هه‌واڵ
ڕاپۆرتی تایبه‌ت
سیاسه‌ت
‌‌‌ئابووری
‌فه‌لسه‌فه‌
تیۆری‌
‌ته‌نز‌
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر
‌‌‌زانست و ته‌کنه‌ڵۆژیا‌
ده‌سه‌ڵات ‌‌
ئۆپۆزسیۆن
ئه‌نتی کاپیتاڵیزم ‌
‌مقالات عربیة
‌مقالات فارسی‌‌
‌ ‌English articles
‌وه‌رگێڕان ‌
‌کتێبخانه‌
‌‌
<August 2018>
SuMoTuWeThFrSa
2930311234
567891011
12131415161718
19202122232425
2627282930311
2345678


دوو کوردستانپۆست             



ئەو ڕابەرە گەنجەی جیهانی سەرمایەداری لیبراڵی هێنایە لەرزە !


دوایین فێڵی مێژوویی جه‌لال تاڵه‌بانی – نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ کورد " لیستی گۆڕان "ه‌!


ژنی دیکتاتۆرە عەرەبەکان خەریکی چین؟

داڕمانی یۆرۆ، داڕمانی یەکێتی ئەوروپا


Title
بۆچی نابێت تاوانه‌کانی صندوقی دراوی نێونه‌ته‌وه‌یی له‌بیر بکرێت؟


img4/7/2014 12:00:00 AM
زاھیر باھیر:

صندوقی دراوی نێونه‌ته‌وه‌یی، بانکی جیهانی و بانکی نێوه‌ندی ئه‌وروپا ده‌ستێکی باڵایان هه‌بووه‌ و هه‌یه‌ له‌ ڕوتوڕه‌جاڵکردنی گه‌لێك له‌ وڵاتانی دنیاو هه‌ژارکردنی ملیۆنه‌ها له‌ دانیشتوانی ئه‌و وڵاتانه‌، به‌ هه‌ندێك له‌ وڵاتانی ئه‌وروپاشه‌وه‌. صندوقی دراوی نێونه‌ته‌وه‌یی نوێنه‌رایه‌تی به‌رژه‌وندی کۆمپانیا گه‌وره‌کان و بانکه‌کان ده‌کات و پایه‌یه‌کی زه‌به‌به‌لاحی ڕاگری ئه‌م سیسته‌مه‌یه‌ له‌ته‌ك ده‌زگه‌ دراوییه‌کانی دیکه‌و کۆمپانیا گه‌وره‌کاندا. ئامانجی ئه‌م ده‌زگه‌ دراوییه‌ شتێك نییه‌ جگه‌ له‌ پاراستنی به‌رژه‌وندی ئه‌مه‌ریکا و کۆمپانیاکان و سیسته‌مه‌که‌ به‌ به‌گشتی، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ هه‌ر که‌ ڕوویکرده‌ وڵاتێك و گرێبه‌ستی له‌گه‌ڵ حکومه‌ته‌که‌یدا کرد، ئیدی دوای ئه‌وه‌ ژیانی زۆربه‌ی هەرەزۆری دانیشتوانه‌که‌ی ڕوو له‌ خراپی دەکات، ئه‌مه‌ش به‌هۆی فه‌رزکردنی خۆی به‌سه‌ر وڵاته‌که‌داو سه‌پاندنی مه‌رجه‌ ئاسنینییه‌کانی له‌ دروستکردنی سیاسه‌تی ده‌ستگرتن‌ (ته‌قه‌شوف)ەوەوە .

 سیاسه‌تی صندوقی دراوی نێودەوڵەتی له‌ ژێر ناوی سیاسه‌تی بیناکردنه‌وه‌ی هه‌یکه‌لی وڵات، به‌دانی قه‌رز به‌ مه‌رجی زۆر سه‌خت، که‌ پێش ساڵی 2007 ژماره‌یان 14 مه‌رج بوو ، ئێستا زیادیکردوه‌ بۆ 20 مه‌رج. ئه‌م مه‌رجانه‌ ئه‌وه‌نده‌ سه‌ختن که‌ ئه‌و وڵاته‌ ده‌بێته‌ کۆڵۆنیییه‌کی ته‌واوی ئه‌م ده‌زگه‌یه‌. ئه‌مانه‌ی که‌ ڕیزیان ده‌که‌م هه‌ندێکن له‌ و‌ مه‌رجانه‌: ده‌ستێوه‌ردانی پرسی باج (ته‌کس) و به‌کاربردنی ( سه‌رفکردنی) پاره‌ بۆ دانیشتوان، هێنانه‌خواره‌وی موچه‌ی کارمه‌ندان و کرێکاران یا لانی که‌م هه‌ڵپساردنیان ( واته‌ زیادنه‌کردنیان )، ئه‌مه‌ پاره‌ی خانه‌نشینیش ده‌گرێته‌وه‌، بە تایبەتیکردنی که‌رته‌ گشتییه‌کان، دابه‌زاندنی لانی که‌می کرێ و موچه‌، سه‌پاندنی مه‌رج به‌سه‌ر وڵاته‌که‌دا ‌له‌ کردنه‌وه‌ی بازاڕیدا بۆ وڵاتانی گه‌شه‌سه‌ندوو، فشار هێنان بۆسه‌ر ده‌وڵه‌ته‌که‌ تاکو ده‌ستبگرێته‌وه‌ له‌ کۆمه‌کی خه‌ڵکی له‌ ده‌ستخستنی پێداویسستییه‌کانی ڕۆژانه‌یاندا، که‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی به‌رکردنه‌وه‌ی نرخه‌کانیان [هه‌روه‌کو چۆن له‌ ئێستادا به‌سه‌ر حکومه‌تی نوێی ئۆکرانیادا فه‌رزیکرده‌وه‌ که‌ ده‌بێت ئه‌و کۆمه‌که‌ی که‌ حکومه‌ت پێشتر کردویه‌تی تاکو نرخی وزه‌ به‌تایبه‌ت گاز له‌ نرخێکدا ڕاگیرێت که‌ هاووڵاتیان توانای کڕینیان به‌سه‌ریدا بشکێت ، نرخیان ده‌بێت به‌ ڕێژه‌ی له‌ %50 له‌م مانگه‌وه، به‌رز بکرێته‌وه‌] . ئه‌و وڵاتانه‌ی که ئه‌م ده‌زگه‌یه‌ ‌ قه‌رزیان پێده‌دات پێشمه‌رجی به‌ تایبه‌تکردنی به‌شه‌ خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی وڵاته‌، وه‌کو: ئاو و کاره‌ ‌با. له‌ کاتێکیشدا که‌ وڵاتانی قه‌رزپێدراو ناتوانن قه‌رزه‌کانیان بده‌نه‌وه‌ ، ساڵانه‌ بڕی سووه‌که‌ له‌ زیادبووندا ده‌بێت وه‌کو چۆن له‌ هه‌ندێک وڵاتدا گه‌یشتۆته‌ ڕێژه‌ی له‌ %40 و %50 و %60 .

 صندوقی دراوی نێونه‌ته‌وه‌یی وه‌کو ده‌زگه‌ دراوییه‌کانی دیکه‌، ده‌زگه‌ سیخوڕییه‌کان، پۆلیسییه‌کان و کۆمپانیاکان و ئه‌وان دیکه‌شیان هیچ وه‌ختێك به‌ هه‌ڵبژاردن سه‌رۆکاکانیان دیاری ناکرێت. ئه‌مریکا له‌م ده‌زگه‌یه‌دا له‌ %17 ی ده‌رامه‌ته‌که‌ی هی ئه‌وە‌ و له‌مه‌ش سه‌یرتر ئه‌مه‌ریکا له‌گه‌ڵ وڵاتانی خۆراوادا ڕێکه‌وتوون‌ که‌ ئه‌مان هه‌میشه‌ سه‌رۆکی بانکی جیهانی دیاریده‌که‌ن و دایده‌نێن و ئه‌ورپاش سه‌رۆکی صندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تی. ده‌ستور و بنه‌مکانی کارکردنی ئه‌م ئه‌م ده‌زگه‌یه، له‌ لایه‌ن Joseph Stiglitz ی کۆنه‌ بریکاری سه‌رۆکی بانکی جیهانیییه‌وه‌ ئاوا پێناسه‌ ده‌کرێت " کاتێک که‌ ده‌زگه‌ی صندوقی دراوی نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌گاته‌ وڵاتێک ، ته‌نها خۆشییان به‌ یه‌ك شتدا دێت، یا ئاره‌زویان له‌ کردنی یه‌ک شته‌ ، ئه‌ویش : چۆن دڵنیای ئه‌وه‌ ببن بانکه‌کان و ده‌زگه‌ دراوییه‌کان پاره‌یان ده‌ستکه‌وێت؟.... ئه‌وه‌ هه‌ر ئه‌م ده‌زگه‌یه‌یه‌ که‌ ڕه‌ده‌ڵ و به‌ده‌ڵی پاره‌ ( دارایی) له‌ بزنسدا ، ده‌هێلێته‌وه‌ . ئه‌مان به‌ته‌نگ پێشه‌وه‌چون و پێشکه‌وتن، یاخود چی یارمه‌تی وڵاته‌که‌ ده‌دات تاکو له‌ برسێتی و هه‌ژاری ده‌رچێت ، نایه‌ن".

له‌ زۆربه‌ی ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌کانی له‌گه‌ڵ وڵاتاندا، ئه‌م ده‌زگه‌یه‌ فه‌شه‌لی هێناوه‌، واته‌ له‌بری پێشه‌وه‌بردنی وڵاته‌که‌، ئه‌وه‌نده‌ی تر کردوونی به‌ قوڕدا، نمونه‌ش له‌م بواره‌دا زۆره‌ که‌ هه‌ره‌ به‌رچاوه‌کانیان : ساڵانی 2000 له‌ ئه‌مه‌ریکای لاتینی دا، به‌تایبه‌ت ئه‌رجه‌نتین ، پێشتریش شیلی پینۆشێت، هه‌ندێک له‌ وڵاتانی ئه‌فه‌ریقا ، نموونه‌ی تازه‌ش یونان، ئیسپانیا، قوبرس و ئۆکرانیای ئایندەیە.

زاهیر باهیر