیشتوویی ئەمریكادا"2 ئەو درێژە بە قسەكانی دەدات و دەڵێت ئێمە ناتوانین بڵێین یان هاوڕا نین لەگەڵ ئەوەدا كە بڵێین ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا زۆر بەهێزە لە ڕووی سەربازی یەوە و دەتوانێت باڵا دەستی بكێشێت بەسەر هەموو دەوڵەتانی تردا لەكاتی بوونی سیستەمێكی ئاوا لە جیهاندا . لەبەرئەوەی ناتوانێت ڕێگە بگرێت لە دروست بوون گەشەی هێز لە ووڵاتانی تر لە جیهاندا ، لەگەڵ ئەوەی زلهێزێكە لە دنیادا ، بەڵام ناتوانین بڵێین كەچین و روسیا ناتوانن ڕووبەڕووی ئەمریكا ببنەوە . " ئەوان لە هەموو لایەك زیاتر ئەوە دەزانن (ئەمریكا) لەو جیهانە فرە جەمسەریەی كە دەركەوتووە لەسەر ڕووی زەوی هەڕەشە لە باڵادەستی تەواویان دەكات لەئیستادا هێزی چین دەبێتە زۆرترین مەترسی بۆیان لەساڵانی داهاتوودا لەبەرئەوە چین دەوڵەتێك دەبێت كە زۆرترین حسابی بۆ بكرێت لەپێش هەر هێزێكی تری جیهانەوە تەنانەت لەپێش ئەوروپاشدا كە بەرەو یەكگرتن دەڕوات"3، هەروەها ئەمەش سەردەكێشێت بۆ " لەجیهاندا كە فرە جەمسەرە بەبێ‌ شك چین بووەتە یەكەم هێزی گشتگیر ، هەتا لەپێش ئەوروپادا كە هەنگاوی بەرەو یەكبوون ناوە ئەمەش دژ بە هەلومەرجی ئیستای ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە كە وەك تاكە هێزی گەورەی جیهانە"4 ،  نزیكترین ڕووداو و سەلماندنی ئەو ڕاستیە دەوور و كاریگەری روسیایە لە كێشەی سووریا و وە لە نزیكترین كاتیشدا دەوورو و كاریگەری لەسەر قرم و پەیوەست كردنی بە وولاتی روسیاوە و كردنی بە یەكێك لە ناوچە فیدرالیەكانی تری رووسیا ، سەرەڕای هەموو ئەو هەڕەشانەی گەمارۆیی ئابووری و دبلوماسی و هەڵپەساردنی لە كۆبوونەوەی هەشت دەوڵەتە ئابووری یەكەی دنیا ، بەڵام روسیا و چین كایگەریان لەسەر ئابووری ئەوروپا و جیهان هەیە لە ڕووی هەناردەكردنی نەوت و غاز و هەروەها دانەوێڵە وەكو گەنم و پیشەسازی و سەربازی یەوە كاریگەری لەسەر نرخی جیهانی كاڵا بەرهەم هاتووەكان دادەنێت . هەروەها رووسیا لە ڕووی سەربازی یەوە بەهێزە و توانیوویەتی ئەو سیستەمە موشەكی یە كە ئەمریكا هەیەتی لە ووڵاتانی دەورووبەری روسیا دایمەزراندووە روسیا سیحری توانا و كاریگەریەكانی لەسەر خۆی نەهێشتووە بە دروست كردنی موشەكی بەرگری و هێرش كردن ( S 300 ) وە هەروەها ( S 400 ) توانای لێدانی ئامانجەكانی هەیە لە فضادا (لە بۆشاییدا) ، هەروەها رووسیا كاریگەری هەیە لە ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا ، بۆئەوەی چارەسەری كێشەی سیاسی و سەربازی ووڵاتان بكرێت ناتوانن دەستی رووسیای لێ دەربهێنن هەروەها زلهێزە ئابووری یەكانی دنیا خۆشیان دانی پێدا دەنێن ." سەبارەت بە رووسیای سەردەمی پۆتین ، لەگەڵ ڕێڕەوی سیستەمی تاك جەمسەریدا ناڕوات ، ( خەلیل زادە ) پێی وایە كە دەبێ‌ لە لایەكەوە ئەم خولیا و كەڵكەڵەیە كۆنترۆڵ بكرێ‌ و لەلایەكی ترەوە لە هەندێ‌ دۆز و مەسەلەی نێو دەوڵەتی دا ( پوتین ) شەریك بكرێت بۆئەوەی هەندێ‌ لە زێدە كەڵكەڵانەی خۆی بەتاڵ بكاتەوە ، بەڵام دەبێ‌ چاودێری ئەمریكاشی لەسەر بێ ".

" ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەسەرێتی كار بۆ تەحجیمی عەماری چەكی ئەتۆمی رووسیا بكرێت و  سنوورێكی بۆ دابنرێت ، سنوور بۆ ڕیفۆرمی ناوخۆی سوپایی رووسی دابنرێت و لەبواری بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی و هەر جۆرە چەكێكی دیكەی كۆمەڵكوژدا هیچ دەرفەت و ڕۆڵێك بۆ رووسیا نەهێڵرێت " . 5

دیارە چەكی ئەتۆمی كۆسپێكی یەجگار گرینگ و ئاڵۆزە لەبەردەم سیستەمی تاك جەمسەریدا . جا روسیا چونكە خاوەنی چەكی ئەتۆمیە و بە هەزاران كڵاوەی ئەتۆمی هەیە ، بۆیە لە ستراتیژی سیاسی و سەربازی ئەمریكادا حیسابی ووردی بۆ دەكرێت و تا ئەو كۆسپە تەخت نەكات ، خەونی تاك جەمسەریەكەی نایەتەدی ، ئەمەش ململانێیەكی پڕ خەتەرە و بەهۆی ئەو چەكەشەوەیە كە رووسیا لە سیستەمی نێودەوڵەتی ئەمڕۆدا سەنگێكی حاشا هەڵنەگری هەیە و ئەمریكاش زۆر پێی پەست و نیگەرانە .

لەبەرئەوە ئەو بڕوا و بۆچوونانەی ئەوانم لە سەرەوە باس كرد ، چونكە بڕوام نی یە بەوەی كە سیستەمی نێو دەوڵەتی ئێستا تاك جەمسەری بێت بە مانا فەرمی یەكەی .

لێرەوە دەمەوێت بەپێ‌ی چەند قوتابخانەیەكی شیتەڵكاری و تێوری سیاسەتی نێودەوڵەتی باس و خواسەكان لەسەر تەرازووی هێز و شوێن و پێگەی دەولەتانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی لە تەرازووی هێزدا شیتەڵ بكەم .

با ئەوەشمان لەبیر نەچێت سەرەتایەكی فەرمی بۆ باس و خواس لەسەر تەرازووی هێز لەدوای كۆنگرەی ڤییەنای ساڵی ( 1815 ز )یەوە سەرچاوەی گرتووە و گۆڕانكاری گەورە بووە لە سیاسەتی نێو دەوڵەتیدا لەسەر ئاستی جیهان و  دەرەوەی كیشوەری ئەوروپا هەروەكو ( محمد سید سلیم ) دەڵێت : " گرنگترین ڕووداو ڕووخانی هەردوو ئیمپراتۆریەتی ئیسپانی و پرتوغالی بوو لە ئەمریكای لاتیندا ، وە گەڕانەوەی تەرازووی هێزی ئەوروپا بوو وە دەركەوتنی سەرەتا یەكەم دامەزراوەی نێو دەوڵەتی سەردەم بوو ، ئەمەش بەزیادەی كۆمەڵێك كرداری سیاسی نێودەوڵەتی ، وەكو ئەزمەی ئیمبراتۆریەتی عوسمانی و سەرەتایی فراوان بوونی داگیركاری نوێ‌ "6 .

ئەم كۆنگرەیەش نەخشەی بناغەیی تەرازووی هێزی كێشا لە ئەوروپا هەتا ڕوودانی جەنگی قرم لە ساڵی( 1853 ) دا .

نامەوێت درێژە بەو پێشەكی یە بدەم لە ناوەڕۆكی لێ توێژینەوەكەدا ئەوە زیاتر ڕوون دەكەینەوە كە تەرازووی هێز زیاتر  پێویستی بە چی هەیە ؟ و چۆن كاریگەری دروست دەكات لەسەر هێزەكانی تر ؟ پێویستە ئەوە بۆ خوێنەر ئاشكرا بێت بۆ ئەم توێژینەوەیە هەردوو ( مەنهەجی شیتەڵكاری سیستەم و مەنهەجی بەراوردكاری )م بەكار هێناوە ،  یەكەمیان بۆ شیتەڵكاری سیستەمی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و سەربازی دەوڵەتانی ئەنجومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی بەكارهێناوە . هەروەها مەنهەجی بەراوردكاریم بەكارهێناوە لە بەراوردكردنی هێزەكانی ئەو ئەنجوومەنە ، لەگەڵ هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتی یەكان ، كە هەردوو مەنهەجەكە گرنگی خۆیان هەبووە بۆ ئەم توێژینەوەیە بۆیە بەكارم هێناون .

بــــەشـــــی یــــەكـــــەم:

 ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی و پێگەی لەسەر ئاستی نێو دەوڵەتی و ناوچەكە

لە زانستی سیاسەتی نێودەوڵەتی و پەیوەندی نێودەوڵەتیدا ، یەكێك لەلایەنە گرنگەكان و توێژینەوە و تێڕوانینەكانی سەدەی بیست و ئێستاشی لەگەڵدا بێت باس و شیتەڵ كاری سیاسەتی تەرازووی هێز لەسەر ئاستی گۆڕەپانی سیاسی و ئابووری و سەربازی لە جیهاندایە . كێشە و ململانێی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بووەتە هۆی ئەوەی چەندین كتێب و لێكۆڵینەوەی ورد و پڕ لە كێشمەكێشی فكری و ئایدۆلۆجی لەسەر ئەنجام بدرێت و لە شیكاریەكاندا دەستی بۆ ببرێت . بەبڕوای من تەرازووی هێز هەندێك جار لەڕێگەی توانایی سەربازییەوە جێ‌ بەجێ‌ دەكرێت و هەندێك جاریش ئابووری و كۆمەڵایەتی و كەلتوری و ڕۆشنبیری و زانستی كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر تەرازووی هێز دەبێت و سەرچاوە دەبێت بۆ بەرامبەركێ‌ و ململانێ‌ ی یەكتری ، بێ‌ ئەوەی بگاتە ئاستی بەرپابوونی جەنگ هەروەكو ئەوەی لەسەردەمی جەنگی سارددا بەخۆیەوە بینی و لەسەر ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتی دوو جەمسەری لە جیهاندا ئەرك و فرمانێكی جیاوازی هەبوو لەچاو سەردەمی جەمسەرە جیاوازەكاندا . تەرازووی هێز لە بوونی بنیاتی نێودەوڵەتی فرە جەمسەری دا جیاوازە لە دوو جەمسەری و یان تاك جەمسەریدا چونكە بەپێ‌ی سیستەمی نێودەوڵەتی جەمسەرەكان ئاستی پەیوەندی نێودەوڵەتی و سیاسەتی نێودەوڵەتیش گۆڕانكاری بەسەردا دێت .

دوو جەمسەری تا ئاستێك لە هەردوو جۆرەكەی تری جەمسەرگیری لەسەر ئاستی پەیوەندی نێودەوڵەتی لە جیهاندا باشترە بەنسبەت هەندێك لە دەوڵەتانەوە ، چونكە لەوانەیە ببێتە چەترێك یان لەژێر سایەیی جەمسەرێكیاندا تۆزێك دڵنیایی دروست بكات . بێجگە لەوەی كە خاوەنی جەمسەرەكە هەندێك ئەركی زۆر گەورە دەخاتە سەر شانی هێزە هاوپەیمانەكانی . تەرازووی هێز هەندێك جار لە ڕێگەی هاوپەیمانی و هەندێك جار دەوڵەتان خۆیان بە تەنها دەبێتە جەمسەر و ڕابەرایەتی تاك جەمسەرییەكە دەكات ، هەروەها فرە جەمسەری و تاك جەمسەری زۆرترین كات لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و پەیوەندی سیاسی نێودەوڵەتی سیستەمێكی ئانارشیستیانە بەرهەم دەهێنێت . چونكە زۆرترین كات پەیمان نامە و یاسا نێودەوڵەتیەكانی تیادا جێ‌بەجێ‌ ناكرێت و گوێی پێ‌ نادرێت خۆی بە تەنها لە ڕێگەی هێزەوە بڕیار و یاسا نێودەوڵەتیەكان پێشێل دەكات و ئاراستەی سیاسەتی خۆی باڵادەست دەكات . لێرەدا هەندێك پێناسە و تێڕوانین لەبارەی ئامانج و سیاسەتی تەرازووی هێز لەسەر ئاستی جیهان و ناوچەكە دەخەینە بەرچاو و بۆ شرۆڤەیی باسەكەی خۆمان سوودیان لێ وەردەگرین .

" سەر ئەوی تردا ، و لەلایەنی گریمانەوە ( فرضیات ) ئەو دەربڕینەیە كە دەربڕی سبەكارهێنانی ئەم واتایەی تەرازووی هێز بە ڕێگەیەكی بابەتیانە یان پیاداهەڵدادانە لەسەر دابەش بوونی هێز لەنێوان دەوڵەتان بەشێوەیكی یەكسان یا نا یەكسان ، وە ئەمەش دەلالەت لەو حاڵەتە دەكات كە هیچ دەوڵەتێك سەركەوتوو نی یە بەیاسەتێكی تەرویجی یە بۆ یەكسانی هێز ، وە ئەمەش ڕائەوەستێت لەسەر ئەوەی ئەم گریمانە كە تەرازووی نەبوو كارێكی مەترسیدارە " 7 .

ئەم پێناسە و ڕوون كردنەوەیە هەندێك دەلالەت و گریمانەی جۆراوجۆری لەخۆ گرتووە و جۆرێك شیكاری یانەی فكری و فەلسەفیانەی لەخۆ گرتووە كە كەمتر جیاوازی هەیە لەگەڵ پێناسەكانی تردا و بەڵكو ئەتوانین بڵێین هەتا ئاستێكی زۆر زۆر لەگەڵ پێناسەكانی تردا جیاوازی نی یە . نوورەسەكان و بیرمەندەكانی جیاواز لە یەكتری و زۆر نزیك لە یەكتری پێناسە و تێڕوانینیان بۆ تەرازووی هێز هەیە، بەڵام ناتوانین بڵێین یەك جیهان بینیان هەیە ، هەروەها ناتوانرێت بڵێین یەك پێناسەشیان هەیە . لەلایەكی ترەوە تەرازوی هێز  تێورییەكە لەسەر ئەوە ڕادەوەستێت و هەڵدەستێت بە شیكردنەوەی سیاسەتی دەوڵەتان و هاوپەیمانێتی یەكانیان لە حاڵەتێكیدا كە تیایدا یەكسان بن لە هێزی سەربازیاندا ئەو توانایەش لەهێز ئەگەر سەربازی یان ئابووری یان كەلتوری بێت سەر ناكێشێت بۆ ڕوودانی مل ملانێی سەربازی .

سەرباری ئەم تێڕوانینانە كە چەندین نووسەری بەناوبانگی ئەو بوارە هەیە كە شیكارییان كردووە و دید و بۆچوونی خۆیان بڵاوكردۆتەوە لەدواتردا بە ووردتر دەیانبەستمەوە بە ڕەوشی هێز لە ناوچەی ووڵاتانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبیدا .

تێوورەكانی تەرازووی هێزەكان ، یەكێكە لە رەكیزەكان و بناغەیەكی بنەڕەتی تێوری واقعی كلاسیكی یەكانە لە تێڕوانین و شیكردنەوەكانیان لەسەر ئاستی سیاسەتی نێودەوڵەتی و پەیوەندی یە نێودەوڵەتیەكان بەكاریدەهێنن . هەروەها هەوڵێكیانە بۆ ڕوون كردنەوە و دامەزراندنی شێوەی هاوپەیمانێتیەكانیان ، هەروەها تێڕوانینێكە بۆ ئایدیای ئانارشیستیانەی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان و تێوری واقیعە نوێكان دایانمەزراندووە .

لێرەوە نامەوێت زیاتر لەسەر پێناسەكان بدوێین ، چونكە لە شیكردنەوەكانی تردا دەچینە سەر تێورەكانی تر بۆ شیكردنەوەی توانا و هێزی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی بەكارم هێناون ، هەروەها چەند دەتوانن ڕۆڵ و كاریگەریان هەبێت ؟ یان بە جۆرێكی تر ڕۆڵ گێڕی بكەن و بەشێك و لایەنێكی تەرازووی هێز بن لە ناوچەكەیان و لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا .

شیكردنەوەی پرسێكی لەوجۆرە و باس و توێژینەوەی زانستییانە لە توانایی یەكانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی  پێویستە تواناییە ناوخۆییەكان و هەروەها پەیوەندییەكانیان لەسەر ئاستی ناوچەیی و ئاستی نێودەوڵەتیش دەست نیشان بكەین ، توانایی هێز و كاریگەری لەڕووی ئەرێنی و نەرێنی لەسەر هێزی ناوچەكە و جیهان بخرێتە ڕوو .

لە كۆنگرەی دوحەی ساڵی ( 2004 ) دا كە پەیوەست بوو بە چۆنێتی گەشەپێدانی پەیوەندیی كەنداو و هاوپەیمانی ناتۆ هاوكارییەك بێت ڕۆڵ بگێڕێت لە ئاسایش و ئارامی ناوچەی كەنداودا . ئەوكات ( عبدالرحمن العطیە ) كە سكرتێری گشتی ئەنجوومەنی هاریكاری دەوڵەتانی كەنداوی عەرەبی بوو سێ‌ دوور ڕوونی (بعد) دیاری كرد كە سەرچاوەن لە دروست كردنی ئاسایشی كەنداودا ئەویش لایەنی ناوخۆی  ووڵاتانی كەنداو هەروەها لایەنی پەیوەندی هەرێمایەتی و سیاسەت و سیستەمی نێودەوڵەتی و پەیوەندییەكانی . وە هەروەها ئەو مەودا زۆر ترسناكەشی دیاری كردووە كە خۆی لە توانا و هێزی سەربازیدا دەبینێتەوە كە خۆی لە كەمی توانای مرۆیدا دەردەكەوێت . *

بە بۆچوونی من سعودیە ، لە ڕوی سەربازیشەوە ، ئەگەرچی پارەیەكی یەجگار زۆر لەو مەیدانەشدا خەرج دەكات ، هەر لە ئاستی ئێراندا نیە ، چونكە لە ڕووی توانایی و ڕێژەی مرۆیی یەوە هاوتا و ئاستی نیە و ئەمەش لایەنێكی گرنگە لەڕووی بەرقەرار كردنی توانا و هێزی سەربازییەوە .

" بەگوێرەی ئەو گرێبەستەی كە بایی شەست ملیار دۆلارە ، كە ئەمە گەورەترین گرێبەستە لە مێژووی گرێبەستی سوپایی دا لە سەرانسەری دنیا ، جا بەگوێرەی ئەو گرێبەستە عەرەبستانی سعودی هەشتا و چوارفڕۆكەی (F.15) و نۆژەنكردنەوەی هەفتا فڕۆكەی شەرڤانی دیكە و هەفتا هەلیكۆپتەری ئەپاچی و سەدوهەفتاودوو هەلیكۆپتەری جۆری ( بلاك هۆكس ) و شەست و سێ‌ فڕۆكەی جۆری ( لیتل بێردس ) وەردەگرێت . شایەنی باسە كە عەرەبستانی سعودی گەورەترین كڕیاری تەكنۆلۆژیای سوپایی ئەمریكا بووە لە نێوان ساڵانی ( 2005 – 2010 ) دا . بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە سەرچاوەی ئەلیكترۆنی تۆڕی هەواڵی ئەوروپایی (www.Euronews.net) لە ( 14/9/2010 ) بەشی عەرەبی ". 8

ڕاستە ئەمە چەكێكی یەجگار زۆرە ، بەڵام لە هەنبەر موشەكی (S-300) ی روسیدا ، كە ئێران لە رووسیای دەكڕێت ، نە لە ڕووی بەرگریەوە و نە لە ڕووی هێرشبەریەوە ناكاتە چەكی ستراتیژی ، بۆیە ئەو گرێبەستە بە قازانجی ئەمریكایە و پارەكێشانەوەیە لە عەرەبستانی سعودی . "چونكە ئەو گرێبەستە لە هەمان كاتدا دوو مەبەست و ئامانجی هەیە . ئامانجی یەكەمی بریتیە لە پتەوكردنی توانا بەرگرییەكانی عەرەبستانی سعودی تا بتوانێ‌ ئاسایش و بەرگری كەنداو لە هەڕەشە گریمانییەكانی ئێران بپارێزێت ، كە ئەمە لە خزمەتی بەرژەوەندی ئەمریكاشە ( زامنی هەناردەكردنی نەوتە بۆ بازاڕەكانی جیهان ) . ئامانجی دووەم ئەوەیە كە ئابوری ئەمریكی لەسایەی قەیرانە داراییە جیهانیەكاندا ، دەبوژێتەوە . سەرۆك ( ئۆباما ) دەربارەی ئەم گرێبەستە باسی لەوە كردووە كە ئەم گرێبەستە پەنجاوحەوت هەزار دەرفەتی كار ، لە ماوەی چوار ساڵدا بۆ ئەمریكاییەكان دەڕەخسێنێ‌ .

شایانی باسە دەسەڵاتی سیاسی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ، بەمە پەیوەندییەكی ڕاستەوانە ( گردی ) لەگەڵ ئاستی گشتی كۆمەكە دەرەكیەكاندا پەیدا دەكات " 9 . دیارە ئەمریكا لەو جۆرە سەوا و مامەڵەیەدا ، لە خەمی سوود و قازانجی خۆیدایە ، چونكە سوور دەزانێت ئەو گرێبەستە سەربازیە ئەوە نیە كە بە تەواوەتی توانای بەرگری عەرەبستانی سعودی دابین و زامن بكات ، چونكە ئێرانیش دەسەوئەژنۆ دانەنیشتووە ، جگە لە بەرهەمهێنانی خۆماڵی چەك ، هەستیارترین چەكی رووسیش دەكڕێت .

لەسەر ئاستی ناوخۆیی ئەو ووڵاتانە دەبێت لە پێكهاتەی ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی یەكانیان بڕوانین كە پێك هاتەیەكی پاشایەتی خێڵەكی یە و سیستمەكەیان بە پلەیەك ناڕوونە ( تا ئاستێك سیستەمێكی پاتریاركیە ) نەیانتوانیوە ڕابردوویەكی زۆر كۆنی خۆیان تێپەڕێنن ، پێك هاتەیەكی كۆنە لە نوێدا . هەروەها ئابوورییەكەیان كاریگەری تەواوی نەكردووەتە سەر بیركردنەوەیان لە ئاستی پەیوەندی ناوخۆیی و ناوچەییدا كەم كاریگەرن ، سیستەمە سیاسیەكەشیان ، بێجگە لەو پێكهاتە مەزهەبی یە پڕ كێشە و جیاوازانەی كە لە چەندین ووڵاتیاندا هەیە و لە ئیستادا بووەتە بەشێك لە كێشە ناوخۆییەكانیان و هەروەها لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ناوچەیی ئارامی ناوخۆییانی خستووەتە مەترسی یەوە ، چونكە ئان و ساتی تەقینەوەی بارووتی كێشەی مەزهەبی نێوانیان مەترسییەكە لەسەریان و لە پێشیاندایە ، ڕوودانی تووند و تیژی زیاتر و لێك هەڵپچڕانیان لە یەكتری لێ دەكەوێتەوە ، ئەمە لەلایەك و لەلایەكی تریشەوە ئاستی توانایی ئابوورییان و سەرچاوەكانیان كەمتر پیشەسازییە و وەكو دەوڵەتانێكی بەرهەم هێنی نەوت و غاز و دەوڵەتانی ملكانە سێنن و كەمتر پەنایان بردووەتە بەر بەرهەم هێنانی كەل و پەل و پێویستی یە ڕۆژانەییەكانیان ، هەروەها نەیان توانیوە ئابوورییەكی تۆكمە دروست بكەن و ژێر خانێكی تۆكمە بێت ، بۆ لەسەر پێ‌ وەستانی خۆیان و ئاسایشی نەتەوەییان پارێزراو بكات ، هەر شتێك ڕووبەڕوویان دەبێتەوە لە ڕووی سیاسی و ئابووری یەوە بتوانن خۆیانی لێ بپارێزن و بەرگری لە خۆیانی پێ‌ بكەن . ئەوەیان بۆ جێ بەجێ‌ نەكراوە و یان نەیانكردووە . پێویستی ووڵاتانی كەنداو لەڕوویی مواردی مرۆڤی یەوە و هەروەها ئاو و خواردنی سەرەكی دانەوێڵە و پێداویستی یە خۆراكی یە سەرەكییەكانی خۆیان پڕبكەنەوە و چاو لە دەستی دەرەكی نەبن . كاریگەری سیاسەتی دەرەكی یان لەسەر نەبێت لەڕووی ئابووری و سیاسی و سەربازی یەوە . هەر لەبەرئەوەی لەڕووی سەربازی و توانا لۆجستیەكانیانەوە ناتوانن ببنە لایەنێك لە لایەنەكانی تەرازووی هێز لە ناوچەكەدا . ئەمە بێجگە لەوەی كە لە ڕووی ناوچەییشەوە هەروەكو ( مصطفی علوی سیف ) دەڵێت : " سەركەوتنی هەر سیستەمێكی ئاسایشی ناوچەیی نێودەوڵەتی بۆ ئاسایش لە كەنداو دا پێویستی بەوەیە كە ئەو منظومەیە هەستێت بە سازانی ( توافق ) ئەوە بگرێتەوە كە هەموو دەوڵەتانی ناوچەكە لەخۆ بگرێت ، لەگەڵیدا ئێران و عێراق و یەمەن ، یان بەلایەنی كەمەوە هەموو دەوڵەتانی ئەنجوومەنی هاریكاری دەو ڵەتانی كەنداوی عەرەبی لەخۆ بگرێت " 10 .

بەپێ‌ی ئەم تێڕوانینەی (مصطفی علوی سیف ) بێت ، ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی وەك  پارسەنگی هێز لە ناوچەكەدا نایەتە هەژماركردن و كاریگەری ئەوتۆیان لەسەر ڕەووتی سیاسی و سەربازی هەبێت لە ناوچەكەدا سەرەڕای هەندێ‌ دەست تێوەردانیان لە هەندێك ووڵاتانی ناوچەكە وهەروەها هەوەكو ئەوەی لە بەهاری عەرەبیشدا كە بەرهەمەكەی بۆ خۆیان نەبوو . لەبەرئەوەی لە ڕووی پەیوەندی ناوچەیی یەوە و هەتا بوونی دەوڵەتانێك لەسەر ئاستی ئەنجوومەنەكەش و هەروەها لەبەرئەوەی سیستەمەكانیان دیموكراسی نین و عەقڵیەتی پاشایەتی ناتوانێت عەقڵیەتی هاوپەیمانی و هاوسۆزی و هاوكاری بێت لەگەڵ ووڵاتانی تردا . ئەمەش عەقڵیەتی خۆسەپێنی بێ‌ قەید و شەرتی بیركردنەوەی ئەوانە كە زیاتر لەگەڵ تاك ڕەویدا دەگونجیت نەك لەگەڵ هاوپەیمانی بێجگە لەوەی كە هاوپەیمانی خۆسەپاندنی تێدایە بەڵام شێوەیەكی تری پەیوەندی تێدا پرۆسیس دەكرێت . هەروەها بوونی عێراقێكی جیاواز لە ڕووی دەسەڵات و سیستەم و ئایدۆلۆجیای دەوڵەت ، جیاوازی و بەرژەوەندی مژهبی و سیاسی و ئابووری خۆی هەیە لە ناوچەكەدا . لە لایەكی تریش دەوڵەتی یەمەن كە لە ناوخۆی خۆیدا بەشی باشوور و باكوورەكەی جیاوازی ئایدۆلۆجی و سیاسی و كۆمەڵایەتیشیان هەیە ، بێجگە لەو كێشەیەی كە دەرگیری بووە لە ڕووی مژهەبیشەوە بزوتنەوەی حوسی یەكان و جەنگە چەكداریەكەیان  كە ئیستا كێشەی تووند و تیژی و كوشتاری جۆراوجۆریشی لێ دەكەوێتەوە سەرباری هەموو ئەمانەش سیستەمی حوكم ڕانی لە دەوڵەتی یەمەندا جیاوازە  لە سیستەمی حوكم ڕانی لە ووڵاتانی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداودا .

"پشتیوانی ئێران لە ڕیكخراوانی تیرۆریستی لەبەرە جۆراوجۆرەكانی وەكو ( لوبنان ، غەزە ، ناوچەی یەهودا و سامیرە ، عێراق و شوێنانی دیكە ) سەرچاوەیەكی دیكەی ئەو مەترسیەیە كە پێویستە لە هەردوو لایەنی ئەمنی و سیاسیشەوە بەرپەرچ بدرێتەوە ، لەدوای هەڵگیرسانی شەڕی ( 2003 )ی عێراقەوە ، ئەمریكا و بەریتانا و وڵاتانی دیكە زیاتر پەیان بەم رەهەندەی مەترسی ئێرانی برد ، بەڵام گەلێك لە وڵاتانی دیكە وەكو پێویست ئەم كارەی ئێران بە هەند ناگرن ، چونكە بەهەند گرتن و بەهەند نەگرتنی ئەم كارەی ئێران وەستاوەتە سەر ڕێژەی ئەو مەترسیە ئێرانیە لەسەر بەرژەوەندی ئەو دەوڵەتانە .

وەزارەتی دەرەوەی ئیسرائیل ، لەڕێگەی بڕیاری ژمارە (1747) ی ئەنجوومەنی ئاسایشەوە كار بۆ ئەوە دەكات ئەم بابەتە بخاتە بەرنامەی كاری نێو دەوڵەتیەوە . ئەو بڕیاری (1747) یەكێك لە بەندەكانی قەدەغەكردنی ناردنی چەكە بۆ ئێران " 11. هەروەها ئێرانیش ئیستا دەوور و كاریگەری خۆی هەیە بەپێ‌ی ئاست و پێگەیشتوویی سیاسی و ئابووری و سەربازی لە ناوچەكەدا بووەتە خاڵێكی نەگەتیڤی سیاسی لە بەرامبەر ئاڕاستەی سیاسی و سەربازی كەنداو و ناوچەكەدا و زیاتر هەوڵ بۆ سەپاندنی توانا سیاسی و ئایدۆلۆجی یەكەی خۆی دەدات بەسەر ناوچەكەدا . هەموو ئەو فاكتەرانەی سەرەوە كە باسم كرد هەر هەموویان خاڵی نەگەتیڤی دروست بوونی هێز و توانایە كە ئەنجوومەنی كەنداو بتوانێت دەوور و كاریگەری هەبێت بەسەر ناوچەكەدا ، وە لە لایەكی ترەوە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان و سیاسەتی ئەمریكا و حلفی ناتۆ ، لەلایەك وەك (مصطفی علوی سیف ) باسی كردووە  " پەیوەندی دوو قۆڵی لە نێوان ناتۆ و هەریەك لە بحرین و كویت و قگر و ئیماراتی عەرەبی یەكگرتوو ، هۆیەكە بۆ ئەوەی كە دەوڵەتانی ئەنجوومەنی كەنداوی عەرەبی هەست بە دڵەڕاوكێ‌ بكەن و ........ " 12 . ئەمە لە ئاستی پەیوەندی ناوچەیی و نێودەوڵەتی و هەروەها لەلایەكی ترەوە لەبەرئەوەی زۆرترین بڕی نەوت لە جیهاندا لەم ناوچەیەدایە وە ئەمەش ناكرێت ئەم هێزانە لە ناوچەكە وەكو هێزێك دەربكەوێت و بیانەوێت لەو ڕێگەیەوە بەرامبەر بە ووڵاتانی زل هێز و پیشەسازی دنیا بتوانن كاریگەری لەسەر بەشێكی كەمیش بێت دابنێن بۆئەوەی  نەتوانن ئەو ڕۆڵە ببینن ، ئەمریكا دەیەوێت ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەڕێگەی هاوپەیمانییەوە ئامادەیی خۆی بسەپێنێ لە ناوچەكەدا ، بەتایبەت ئەمریكا دەیەوێت ئەو ڕۆڵە ببینێت كە لە ئیستادا وەك یەك جەمسەر دەبینرێت لە ڕووكاری دەرەوەیدا  بەڵام بە كردەوە فرەجەمسەری یە بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ.

ئەمریكا لەم ناوچەیەدا بەتایبەت و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرژەوەندی تایبەتی و سیاسی و ئابووری هەیە .

"ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا سێ‌ بەرژەوەندی ستراتیژی هەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ، یەكەم:- پابەندبوونی بەردەوامی بە هەڵئینجان و ناردنی نەوت و غاز لە كەنداودا بۆ جیهان ، لەبەرئەوەی هەر ڕێگری كردنێك لە ناردنی ووزە لە كەنداودا ئەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە جیهاندا ئەمەش كارێكی خراپ دەكاتە سەر ناتۆ و ئابووری جیهانی . دووەم:- خواستی ئەمریكا لە پەشیمان كردنەوەی ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە گەشە پێدانی چەكی كۆكوژ و تێكشكێنەر و بەشێوەیەكی تایبەت تر چەكی ئەتۆمی ، وە لەم ڕووەوە ئەمریكا وایدەبینێت كە ڕێگری بكات لە ئیسرائیل لە گەشەپێدانی بۆمبی ئەتۆمی . سێ‌یەم:- هەروەها خواستی ئەوەشی هەیە ئاستێك بۆ تووند و تیژی دابنێت كە چوارچێوەیەكی تیرۆریستیانەی بەخۆوە گرێ‌ داوە لە ناوچەكەدا "13 ، هەروەها بۆ جێ‌بەجێ‌ كردنی ئەم بەرژەوەندییە كە ( هاوڕێی بەردەوامی نی یە ، بەرژەوەندی بەردەوامی هەیە ) پێویستی بەوە هەیە پارێزگاری لە تەرازووی هێز بكات لە ناوچەكە ، ئەویش تاك ڕەوی سیاسیانە و سەربازییانەی خۆیەتی لە ناوچەكەدا و هەروەها بوون و بڵاوەپێكردنی هێزە سەربازییەكان و دانانی بنكەی سەربازی لە ناوچەی كەنداودا لەپێناو ڕێگە گرتن لە هەر هەژموونی هێزێكی گەورەی دەرەوەی ئەنجوومەنی هاریكاری دوورگەی عەرەبی كە چاوی بڕیبێت لە ناوچەی زۆر و زەبەندی ووزەی جیهان بەم هۆیەوە دەیەوێت هیچ هێزێك نەتوانێت كاریگەری لەسەر سیاسەت و ئامانجی ئابووری و سەربازی ئەمریكا دابنێت لە ناوچەكەدا . "سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكی پابەندی هیچ پرەنسیپ و ستراتیژ و تاكتیكێكی دیاری كراو نیە ، بەڵكو بە هەموو ئەو ڕەهەندانەیەوە ، بەگوێرەی پێگەی بابەتەكە لە مەیدانی نێودەوڵەتی دا ، بەگوێرەی زروفی ( هەلومەرجی واقیعی ) بابەتەكە و بەپێی ئەو ساتە مێژویی و سیاسی و بەپێی پلان و ستراتیژی بەرژەوەندی خۆی كە تیایەتی  ، سیاسەتی ئابووری و سەربازی دادەڕێژێ‌ و پیادەی دەكات . كەواتە بەو پێودانگە دەتوانرێ‌ بگوترێ‌ كە واقیعیەت ، مانای ئەخلاقیەت ناگەیەنێ‌ ، بەڵكو ڕێك پێچەوانەكەیەتی ، هەروەها مانای نەرم و نیانیش ناگەیەنێ‌ ، بەڵكو زەبر و زەنگ  دەگەیەنێ‌ ، بەڵام مانای ڕیسك نەكردن دەگەیەنێ‌ ، واقیعیەت ئەوەیە چۆن ئامانجی خۆت بەدی دێنی ، ئیدی بە هەر ڕێگا و لە هەر ڕێگایەكەوە بێ‌"14 .

 خواستی خۆی زاڵ بكات بەسەر هەناردەكردن و نەكردنی نەوت بۆ دەرەوەی كەنداو و بازاڕەكانی جیهان بەو شێوەیەی كە خۆی بە باشی دەزانێت ، بۆئەوەی كار لەسەر نرخی نەوت نەكات لە بازاڕی جیهانی نەوتدا هەروەها هێزە نەیارەكانی لەسەرئاستی نێودوڵەتی پێ‌ سزا بدات وەكو دابەزینی نرخی نەوت لە ئیستای جیهان .. ئەمریكا لە كۆن و لە ئیستاشدا ، "بەگوێرەی بۆچوونی ( جوزیف نای ) مامۆستای پەیوەندیە نێودەوڵەتیەكان لە زانكۆی هارفارد ، بەپێ‌ی زروف و هەلومەرجی دیاردە و ڕووداوەكان ، پەنای وەبەر هێزی نەرم ، هێزی ڕەق و هێزی زیرەك بردووە . هێزی نەرم : بریتی یە لە بەكارهێنانی دبلوماسیەت و ئیغرائات و ڕازی كردن و سزای ئابووری و جوان نواندنی كەلتوور و بەها ئەمریكیەكان . هێزی ڕەق : بریتی یە لە بەكارهێنانی هێزی سوپایی و هەواڵگری ( ئۆپەراسۆنی تایبەتی ) . هێزی زیرەك : بەگوێرەی بۆچوونی ( نای ) بریتی یە لە تێكەڵكردنی هەردوو هێزی نەرم و ڕەق ، بە هەم ئاهەنگی لە ڕای دروستكردنی هێزێكی گوشاری ئەوتۆ كە هەردوو لایەنی ترساندن و تەماح وەبەرخستن لەخۆی بگرێت لەپێناوی وەدی هاتنی ئامانجەكانی سیاسەتی دەرەوە ، لە بار و دۆخێكی نێودەوڵەتی د یاریكراودا" 15.

 لەلایەكی ترەوە بوونی هێزە سەربازییەكانی لە ناوچەكە و بەتایبەتی لە كەنداوی عەرەبی دا لەپێناوی ئەوەی بتوانێت هێز و تواناییەكان و سەرەڕۆییەكانی و باڵا دەستی ئێران لە ناوچەكەدا سنووردار بكات . بوونی هێزی سەربازی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەتی لە چەند ووڵاتێكی ئەندامی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی واتایی لەدەست دانی تەرازووی هێزە لەلایەن ئەو ئەنجوومەنەوە لە بەرامبەر هێزەكانی دەرەوەی خۆیدا ، وادێتە بەرچاو بەشێوەیەكی حاشا هەڵنەگر ئەم ناوچانە لە سەردەمەكانی فرەجەمسەری و دوو جەمسەری و هەروەها یەك جەمسەریدا هیچ وەختێك نەیان توانیبێت هێزی فشار و هاوتا هێزی سەربازی و سیاسی و ئابووری بن لە ناوچەكە و جیهاندا ، لەبەرئەوەی سیستەمی بەرهەم هێنان و سیستەمە سیاسی و كۆمەڵایەتیەكەیان ناتوانێت سەر مەشقی دروست كردنی هێزی ئابوری و سیاسی و سەربازی بێت لە ناوچەكەدا ، لێرەوە دەمەوێت لە ڕووانگەی چەند بیرمەندێكی  بواری تەرازووی هێز شرۆڤەی سیاسەتی هێز بكەین لە ناوچەی ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداوی عەرەبی ، بەشێكن لە دەوڵەتانی عەرەبی و هەروەها بەشێكیشە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە . ئەو نموونانەی كە باسیان دەكەین هەریەكەو بۆ تەرازوی هێز دید و تێڕوانینێكی هەیە كە لە پەیوەندی نێودەوڵەتیدا شوێن و جێگەی خۆی هەیە .

درێژەی هەیە....

سه‌رچاوه‌ی په‌راوێزه‌‌کانی بەشی یەکەم :

1- هادي قبیسي ، السیاسة الخارجیة الامریكیة بین مدرستین : المحافظیة الجدیدة و الواقعیة ، الدار العربیة للعلوم ناشرون ، عین التینة – شارع المفتي توفیق خالد ، بنایة الریم ، الطبعة الاولی ، 2008 ، ص25

2- ریتشارد لیتل ، توازن القوی فی العلاقات الدولیة – الاستعارات و الاساطیر و النماذج ، ترجمة ( هانی تابري ) ، دار الكتاب العربي ، بیروت ، لبنان ، 2009 ، ص 112 .

3- بیر بیارنیس ، القرن الحادي والعشرون لن  یكون امریكیا ، ترجمة: مدني قصري ، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، بیروت ، لبنان، 2003، ص38 .

4- بیر بیارنیس ، القرن الحادي والعشرون لن  یكون امریكیا ، ترجمة: مدني قصري ، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر، بیروت ، لبنان، 2003، ص119

5- هادي قبیسي ، السیاسة الخارجیة الامریكیة بین مدرستین : المحافظیة الجدیدة و الواقعیة ، الدر العربیة للعلوم ناشرون ، عین التینة – شارع المفتي توفیق خالد ، بنایة الریم ، الطبعة الاولی ، 2008 ، ص29-30

6-دكتور محمد السید سلیم ، تطور السیاسة الدولیة فی القرنین التاسع عشر و العشرین ، جمهوریة مصر العربیة ، دار الفجر الجدید للنشر و التوزیع ، طبعە الثانیة ، 2004 ، ص 73

7-ماجد احمد زاملي ، ( الحوار المتمدن ) ، العدد 2286 ، 2011، المحور، مواضیع و ابحاث سیاسیة ( توازن القوی الدولیة ) .

* سوودم لە ( مجلە دراسات استراتیجیە ) وەرگرتووە كە (مركز الامارات للدراسات و البحوث الاستراتیجیە) ، عدد 129 ، طبعە 2008 ، أبوظبي .

8- فوزي حسن حسین ، التخطیط الاستراتیجي للسیاسة الخارجیة و برامج الامن القومي للدول ( الولایات المتحدة الامریكیة نموذجا) ، مكتبة مدبولي ، القاهرە ، ط 1 ، 2013 ، ص335

9- فوزی حسن حسین ، التخطیط الاستراتیجي للسیاسة الخارجیة و برامج الامن القومي للدول ( الولایات المتحدة الامریكیة نموذجا ) ، مكتبة مدبولي ، القاهرة ، ط 1 ، 2013 ، ص335-336

10-مصطفی علوي سیف / مجلة دراسات استراتیجیة ، مركز الامارات للدراسات و البحوث الاستراتیجیة ، عدد 129 ، الطبعة 2008 / أبوظبي ، دولة الامارات العربیة المتحدة ، ص 81 .

11- فوزی حسن حسین ، التخطیط الاستراتیجي للسیاسة الخارجیة و برامج الامن القومي للدول ( الولایات المتحدة الامریكیة نموذجا ) ، مكتبة مدبولي ، القاهرة ، ط 1 ، 2013 ، ص 142 ).

12- مصطفی علوي سیف / مجلة دراسات استراتیجیة ، مركز الامارات للدراسات و البحوث الاستراتیجیة ، عدد 129 ، الطبعة 2008 / أبوظبي ، دولة الامارات العربیة المتحدة ، ص 81 .

13- Foreign Affairs  عن شؤون السیاسیة ، ( توازن القوی فی الشرق الاوسط – نهج امیركا الجدید ، ترجمة ( لیندا سكوتي ) ، الاحد 3/11/2013 .

14- فوزی حسن حسین ، التخطیط الاستراتیجي للسیاسة الخارجیة و برامج الامن القومي للدول ( الولایات المتحدة الامریكیة نموذجا ) ، مكتبة مدبولي ، القاهرة ، ط 1 ، 2013 ، ص 72 ).

15- فوزي حسن حسین ، التخطیط الاستراتیجي للسیاسة الخارجیة و برامج الامن القومي للدول ( الولایات المتحدة الامریكیة نموذجا ) ، مكتبة مدبولي ، القاهرة ، ط 1 ، 2013 ، ص 331 ).

نجم الدین فارس حسن

بكالوریوس لە زانستە ڕامیاریەكان

ئــــــازاری 2015

loadingدیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ /٧

       بەشی حەوتەم

له‌ شاره‌کاندا:

 له شوێنه‌ پیشه‌سازییه‌کاندا بارودۆخه‌که‌ تۆزێك جیاوازبوو، هەرەوەزییبونه‌وه‌ به‌و فراوانیی و چه‌قبه‌ستوه‌ی که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی شاره‌کاندا ( لادێکاندا) هه‌بوون ، له‌وێ نه‌بوون ، به‌ڵام هێشتا له‌ ئاستێکی گه‌وره‌دا بوونیان هه‌بوو. له‌ به‌رشه‌لۆنه‌ زیاتر له‌ 3000  کۆمپانیا، هەرەوەزیی  کرابوون ، سه‌ر‌جه‌می به‌شی‌ گشتی‌ خزمه‌تگوزارییه‌کان نه‌ك هه‌ر له‌ که‌ته‌لۆنیا به‌ڵکو له‌ سه‌رانسه‌ری ناوچه‌ی کۆمارییدا، ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیرابوو و له‌لایه‌ن کۆمیته‌ ‌ کرێکارییه‌کانه‌وه‌، به‌ڕێوه‌ده‌بران.‌

بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ندێك ئایدیا و زانیاری له‌سه‌ر فراوانی هه‌ره‌وه‌زییه‌کان  بده‌ین، با ته‌ماشای ئه‌م لیسته‌ بکه‌ین که‌ له‌لایه‌ن یه‌کێك له‌ چاودێره‌کانه‌وه‌ خراوه‌ته‌ به‌رده‌ست .  ئه‌و ده‌ڵێت:

هێڵەکانی ئاسن، فارگۆنی شەمەندەفەرەکان و باسەکان، ته‌کسی و پاپۆڕ و کۆمپانیای کاره‌با و گاز و ئاو و کارخانه‌کانی ئه‌ندازیاری پێکه‌وه‌نانی پارچه‌کانی سه‌یاره‌ و دروستکردنیان، کانه‌کانی خه‌ڵووز  و چیمه‌نتۆ و چنین و  کارگه‌کانی کاخه‌ز و کارخانه‌ی که‌ره‌سه‌ و پێویستییه‌کانی ئه‌وانه‌ی له‌ مه‌تیریاڵی کاره‌بایی و کیمیاوی دروستده‌کران، کارگه‌کانی دروستکردنی بوتڵی شووشه‌ و عه‌تر و کارگه‌کانی پرۆسه‌ و دروستکردنی خواردن وپرۆسه‌ی دروستکردنی بیره‌، ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیرا، هه‌روه‌ها ڕۆژانامه‌کان و کارگه‌ی چاپکردن و دوکانه‌کان و مه‌خزه‌نه‌کان و هۆتێله‌کان و چێشتخانه‌ فاخیره‌کان و باڕه‌کان و هاوچه‌شنه‌کانی ئه‌مانه‌ که‌ خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی بوون له‌لایه‌ن هەرەوەزییەکان و کۆمیتەکانی کرێکارانه‌وه‌‌ کۆنترۆڵکران یا مانەوەیان لە دەستی خاوەنەکانیان هەمان گرنگییان هەبوو....شانۆی وێنەری جولاو و شانۆی ئاسایی، ڕۆژنامەکان و جاپخانەکان، دوکانەکان، هەنبارەکان و هوتێلەکان، ڕیێستورانە ناودارەکان و یانەکان/باڕەکانیش بەهەمان شێوە دەستیان بەسەردا گیرا.

بەزۆری شوێنه‌کانی کارکردن که‌ خاوه‌نه‌کانیان به‌رهه‌مهێنانیان  بۆ  تێشکاندنی شۆڕش وه‌ستاندبوو یاخود  هه‌ڵهاتبوون، ده‌ستی به‌سه‌ردا ده‌گیرا، به‌ڵام کرێکاره‌کان له‌م شوێنانه‌دا له‌ کارکردن نه‌وه‌ستاون هه‌ر هه‌موو شوێنه ‌گه‌وره‌کانی کارکردن ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیرابوو، هه‌ندێکیان خراونه‌وه‌ کار و لەلایەن کرێکاره‌کانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌براون‌. له‌ شوێنه‌کانی دیکه‌ " کۆمیتەکانی کۆنترۆڵکردن" دروستبوون  تاکو دڵنیایی به‌رده‌وامبوونی به‌رهه‌مهێنان هه‌بێت‌ ( ئه‌مه‌ش له‌و شوێنانه‌دا بوون که‌ کرێکاران ده‌سه‌ڵاتی ته‌واویان له‌به‌ڕێو‌ەبە‌ره‌کان نه‌سه‌ندبووه‌وه‌،‌ بۆ به‌کارهێنانی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان، ئه‌م کۆمیتانەیان بۆ‌ ڤیتۆدان بۆ وەستانەوە و  بەرگرتن لە ده‌سه‌ڵاته‌کانی بڕیارەکانی به‌ڕێوه‌به‌ره‌کان دروستکردبوو‌)

له‌ هه‌ر شوێنێکی کارکردندا گردبوونه‌وه‌ی هه‌موو کرێکاران کارێکی (یه‌که‌یی)بناخه‌یی بوو، له‌نێو کرێکارانی کارخانه‌که‌دا نوێنەرەکانیان هه‌ڵده‌بژارد، تاکو بۆ کاروباره‌کانی ڕۆژانه‌ نوێنه‌رایه‌تییان بکه‌ن ، هه‌ر شتێك که‌ زۆر گرنگبووایه‌ ده‌بوو بگه‌یه‌نرایه‌ته‌ گردبوونه‌وه‌که، که ‌لێره‌شدا کۆمیتەیەكی  پێنج  تا پازده‌  کەسی لە کرێکاران هه‌ڵده‌بژێررا، له‌نێوان ئه‌وانیشدا به‌ڕێوه‌به‌رێك بۆ به‌ڕێوه‌بردن و چاودێریکردنی کاروباره‌کانی ڕۆژانه‌ له‌ شوێنی کارکردندا، هه‌ڵده‌بژێررا. له‌ هه‌ر به‌شێکی پیشه‌سازیشدا شورایەکی/ ئه‌نجوومه‌نێکی پیشه‌سازی هه‌بوو، که‌ نوێنه‌رایه‌تی هه‌ردوو یەکێتییە سه‌ره‌کییه‌که‌ی (CNT و UGT)و نوێنەرانی کۆمیتەکانی پێکهاتبوو، هه‌روه‌ها شارەزایانی تەکنیکی لەو کۆمیتانەدا بۆ ڕێنوێنی تەکنیکی‌، بوونیان هه‌بوو.  ئه‌رکی  شورا پیشەسازییەکان داڕشتنی پلانی گشتی  ته‌واو، بۆ پیشه‌سازییه‌کان، بوو.

ترامی [شەمەندەفەری خیابانی] به‌رشه‌لۆنه‌ نموونه‌یه‌کی باشه، بۆ ئه‌وه‌ی که‌ وەك‌ نموونه‌ی  کاتی ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی شوێنه‌کانی سه‌رکار  له‌لایه‌ن کرێکاران، بهێنرێته‌وه‌ ‌:

له‌سه‌رجه‌می 7000 کرێکار که  ‌له‌سه‌رده‌می شۆڕشدا له‌ هێڵی ترامدا کاریانده‌کرد ، 6500 کرێکاریان ئه‌ندامی نقابه‌یCNT بوون . به‌هۆی هه‌بوونی  شه‌ڕ  له‌ شه‌قامه‌کاندا هه‌موو ئامرازه‌کانی هاتووچۆ له‌ کارکردن وه‌ستابوون، له‌به‌ر ئه‌مه‌ش نقابه‌ی کرێکارانی هاتووچۆ ( که‌ به‌ نقابه‌کانی CNT ناوده‌بران) کۆمیسیۆنێکی له‌ 7 که‌س، پێکهێنا، تاکو  ئۆفیسه‌کانی به‌ڕێوه‌بردن، داگیربکه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وانی دیکه‌ ئامرازه‌کانی هاتووچۆ بپشکنن و ئه‌وانه‌یان که‌ کار ناکه‌ن، پلانی چاککردنه‌وه‌ و شتی دیکه‌ که‌ بۆ به‌گه‌ڕخستنه‌وه‌یان  پێویسته‌، بکه‌ن.  پێنج  ڕۆژ  دوای وه‌ستانی شه‌ڕ 700 ترام له‌بری 600 که‌ له‌ کاتی ئاساییدا به‌کارده‌هێنران، هه‌موویان به‌ ڕه‌نگی  ڕه‌ش و سوور  که‌ ڕه‌نگه‌کانی نقابه‌یCNT بوون ڕه‌نگکران و له‌ شه‌قامه‌کانی به‌رشه‌لۆنه‌، که‌وتنه‌وه ‌ گه‌ڕ.

له‌گه‌ڵ ڕۆیشتن و کۆتاییهێنان به‌ هاندانی کارکردن بۆ مه‌به‌ستی دروستکردنی قازانج ، سه‌لامه‌تی چووه ‌پله‌ی یه‌که‌م و زۆریش  بایەخی پێدرا‌ ، به‌و هۆیه‌شه‌وه ‌ ژماره‌ی ڕووداوه‌کانی هاتووچۆ (حادیسه‌) هاتنه‌خواره‌وه‌ ، له‌ شانی ئه‌وه‌شه‌وه ‌نرخی بیتاقه‌ش‌ هاته‌خواره‌وه‌ و خزمه‌تگوزاریش باشتر بوون.  له‌ ساڵی 1936 دا زیاتر له‌ 183 ملیۆن نه‌فه‌ر گوێزراوه‌ته‌وه‌ ، له‌ ساڵی 1937 دا ئه‌م ژماره‌یه‌ چووه‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ 233 ملیۆن . ترامه‌کان وا به‌ڕێکوپێکی و بێ گرفت به‌ڕێوه‌ده‌بران که‌‌ کرێکاران توانییان به‌ پاره ‌ یارمه‌تی به‌شه‌کانی دیکه‌ی هاتوچۆ له‌ده‌ره‌وه‌ی شاره‌کان ( گونده‌کا ن و ده‌وروبه‌ری شار) بده‌ن . کرێ و مووچه‌ بۆ هه‌موو کرێکاران‌ یه‌کسانی کراو و به‌رزکرایه‌وه‌، بۆ یه‌که‌م جار داووده‌رمان و چاره‌سه‌ری به‌لاش/ ‌خۆڕایی بۆ کرێکاران، به‌ده‌ستهات.

بۆ ئه‌وه‌ی به‌شه‌کانی پیشه‌سازی ڕێكوپێك بن و به‌باشی به‌ڕیوه‌ بچن، سه‌رله‌نوێ  ڕێکخرانه‌وه‌ ، زۆر به‌شی بچووکی نائابووری که‌ له‌ ڕاستیدا مه‌رجه‌کانی ته‌ندروستییان تیادانه‌بوون ( بۆ ته‌ندروستی خراپ بوون) داخران و به‌ به‌کارهێنانی باشترین ئامرازه‌کانی کارکردن به‌رهه‌می دیکه‌ی پێدروستده‌کرا، له‌ کاته‌لۆنیا‌ 70 کارگه‌ی مه‌عادن و کان و پالافتگە و داڕشتن، داخران، ژماره‌ی کارگه‌کانی پێسته‌خۆشکردن له‌ 71 دانه‌وه‌ که‌مکرانه‌وه‌ بۆ 40، هه‌روه‌ها سه‌رجه‌می پیشه‌سازی ته‌خته‌ و دار  له‌ لایه‌ن نقابه‌ی کرێکارانی ته‌خته‌ که‌ به‌شێك بوون له‌ نقابه‌یCNT، ڕێکخرانه‌وه‌ .

و: زاهیر باهیر - لەندەن

درێژه‌ی هه‌یه‌...

loadingسنقابل جرائم النازيين الجدد والامبرياليين بالحرب الشعبية

هكذا علمنا ماو العظيم ..
من غرائب العصر الساحة العراقية تزدحم ب 550 تيار ذكوري طفيلي وانحطاطي من فصائل الطبقة البرجوازية والشبه الاقطاعية ،حركة سياسية ذات المعايير المزدوجة ،تيارات م

loadingیۆنان لەسەر دووڕێیانێکی مێژوویدا؛ یان داڕمانی یەکێتی ئەوروپا، یان کۆیلاتی بۆ ترۆیکا!

پاش شکستی کۆبوونەوەکانی قەرزدەرە نێو دەوڵەتییەکان  و دەوڵەتی چەپی یۆنان، ئەلێکسس تیسپراس ڕایگەیاند کە مەرجەکانی قەرزدەرە نێودەوڵەتییەکان سوکایەتیکردنە بە خەڵکی یۆنان.

به‌شی سێهه‌م:

ئه‌نجومه‌نه‌کان:

loadingپاش شکستەکانی داعش؛ تورکیا بە زوویی کوردستانی سوریا داگیر دەکات!

ئۆردوغان ڕایگەیاند کە "هەرگیز ڕێگا نادات دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی لە باکوری سوریادا دروست ببێت".

ئەحمەد داود ئۆغڵویش ڕایگەیاند:" تورکیا

loading/٤ دیمۆکراسی ڕاسته‌وخۆ

   به‌شی چوارهه‌م: 

    په‌ڕله‌مان یا

loadingئابوری میلیشیایی

(ره‌وت - سیر Course)ی روداوه‌کان له‌م به‌شه‌ی دنیا که‌ئێمه‌ی کورد تیا ده‌ژین‌و به‌شێکین لێی، هه‌موو پێویستیه‌ حه‌تمیه‌ ئابوری، سیاسی، مێژویی، مرۆییه‌کان بۆ تەکامولی ژیانێکی شه‌ره‌فمه‌ندانه

loadingیۆنانییەکان بڕیاری مێژوویی خۆیاندا؛ ئایندەیەکی نادیار چاوەڕێی یەکێتی ئەوروپایە!

لەگەڵ ڕاگەیاندنی ئامارە سەرەتاییەکانی ڕیفراندۆمەکەی ئەمڕۆی خەڵکی یۆناندا، فدریکا مۆگرینی بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتی ئەوروپا ڕایگەیاند:" ئەمڕۆ، ڕۆژێکی غەمباربوو بۆ هەموو ئەو کەس

loadingپێشنیادێک بۆ یەکیەتی و گۆڕان سەبارەت " سەرۆکایەتی بارزانی"

پێتان خۆش یا ناخۆش، بارزانی هەر وەک سەرۆک دەمێنێ، و لە گوینە تا لە ژیان مابی أم تەختە  بە کەسی دی نەدا. هەر أمە نا، لەم باوەڕم  بارزانی لە هەلبژاردنیش لە سەا  پێنج  %٥ بهێنێ، زەلکێک لە مەر

img

دوو دیوی یەک دراوی قەڵەب؛ ڕۆشنبیرانی ئەم بەر و ڕۆشنبیرانی ئەو بەری سەرۆک

ڕاگەیاندنەکەی بارزانی لەسەر شەڕی ئەنقەرەو قەندیل؛ ڕاگەیاندنی سیخوڕێکی زەبوونە نەک لێدوانی سەرۆکێک!


 لە کوردستان قەیرانی ئابوریی بوونی نییە؛ دەسەڵاتی مافیایی بنەماڵەیی سەرچاوەی کێشە ئابورییەکانە


 شەڕێکی ناوخۆیی پێویستە؛ مەسعود بارزانی بۆچی لەشەڕی ناوخۆیی دەترسیت؟


داعش لەناو کاناڵی ڕووداودا!



 حکومەتێک بە ٢٤ ساڵ نەتوانێت کێشەی کارەبا چارەسەر بکات،دەبێت بخرێتە گۆڕەوە!


 کوشتاری بە کۆمەڵی "شارڵی ئەبدو" چەند دێوێکی دیکەشی هەیە!


 بەرەو ڕیسواکردن و ڕوخاندنی سیستەمی ئەرستۆکراسی سیاسیی لە کوردستاندا!


لە بڕینی بودجەوە تا هێنانی داعش؛ گەمەی مارو پەیژەی دوو دەبەنگ


 دابەزینی نرخی نەوت قەیرانی ئابوریی سەرمایەداری قوڵتر دەکاتەوە و کارەساتی گەورەی لێدەکەوێتەوە


پلانی میتی تورکیا، بارزانی و نەوشیروان بۆ تێکشکاندنی سەربازییانەی یەکێتی ئاشکرابوو!


 نەوشیروان مستەفا لە دوو توێی نهێنییەکاندا

بەشەکانی ١  ٢  ٣  ٤



arrowبزووتنەوەی گۆڕان لە دەروازەی میتدۆلۆژییەکی دیکەوە

  کۆمۆنیسته‌کانی دوو سه‌ده‌؛ له‌ قوربانییه‌وه‌ بۆ جه‌للاد

دەوڵەت؛ بابەتێک بۆ گفتوگۆ لەنێوان مارکسییەکان و ئانارکیستەکانی کوردستاندا

 ئیخوان المسلمین خەنجەری ژەهراوی دەستی ئیمپریالیزم بۆ لێدان لە دڵی شۆڕشی عەرەبی

ئایا جیاکردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت بەسه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سێكیولار بداته‌ده‌ست؟

بۆچی ئازادیخوازه‌کان دژی پیرۆزکردنی شته‌کان ده‌جه‌نگن؟


arrowشۆڕش دەستی پێکردووە،چی بکرێت؟!

arrowشۆڕش له‌باربرا؛ ده‌بێت چی بکرێت ؟

نهێنییەکانی پشت پەردەی تیرۆرکردنی کوڕی ساڵح موسلیم و ئەندامی سەرکردایەتی پەیەدەو پ ک ک بە فەرمانی بارزانی ئاشکرابوو!


هێنری کیسنجێر : جەنگی جیهانی سێیەم نەخشەی بۆداڕێژراوە و کەسانێک دەنگی تەپڵی جەنگ نابیستن، ئەوانە کەڕن !