هه‌واڵ
ڕاپۆرتی تایبه‌ت
سیاسه‌ت
‌‌‌ئابووری
‌فه‌لسه‌فه‌
تیۆری‌
‌ته‌نز‌
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر
‌‌‌زانست و ته‌کنه‌ڵۆژیا‌
ده‌سه‌ڵات ‌‌
ئۆپۆزسیۆن
ئه‌نتی کاپیتاڵیزم ‌
‌مقالات عربیة
‌مقالات فارسی‌‌
‌ ‌English articles
‌وه‌رگێڕان ‌
‌کتێبخانه‌
‌‌
<October 2018>
SuMoTuWeThFrSa
30123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031123
45678910


دوو کوردستانپۆست             



ئەو ڕابەرە گەنجەی جیهانی سەرمایەداری لیبراڵی هێنایە لەرزە !


دوایین فێڵی مێژوویی جه‌لال تاڵه‌بانی – نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ کورد " لیستی گۆڕان "ه‌!


ژنی دیکتاتۆرە عەرەبەکان خەریکی چین؟

داڕمانی یۆرۆ، داڕمانی یەکێتی ئەوروپا


Title
ژن و شوناس


img3/9/2013 12:00:00 AM
حەسەنی ئایشێ:

سه‌ره‌تا مه‌به‌ستمان له‌ باسكردن له‌ شوناسی سه‌ربه‌خۆی ژن به‌و مانایه‌نییه‌ كه‌ جیاكارییەك له‌نێوان شوناسی مرۆڤانه‌و شوناسی ژندا بكه‌ین، به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ مه‌به‌ستمان له‌ مرۆیی بوونی پێناسه‌ی ژنه‌ كه‌ سیستمی پیاوسالاری به‌ درێــــــــژه‌دان به‌ وابه‌سته‌یی ژنان  نه‌ك هه‌ر ژن به‌ڵكو پیاوانیشی له‌ سروشتی مرۆییانه‌ی  خۆی خستوه‌. ڕێگای گه‌یشتنی ژنانیش به‌پێگەو دۆخێكی مرۆڤانه‌ به‌سه‌لماندن و چه‌سپاندنی شوناسی سه‌ربه‌خۆی ژناندا تێده‌په‌ڕێت.

به‌ده‌ستهێنان یان سه‌لماندنی شوناس، به‌گشتی به‌ململانێیه‌كی توندو تیژ و سه‌خت و هه‌ندێكجاریش خوێناویدا تێده‌په‌ڕێت‌. پاڵـنه‌ری به‌ده‌ستهێنانی شوناس له‌لایه‌ن هه‌ر گروپ یان ده‌سته‌و تاقم و كۆمه‌ڵه‌یه‌كه‌وه‌ كاردانه‌وه‌یه‌تی له‌دژی پێشێلكارییه‌كانی ئه‌وی دی له‌ مــاف و ئازادی و تایبه‌تمه‌ندییەكانی و هه‌وڵه‌كانی بۆ ڕێگرتن لەوەی وه‌ك توخمێكی سه‌ربه‌خۆ له‌ شوێنكاتێكی دیاریكراودا ئامادەبێت.

بەواتەیەکی دی باسكردن له‌ سه‌لماندن یا هه‌وڵدان بۆ به‌ده‌ستهێنانی شوناس ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ لایه‌نێك ده‌یه‌وێت سیما‌و ره‌نگی ئه‌وی دی بسڕێته‌وه‌‌و سیمای خۆی بسه‌پێنێت به‌سه‌ریدا. بۆ نمونه‌ ڕه‌هه‌ندێكی ململانێی كورد له‌گه‌ڵ ڕژێمه‌ داگیركه‌ره‌كانیدا ململانێیه‌ له‌سه‌ر شوناس. ده‌وڵه‌ته‌كانی ئێراق،ئێران،توركیاوسوریا هه‌ریه‌كه‌ به‌جیاو به‌شێوه‌یه‌كی سیستماتیك هه‌وڵیانداوه‌ نکۆڵی لە بوونی كورد وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی نێو ئه‌م وڵاتانه‌ بكه‌ن.

بۆیه‌ ده‌كرێت بڵێین ململانێكردن له‌سه‌ر شوناس یاخود ناسنامه‌، سیماو تایبه‌تمه‌ندی سیستمێكی سیاسی توتاڵیتارە كه‌ جیاوازی نێوان پێكهاته‌و گروپه‌كان و بگره‌ هه‌ندێكجار خودی گروپه‌كانیش، به‌رده‌وام له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی توانه‌وه‌دان له‌نێو قه‌واره‌یه‌كی سه‌پێنراو یان ده‌ستكرددا.

هه‌ربه‌م جۆره‌ بزوتنەوەی ژنانیش بۆ بوونه‌ خاوه‌نی شوناس خەباتە له‌دژی ده‌سه‌ڵاتی  گشتگیری پیاوسالاری كه‌ خاوەنی ده‌وڵه‌ت،ده‌زگاو پێكهاته‌حكومی، كه‌لتور و ئاین و ...هتدە، دەسەڵاتێک به‌درێژایی چه‌ند هه‌زار ساڵی ڕابردو ‌هه‌مو شێوازو ئامڕازێک بەکاردەهێنێت تا بونیادی كۆمه‌ڵگەو‌ یاساكانی، مه‌فاهیم و به‌هاو بایه‌خه‌كان و ته‌نانه‌ت دیاردەو‌ ڕوداو و ئامڕازه‌كانیش له‌پێناس و دیدو ته‌سمیه‌یه‌كی نێرانه‌دا بخاته‌ ڕوو، یاخود له‌نێو ڕوانگەو‌ نه‌ریتی پیاوانه‌دا كه‌ناڵیزه‌ی بكات.

سیستمی پیاوسالاری بەسوود وەرگرتن لە سیستمی چینایه‌تی ده‌وڵه‌ت و دامه‌زراوه‌كانی، بەپاراستن و هێشتنه‌وه‌ی ژێرخانی ئابوری و په‌یوه‌ندییه‌ چینایه‌تییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان، به‌به‌كارهێنانی هه‌مو شێوازێكی سه‌پاندن و چه‌پاندن و توندو تیژی و سه‌ركوتكردن درێژە بەخۆی دەدات و رێگە لە ئامادەبوونی جێندەرییانەی ژنان دەگرێت.

لێرەوە ده‌كرێت بڵێین بنه‌مای كۆمه‌ڵگه‌ی پیاو سالاری(ده‌وڵه‌ت و یاساو زه‌وتكردنه‌) دەوڵەت وەک ئامڕازێک بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەو نوێنەرایەتیکردنی سیستمی پیاوسالاری و چینایەتی. یاسا وەک میکانیزمێک بۆ شەرعییەتدان بەدەوڵەت و پاراستنی سیستمەکە لەژێر ناوی رێکخستنی کۆمەڵایەتیدا. زەوتکردنیش وەک بزوێنەر یا داینەمۆی سیستمەکە هەر لەزەوتکردنی بەرهەمی مادیی کۆمەڵگەوە تا زەوتکردنی رەهەندە مەعنەوییەکان و ناسنامەی مرۆیی تاکەکان. ده‌وڵه‌ت، یاخود ده‌سه‌ڵات، كه‌ جــڵه‌وه‌كه‌ی له‌ده‌ست پیاواندایه‌ به‌رده‌وام دوو جۆر هێزی به‌كارهێناوه‌وده‌هێنێت.

یەکەم: هێزێكی ئاشكرا كه‌، له‌شكرو دامه‌زراوه‌ سه‌ربازی و پۆلیسییه‌كان و ئـــامێرو  ته‌كنه‌لۆجیای شه‌ڕكردن و زیندان و ئه‌شكه‌نجه‌‌و سزا‌و...هتد پیاده‌ی ده‌كه‌ن ‌و گوزارشتگه‌ری شێوازێكی فیزیكیه‌ بـۆ كۆنترۆڵكردن و ڕووبـه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌و مه‌ترسییه‌ سیاسییه‌كانی كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات یان كۆمه‌ڵگه‌وه‌ دێن، یاخود ئه‌و یاخی بوون‌و شۆڕشانه‌ی كه‌ له‌ناوه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ له‌دژی ده‌سه‌ڵات سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن.  

دووه‌میان:هێزی شاراوه‌ یان ناوه‌كی‌ كه‌ ئایین و كه‌لتور و تێڕوانینه‌ باو و سه‌پێنراوه‌كان و... هتد دەگرێتەوەو بۆ ‌گه‌یشتن به‌سیستمێكی فكری و كلتوری تاكڕه‌هه‌ند به‌ها،بایه‌خ،نه‌ریت، مۆراڵ و هه‌موو ئه‌و چه‌مكه‌ حسی و زهنییانه‌ به‌رهه‌م دەهێنن كه‌ ڕووبه‌ڕه‌ ڕێپێدراوه‌كان و یاسا حه‌رامكراوه‌كان ده‌ستنیشان ده‌كەن ‌و سود له‌ یاساكان و هێزی ئاشكرا ده‌بینن بۆ پاراستنی ئه‌و ڕووبه‌ر و پانتاییانه‌.

لە قاڵبدانی ئازادی و مافه‌كانی تاك، دیاریكردنی په‌یوه‌ندییه‌ مرۆییه‌كان و هاوسه‌رگیری و خۆشه‌ویستی، جڵەوکردن و ئاراسته‌كردنی مه‌یله‌ سێكسییه‌كان و...هتد بوارەکانی كاركردنی هێزی شاراوه‌ن‌.

ماركوزه‌ له‌(ئیرۆس و ژیار)دا ده‌ڵێت:((ئه‌و كاته‌ی سه‌ركوتكردنی ده‌ره‌كــی رووبەرووی یاخی بوون بۆته‌وه‌، په‌نا براوه‌ بۆ سه‌ركوتكردنێك کە له‌ ناوه‌وه‌ هاریكاری سه‌ركوتكردنی ده‌ره‌كی كردوه‌.چونكه‌ كه‌سی سه‌ركوتكراو له‌ چوارچێوه‌ی ده‌زگای ئه‌قڵی تایبه‌تی خۆیدا پرۆسه‌یه‌كی هه‌مه‌لایه‌ن به‌رامبه‌ر سه‌ردارو ده‌زگای سه‌رداره‌كانی جێبه‌جێ‌ ده‌كات. ئیتر ململانێ‌ دژی ئازادی ڕۆده‌چیته‌ ناوه‌وه‌ی ده‌رونی مرۆڤ له‌ شێوه‌ی سه‌ركوتكردنێكی زاتیی كه‌سی سه‌ركوتكراودا. به‌م جۆره‌ كه‌سی سه‌ركوتكراو له‌ ڕێگای سه‌ركوتكردنی زاتی خۆیه‌وه‌ به‌رگری له‌ سه‌ردار و ده‌زگای سه‌رداره‌كانی ده‌كات، ئه‌م بزوێنه‌ره‌ ئه‌قڵییه‌ بزوێنه‌ری ژیاره‌)). یه‌كه‌مین قوربانی ئەم ژیارە سەرکوتگەرەش سروشتی مرۆڤ و په‌یوه‌ندییه‌ سروشتییه‌كانی مرۆڤه‌.

بەم جۆرە ئەندێشەو تێڕوانینی پیاو سالاری نه‌ك هه‌ر ڕۆده‌چێته‌ نێو كۆنه‌ستی ژنانه‌وەو ده‌یانکاتە‌ هه‌ڵگرو به‌رهه‌مهێنه‌ره‌وه‌ی نه‌ریت و ده‌ســـــه‌ڵاتی پیاوان، به‌ڵكو له‌ خه‌باتیشیاندا په‌یڕه‌وی لەهه‌مان ئه‌لگۆكانی پیاوان ده‌كه‌ن بۆ كاركردن. 

بۆیه‌ ده‌كرێت بڵێین ئه‌گه‌ر هێزی ئاشكرا گورزی ده‌ست ده‌وڵــه‌ت بێت(له‌ به‌رگی یاسادا) بۆ  ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌كان و كۆنترۆڵكردنی ئارامی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی. ئه‌وا سیستمی پیاوسالاری و چینایه‌تی بۆئه‌وه‌ی سەرخانی مەعنەوی و تەنانەت ئاراستەی جوڵانه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیش به‌جۆرێك له‌ قاڵب بدات كه‌نه‌توانن ته‌جاوزی بكه‌ن و وه‌ك ماشێنێكی  به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی كلتوره‌كه‌ی كاربكه‌ن، هێزی شاراوه‌ی كردۆته‌ گورزێك بۆ لێدانی هەر جوڵانەوەو بیرو بۆچونێکی مرۆڤدۆستییانەی دژ به‌سیستمه‌كه‌ی.

به‌مانایه‌ك ئه‌گه‌ر ئه‌و رستەیەی ماركس كه‌ ده‌ڵێت ئایدۆلۆژیای باو له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ئایدۆلۆژیای سیستمی ده‌سه‌ڵاتداره‌، به‌سه‌ر سیستمی پیاوسالاریدا پراكتیزه‌ بكه‌ین. ئه‌وا ده‌كرێت بڵێین  میراتی فكر و مه‌عریفه‌ی چه‌ند هه‌زار ساڵی ڕابردوو ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هزرو ئەندێشەی پیاوسالارییه‌. به‌م جۆره‌ له‌ به‌ریانی دروست بونی ده‌وڵه‌ته‌وه،‌ یاخود به‌ده‌ربڕینە فرۆیدییەکە‌ له‌سه‌ره‌تای  سه‌رهه‌ڵدانی ژیارێكی چه‌پێنه‌ره‌وه‌، بواره‌كانی فكر و چالاكی كۆمه‌ڵایه‌تی، واته‌ مه‌عریفه‌و كۆمه‌ڵگا، بوونه‌ته‌ پاڵایشگا(فلته‌ر)ێك كه‌ خه‌بات و جوڵانه‌وه‌ی ژنانی پێدا تێده‌په‌رێت تاكو  له‌وسه‌ره‌وه‌ جوڵانه‌وه‌یه‌ك به‌ پێوانه‌ی عه‌قڵ و نه‌ریتی پیاوان بێنێته‌ ده‌رێ‌ .

سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش خه‌بات و جوڵانه‌وه‌ی ژنان بۆ به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ی شوناسی زه‌وتكراویان به‌به‌راورد به‌پانتایی ئه‌م سیستمه‌و ته‌مه‌ن و مێژووه‌كه‌ی له‌چه‌ند هه‌وڵێكی په‌راگه‌نده‌و لێره‌و له‌وێ‌و ناڕێكخراو ده‌چێت. واته‌ نه‌بۆته‌ جوڵانه‌وه‌یه‌كی به‌رجه‌سته‌ی هه‌مه‌لایه‌ن كه‌ له‌ حاڵی شۆرشدا بێت له‌ دژی ده‌سه‌ڵاتی پیاوان یاهەر هیچ نەبێت پایه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان بله‌رزێنێت.  به‌جۆرێكیتر بڵێم ناوه‌ڕۆكی شۆرشگێڕانه‌ی مافه‌كانی ژنان نه‌بۆته‌ هانده‌رێك بۆ یاخی بوونیان  له‌ دژی ده‌سه‌ڵات، له‌ چه‌شنی یاخی بوون و شۆڕشی بزوتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی دیکەی وه‌ك   كرێكاران و جوتیاران و... هتد. هەرچەندە ژنان له‌ هه‌مو ئه‌م بزوتنه‌وانه‌شدا ڕۆڵی به‌رچاو و كاریگه‌ریان بینیوه‌، ئه‌مه‌ش به‌بۆچونی من هۆكه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی  كه‌ :

1. بزووتنەوەی ژنان دووچاری تەفرەخواردنێکی مێژوویی بۆتەوە بەوەی پرس و کێشەی ژنانی وەک دەرهاویشتەی کێشە کۆمەڵایەتییەکان زانیوە بەتایبەتی کێشەی چینایەتی و لەم رووەوە نایەکسانی و جیاوازی جێندەریی خراوەتە نێو سیاقی مێژوویی دروست بوونی جیاوازی چینایەتی و سەرهەڵدانی چینە کۆمەڵایەتییەکانەوەو بەمەش پرسی ژنان بچوک کراوەتەوەو وەک بەشێک لە پرسی ململانێی چینایەتی سەیر کراوە. لەحاڵێکدا هەردوو جیاوازی چینایەتی و جیاوازی جێندەری دووانەو زادەی ئەو ساتەوەختە مێژووییەن کە کارو پاشان بەرهەمی کاری تێدا دابەشکرا.

2. ژنان به‌ده‌ستهێنانی مافه‌كانیان سپاردوه‌ بەئه‌نجامدان و سه‌ركه‌وتنی خه‌بات و جوڵانه‌وه‌ی  هێز و بزوتنەوە کۆمەڵایەتییەکانی دی و  لەچوارچێوه‌ی ئه‌و بزوتنه‌وانه‌دا به‌شوێن مافه‌كانیانه‌وه‌ بوون. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ڕێكخراوی تایبه‌ت به‌خۆشیان بووبێت ئه‌وا هه‌ر له‌ خولگه‌ی ستراتیژی ئه‌و هێزانه‌دا خولاونه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌به‌رچاونه‌گرتنی سه‌ربه‌خۆیی پێگه‌ی ژنان و پاشكۆ بوونیانی به‌رهه‌مهێناوه‌ته‌وه‌. بەمانایەک ژنان وه‌ك هێزێكی به‌شدار له‌و جوڵانه‌وه‌و شۆڕشانه‌دا سه‌ربه‌خۆیی خۆیان له‌ ده‌ستداوه‌و له‌ باشترین حاڵه‌تدا بوونه‌ته‌ هه‌ڵگری پێناسی ئایدۆلۆژی و كۆمه‌ڵایه‌تی تایبه‌ت به‌و بزوتنه‌وانه‌، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر وه‌كو  هێزی یه‌ده‌ك سه‌یر نه‌كرابێتن.

3. ڕه‌ فتاری سیاسیی ژنان یا ڕاده‌ی به‌شداری كردنی  ژنان له‌ سیاسه‌تدا، كه‌ له‌ چاو پیاواندا  كه‌متر گرنگی ده‌ده‌ن به‌ سیاسه‌ت،  ئه‌مه‌ش  ئه‌گه‌ر كه‌مته‌رخه‌می  ژنان خۆیان بێت یان كاریگه‌ری ئه‌و عه‌قڵیه‌ته‌ پیاوانه‌یه‌ بێت كه‌ ده‌ڵێت بواری سیاسه‌ت زبره‌وله‌گه‌ڵ تایبه‌تمه‌ندێتی و سروشتی ژندا نایه‌ته‌وه،‌ یاخود كۆسپ و له‌مپه‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بێت، هیچ له‌و ڕاستییه‌ ناگۆڕێت كه‌دواجار ژنان باجی دووركه‌وتنه‌وه‌یان له‌ سیاسه‌ت ده‌ده‌ن.  بۆ نمونه‌(به‌دیاریكراوی نا) له‌ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانیدا حزبی سیاسی و كوتله‌و گروپگه‌لی جۆراوجۆر‌ ده‌چنه‌ نێوهه‌ڵبژاردنه‌كان و په‌رله‌مانه‌كانه‌وه‌. به‌ڵام  ژنان نابینین كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی حزبه‌ ته‌قلیدییه‌كانه‌وه‌ وه‌ك هێزێکی جێنده‌ری بچنه‌ نێو بازنه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی زاتیتر لێی بڕوانین و سه‌رنجی ڕه‌فتاری ئه‌و ژنانه‌ش بده‌ین كه‌ سیاسه‌ت ده‌كه‌ن، ده‌بینین زیاتر له‌ژێر كاریگه‌ری فكری و سیاسی پیاوان به‌گشتی و هاوسه‌ره‌كانیاندان به‌تایـبه‌تی، واته‌ به‌شداریكردنی ژنان له‌ ژیانی سیاسیدا سه‌ربه‌خۆنیه‌، به‌ڵكو شوێنكه‌وته‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی پیاوانه‌ كه‌ له‌ هه‌موو شوێنێكدا باڵا ده‌سته‌.

هەر ئه‌م نائاماده‌بوونه‌ سه‌ربه‌خۆیه‌ی ژنانە  له‌ سیاسه‌تدا کە ڕه‌نگێكی  پیاوانه‌ی داوه‌  به‌سیاسه‌تكردن، وەک د. حسین بەشیریە دەڵێت: (كاتێك به‌باشی له‌ ناوه‌ڕۆكی سیاسی بێباکیی ژنان له‌ سیاسه‌تدا تێده‌گه‌ین، كه‌ سیاسه‌ت به‌چه‌مكه‌ فراوانه‌كه‌ی له‌به‌رچاو بگرین... بێده‌ربه‌ستی ژنان پێداویستی به‌رده‌وام بوونی سیستمی كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، كه‌لتوری و ڕه‌گه‌زیی  پباوسالاریه‌ .......  ده‌سه‌ڵاتی پیاوان به‌سه‌ر ژنانه‌وه‌  له‌ مێژووی سیاسی مرۆڤدا ڕاستییه‌كه‌ ناشارێته‌وه‌.) 

ئەم هۆکارانە کاریگەریی قورسی ئایدۆلۆژی و سایکۆ- سۆسیۆلۆژی لەسەر بزووتنەوەی ژنان داناوەو سەرەنجام سەری کێشاوە بۆئەوەی بزووتنەوەیەکی سەربەخۆی ژنان لەسەر بنەمای خواست و پێداویستی و ویستی خودی ژنان نەڕسکێت و ئاماده‌بوونی ژنـــان له‌جوڵانه‌وه‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا به‌رمه‌بنای گرێبه‌ستێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌بێت، لێره‌دا مه‌به‌ستمان له‌ گرێبه‌ست دێكۆمێنتێكی نوسراو نیه‌ به‌ڵكو ئاماده‌یی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیی ڕێكخراوی(منظم) ژنانه‌ وەک بزووتنەوەیەک کە لەنێو ململانێ کۆمەڵایەتییەکاندا خاوەن سەنگی کۆمەڵایەتی و ستراتیژی خۆی بێت و لەنێو هاوکێشە کۆمەڵایەتیەکاندا توخمێکی سەرەکی حساب بۆکراو بێت نەک توخمێکی یاریدەدەر.

لێره‌وه‌ ده‌كرێت بڵێین جوڵانه‌وه‌ی فیمینیستی به‌ده‌ر نه‌بوه‌ له‌ كاریگه‌ری سیاسیی ڕێبازه‌ فكری و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و ڕژێمه‌ ئابوورییەکانی نێو سیستمی پیاوسالاری، به‌ڵگه‌شمان بۆ ئه‌مه‌ ئه‌و ئاراسته‌و ڕێبازه‌ جۆراوجۆرانه‌ی فیمینیزمه‌ كه،‌ یان به‌رهه‌می فكری پیاوانن یاخود له‌ژێر كاریگه‌ری فكری ئه‌واندان،(ئه‌و ژنه‌ گه‌نجانه‌ی گلاونه‌ته‌ چالاكی  سیاسیه‌وه‌، له‌ زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌كاندا په‌یوه‌ندی به‌گرۆكانی ژنانه‌وه‌ ناكه‌ن، به‌ڵكو پێده‌چێت  زیاتر په‌یوه‌ندی بكه‌ن به‌گرۆكانی دژه‌ جیهانیبوون و دژ به‌كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كان، یان گرۆكانی دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه.‌ ڕه‌نگه‌ ئه‌و ژنه‌ گه‌نجانه‌ی  خۆیان  به‌ فیمینیست ده‌زانن و له‌و گرۆیانه‌ی كاری  تێدا ده‌كه‌ن و خاوه‌نی تێڕوانینی فیمنیستیانه‌ن، كار له‌ڕێگه‌و شێوازی خستنه‌ ڕوو و به‌ره‌و پێشبردنی كێشه‌كان بكه‌ن).

به‌ڵام هێشتا ئه‌و سیفات و ناسنامانه‌ی دراونه‌ته‌ پاڵ بزوتنه‌وه‌ی فیمینیستی و پۆلینی كردون به‌سه‌ر: فیمنیزمی لیبراڵ، ماركسیست، سۆسیالیست، رادیكال و پۆست مۆدیرن، هاوشێوه‌ی ئه‌و دابه‌شبون و پۆلینكردنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ئایدۆلۆژییانه‌ن ‌له‌كۆمه‌ڵگه‌ی پیاوسالاریدا باون.

هەڵبەتە ئێمە لێرەدا مەبەستمان نییە کە:

1. تێڕوانینێكی ئاید یاڵ (خه‌یاڵی) له‌سه‌ر جوڵانه‌وه‌ی ژنان بخەینە روو، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌به‌ده‌ربێت له‌هه‌ر جۆره‌ كارلێك وكاریگه‌ریه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی، یان بڵێین فیمنیزمێكی  عه‌یاره‌(24)مان گه‌ره‌كه‌، چونكه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقع بزوتنه‌وەو‌ هێزه‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ته‌نانه‌ت له‌ حاڵه‌تی ململانێشدا كاریگه‌ریان له‌سه‌ر یه‌كتر هه‌یه‌و كارله‌یه‌كدی ده‌كه‌ن. 

2. ڕۆڵی داهێنه‌رانه‌ی تاكه‌كه‌سی ژنان له‌ مێژوودا نادیده‌ بگرین، ئه‌گه‌رچی شێوازی مامه‌ڵه‌كردنی سیستمی پیاوسالاری له‌گه‌ڵ داهێنان و به‌شداریكردنی ژنان له‌ دروستكردنی كلتورو مه‌عه‌ریفه‌ی مرۆڤایه‌تیدا تاكگه‌راوسوودخوازانه‌ بووه‌و هه‌وڵیداوه‌ بیخاته‌ ده‌ره‌وه‌ی سیستم و كاری ڕیكخراوی(منظم)ژنانه‌وه‌، به‌مه‌ش ئیحتوای كارێكته‌ری داهێنه‌رانه‌و سه‌ربه‌خۆیی خوازی ژنان ده‌كات.

بەڵکو مەبەستمانە لەو ماشینە زەبەلاحە تێبگەین کە ناوی سیستمی پیاوسالارییەو چەمك و مەفاهیم و بەهاو پێوەرەکانی بناسین.

ئەوە ڕاسته‌ ژنان له‌ بواره‌كانی یاساو سیاسه‌تدا چه‌ند مافێكیان به‌ده‌ستهێناوه، له‌ بواره‌كانی په‌روه‌رده‌و خوێندن، ئابوری و كایه‌ كلتورییه‌كاندا پێشكه‌وتنیان به‌ده‌ستهێناوه‌، ژن بوونه‌ته‌ پاشا، سه‌رۆك، سه‌رۆك وه‌زیران، وه‌زیر، حاكم، یاساناس و سیاسی.   به‌ڵام ئه‌م پێشكه‌وتنانه‌ بارته‌قای خۆیان جوڵانه‌وه‌ی ژنانیان به‌ره‌و چه‌واشه‌كاری بردووه‌. ئایا ئه‌ندیراغاندی، گۆڵدامایەر، بێنه‌زیربۆتــۆ، تاتشەر و...هتد به‌ناونیشانی  ژنی چالاك و نوێنەری فیمینیزمێکی سەربەخۆ هاتنه‌ نێو مه‌یدانی سیاسه‌ت و ناوه‌ندی  ده‌سه‌ڵاته‌وه،‌ یاخود به‌هۆش و گۆش  و مۆراڵ و نه‌ریتی  پیاوانه‌وه‌ هاتن؟

ئەو ژنانەی کە لەرابردووداو لە ئێستاو ئایندەشدا دێنە نێو سیاسەتەوەو ئەگەرچالاکی بزووتنەوەی ژنانیش بن و تەنانەت ئەگەر ببنە پاشاو سەرۆکیش، نەیانتوانیوەو ناتوانن دەستکاری سیستمی پیاوسالاری بکەن. چونكه‌ كار به‌ده‌ستوورو یاسایەك ده‌كەن كه‌ له‌لایه‌ن پیاوان و كۆمه‌ڵگه‌ی پیاوسالارییه‌وه ‌داڕێژراوە.

له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژئاواییه‌كانیشدا كه‌وا دێته‌ به‌رچاو كۆسپ و له‌مپه‌ره‌كان له‌به‌رده‌م به‌شداریكردنی ژنان له‌ ژیانی سیاسیدا كه‌م بووبنه‌وه‌و هه‌ڵگیرابێتن، به‌ڵام هێشتا  به‌شداریكردنێكی فراوان نیه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی ژنێك ده‌گه‌یه‌نێته‌ سه‌ر كورسی ده‌سه‌ڵات له‌بنه‌ڕه‌تدا گرێبه‌ستێكی شاردراوەیە كه،‌ له‌نێوان ئه‌و(وه‌ك تاكێك)و سیستمێكی ئاڵۆزدا ئه‌نجـــام ده‌درێت له‌سه‌ر بنه‌مای ده‌ستبه‌رداربونی شوناس، له‌لایه‌ن ژنه‌وه‌، به‌ڕێوه ‌ده‌چێت.

مێینه‌یه‌ك كه،‌ به‌خۆشحاڵیه‌وه‌ ده‌چێته‌ نێو ڕیزه‌كانی سوپاو پۆلیسه‌وەو پێیوایه‌ ڕچه‌ی  شكاندوه‌، یا ده‌یه‌وێت سه‌ركه‌وتنی ژن له‌و بواره‌دا بسه‌لمێنێت، بێئه‌وه‌ی به‌خۆی بزانێت و به‌رله‌وه‌ی سه‌ركه‌وتنی كه‌سایه‌تی و توانایی ژن ڕابگه‌یه‌نێت، ئه‌و شوناسی جێنده‌ری خۆی له‌ده‌ستداوەو‌ بۆته‌ چه‌ك به‌شان و پارێزه‌رێكی سیستمی پیاوسالاری، ئه‌و( فرۆم)  وته‌نی بوه‌ته‌ برغویه‌ك له‌ماشینێكی گه‌وره‌دا، ئه‌ویش ماشێنی پیاوسالاریه‌.

ئه‌گه‌ر له‌و وته‌یه‌وه‌ كه ‌ده‌ڵێت ئازادی ژن پێوه‌ری ئازادی كۆمه‌ڵگه‌یه،‌ سه‌یری ئایینده‌ی پرسی ژنان و ئایینده‌ی مرۆڤایه‌تی بكه‌ین، ئه‌وا ده‌توانین بڵێین مه‌رجێكی  بنه‌ڕه‌تی به‌دیهێنانی  ژیانیكی مرۆڤانه‌و كه‌رامه‌تدار بۆ مرۆڤ په‌یوه‌سته‌ به‌وه‌ی كه‌ تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك ژنان له‌ پێگه‌و مامه‌ڵه‌كردنێكی مرۆڤانه‌ به‌هره‌مه‌ندن، دۆخی ئێستای ژنان  لەگەڵ ئەوەی مایەی شەرمەزارییە، به‌ڵام مرۆیی بوونی پرسه‌كه‌یان و گرتنەبەری ستراتیژی سەربەخۆ ئومێدێك له‌به‌رده‌م گشت مرۆڤایه‌تیدا داده‌نێت وەک چۆن خەبات بۆ نەهێشتنی جیاوازی چینایەتی رێگەودەروازەیەکە لەبەردەم مرۆڤایەتیدا بۆ فەراهەم کردنی ژیانێکی یەکسان، ئاواش خەبات بۆ نەهێشتنی جیاوازی جێندەری و نەمانی سیستمی پیاو سالاری دەروازەو رێگەیەکی دیکەیە بۆ رەخساندنی کۆمەڵگەیەکی مرۆیی. 

ئەو پێشكه‌وتنه‌ زانستی و ته‌كنه‌لۆژییانەی جیهان لە(15-20) ساڵی ڕابردوودا به‌خۆیه‌وه‌ بینیویه‌تی وەک جیهانگیری، شۆڕشی زانیاری و كۆمیونیوكه‌یشن، بەبوونی دۆخی هاوشێوەو لەیەکچووی ژنان لەسەرتاسەری وڵاتانی جیهاندا، زەمینەی گەشەکردنی ئەم بزووتنەوەیەی فەراهەم کردووەو بگرە جۆرێك له‌ هاوچاره‌نووسی بۆسه‌رجه‌م ژنانی سه‌ر زه‌وی هێناوه‌ته‌ ئارا كه‌ ئه‌گه‌ری ده‌ركه‌وتنی (ژنی جیهانی) وه‌ك ئه‌وه‌ی كریستیفا ناوی ده‌بات،ده‌هینێته‌ ئاراوه‌.

 

په‌راوێز:

* باربرا ئیپستین (هوشیاری فیمینیستیانه‌ی پاش بزووتنه‌وه‌ی ژنان) وه‌رگێڕانی غه‌ریب شریف ــ هه‌نگاو ژ (4)

 سه‌رچاوه‌كان:

1.      جیهانی فیمینیزم وه‌رگێڕانی ئه‌كره‌می میهرداد

2.      گۆڤاری سه‌رده‌م ژ (9)

3.      جامعە شناسی سیاسی  د. حسین بشیریه‌